Ziyosfera

Stressor

стрессор (инглизча: стресс – босим, юк, кучланиш) – психологик атама, стрессни келтириб чиқарадиган ташқи, экстремал экологик омил.

Бу атама Г. Селе умумий мослашиш синдроми назарияси доирасида танага салбий таъсир кўрсатадиган кучли салбий таъсирни билдиради. У кенг тарқалди ва психологик билимларнинг кўп соҳаларида қўлланади. Бу меҳнат психологияси ва ташкилий психология учун алоҳида аҳамиятга эга, чунки у иш фаолиятини, иш муҳитини ва бошқа жиҳатларни баҳолашга имкон беради.

Замонавий адабиётда „стрессор“ атамаси атроф-муҳитнинг ҳаддан ташқари таъсири сифатида тушунилади. Бошқача қилиб айтганда, бу субектга об’эктив ёки субектив жиҳатдан субектнинг ҳақиқий имкониятларига мос келмайдиган муайян талабларни қўядиган таъсирдир[1].

Фаолият шартларини баҳолаш мезони сифатида ишлайди.

„Стрессор“ тушунчаси " стресс омили " ва " экстремал омил " тушунчалари билан синонимдир.

Стресс омиллари экологик омиллар сифатида

Атроф-муҳит омиллари – бу у ёки бу фаолият билан бирга бўладиган ва ташкилотнинг турли даражаларида: физиологик, психофизиологик, психологик ва ижтимоий-психологик таъсир қилиш орқали фаолият субектининг ҳақиқий функционал ҳолатида ўзгаришларга олиб келадиган муайян шартлар.

Атроф-муҳит омиллари орасида ички (субектив) ва ташқи (об’эктив) омиллар фарқланади. Субектив – бу субектнинг индивидуал-шахсий хусусиятлари билан белгиланадиган омиллар, масалан, вазиятни, билим ва кўникмаларни субектив баҳолаш. Мақсад – бу мавзуга боғлиқ бўлмаган омиллар, масалан, иқлим, вазиятни обектив баҳолаш.

Ташқи, об’эктив омиллар, ўз навбатида, субектнинг омилга индивидуал муносабатига қараб, экстремал ва нормалга бўлинади. Бошқача қилиб айтганда, бир хил омиллар турли одамлар учун ҳам ҳаддан ташқари, ҳам нормал бўлиши мумкин – бу субектнинг индивидуал имкониятларига боғлиқ (мослашувчан қобилиятлар, тажриба, билим, кўникма, индивидуал шахсий хусусиятлар ва бошқалар).

Бундан ташқари, омилнинг экстремаллиги субектив хусусиятдир, чунки у тўғридан-тўғри субектнинг таъсирни билишига (эҳтимол субект буни билмаслиги мумкин, масалан, радиация таъсири) ва омилнинг субектив ифодасига боғлиқ. (эҳтимол, субект омилни ўз имкониятларидан ташқарида деб ҳисобламайди)[2].

Стресс омилларининг таснифи

Стресс омилларининг энг кенг тарқалган турлари:

гсгфрфтгйҳжк фвгбҳнжмк, л

  • Ташқи, атроф-муҳит томонидан қатъий белгиланади
  • Ички, фаолиятнинг табиатига кўра

Таъсирнинг табиати бўйича:


  • Психологик, субектнинг руҳиятига таъсир қилувчи (маълумотларнинг ҳаддан ташқари юкланиши, потенциал хавф ва бошқалар).)
  • Физиологик, субектнинг физиологик тизимларига таъсир қилувчи (ортиқча жисмоний фаоллик, субоптимал ҳарорат, оғриқ стимуллари, нафас олиш қийинлишуви ва бошқалар).)

Психологик ёки физиологик омилга узоқ вақт таъсир қилиш билан ўзгаришлар аллақачон психофизиологик даражада содир бўла бошлайди.


Физиологик стресс омилларини қуйидаги омиллар гуруҳларига бўлиш мумкин:


  • Биологик
  • Кимёвий
  • Жисмоний

Психологик стресс омилларини қуйидаги гуруҳларга бўлиш мумкин:


  • Ахборот
  • Ижтимоий
  • Семантик

Стресс омиллари гуруҳларининг кўплаб батафсил таснифлари мавжуд, улар одатда қуйидагиларга қисқартирилади:


  • Ҳаёт ва соғлиқ учун хавф
  • Юқори индивидуал жавобгарлик
  • Вазифанинг мураккаблиги
  • Ҳаддан ташқари ҳаракат қилиш зарурати
  • Вазиятнинг мумкин бўлган асоратлари таҳдиди
  • Турли мақсадларга эга бўлган бир нечта ҳаракатларнинг комбинацияси
  • Бир хиллик ва монотонлик
  • Вақт танқислиги
  • изоляция
  • Ахборотнинг ортиқча ва этишмаслиги
  • Тўғридан-тўғри атроф-муҳит таъсири
  • Фаолиятнинг янгилиги ва тез ўзгариши
  • Субектив назоратнинг этишмаслиги
  • Ижтимоий можаролар

Ишлаш шартлари

Стресс омиллари сонига, уларнинг таъсирининг давомийлиги, интенсивлиги ва частотасига қараб, фаолиятнинг қуйидаги шартлари ажратилади:

  1. Оптимал шароитлар – экстремал омилларнинг таъсири умуман йўқ ёки субектнинг мослашиш қобилияти билан қопланади.
  2. Махсус шароитлар – экстремал омилларнинг таъсири қисқа муддатли бўлиб, мослашишга қаратилган ҳаракатлар одатдаги компенсация механизмларидан ортиқча қўлланилса ҳам, унчалик аҳамиятли эмас, улар тананинг ресурсларига кам сарфланади.
  3. Экстремал шароитлар – экстремал омилларнинг таъсири доимий бўлиб, организм ресурсларининг максимал мумкин бўлган сафарбарлиги содир бўлади, аммо барибир нормал диапазонда, шунинг учун дарҳол патологик ўзгаришларга олиб келмайди.
  4. Суперекстремал шароитлар – экстремал омилларнинг таъсири доимий, ўта кучли, организмнинг ресурсларини сафарбар қилиш нормадан ташқарига чиқади ва ўлимгача бўлган патологик ўзгаришларнинг ривожланишига олиб келади.

Стресс омилларига жавоб

Организм ва психиканинг реаксияси субектнинг адаптив қобилиятлари ва омил билан тўқнашувга тайёрлиги билан белгиланади. Бошқача айтганда, субектнинг имкониятлари омил талабларига жавоб берадими ёки йўқ.

Агар номувофиқлик бўлса, динамик мос келмасликнинг функционал ҳолати стрессорга нотўғри жавоб сифатида ривожланади. Хавотирнинг нотўғри жавоблари ёки реаксиялари уларни келтириб чиқарадиган омилларга жуда хос эмас ва тананинг ишлашини меъёрда сақлашга қаратилган бўлиб, хулқ-атвор хатти-ҳаракатларини онгли равишда назорат қилиш, хусусан, ҳиссиётларнинг устунлиги туфайли камаяди. Натижада жорий фаолиятнинг тузилиши ва мақсадларини сақлаб қолишнинг аҳамияти пасаяди. Қоида тариқасида, улар фаолият субектининг паст даражадаги тайёргарлиги натижасида ёки мослашиш ресурслари тугаганда ривожланади.

Мувофиқлик ҳолатида, стрессорга адекват жавоб сифатида адекват мобилизация функционал ҳолатининг ривожланиши содир бўлади. Адекват жавоблар қатъий омилларга хос бўлиб, уларнинг таъсирини бартараф этиш ёки минималлаштиришга қаратилган бўлиб, хатти-ҳаракатлардаги ташвиш реаксияларидан хабардорлик ва шароитларни баҳолашга аналитик ёндашув билан фарқ қилади. Бу юқори даражадаги тайёргарлик ёки катта мослашиш қобилиятининг натижасидир[3].

Динамик мос келмасликнинг функционал ҳолатлари кўпинча стресс билан ифодаланади.

Фаолият жараёнида ҳақиқий имконият ва талаблар ҳам субектив, ҳам об’эктив равишда ўзгариши ва уларнинг ўзгаришига мос равишда омилларнинг экстремаллиги ва уларга бўлган муносабат ўзгариши мумкинлигини таъкидлаш муҳимдир.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Лосев Н. И.. Чрезвичайний раздражител // Болшая медицинская энсиклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-э изд. — М. : Совецкая энсиклопедия, 1986. — Т. 27 : Хлоракон — Экономика здравоохранения. — 576 с. : ил.. 
  2. ↑ „Стресс“. 2010-йил 15-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-ноябр.
  3. ↑ Душков Б.А., Королев А.В., Смирнов Б.А.. Психология труда, профессионалной, информационной и организационной деятелности. — Словар. — М.: Академический проэкт, 2005 — 848с.).  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Stressor" dan olindi