Sudralib yuruvchilar sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Reptile003d.jpg|thumb]]

'''Sudralib yuruvchilar''' (Reptelia) — [[Xordalilar|umurtqalilar sinfi.]] Qadimgi sudralib yuruvchilar — kotilozavrlar oʻrta karbonda [[stegotsefallar]]<nowiki/>dan paydo boʻlgan. Keyinchalik stegotsefallar 2 shoxga ajralgan, ularning biridan — [[sut emizuvchilar]], ikkinchisidan — [[qushlar]] paydo boʻlgan. Sudralib yuruvchilar [[perm]]<nowiki/>dan [[kaynozoy erasi]] boshlarigacha Yer yuzi faunasida hukmronlik qilgan. [[Mezozoy eratemasi|Mezozoy]]<nowiki/>da kengtarqalgan, ular orasida dengizda suzuvchilari va havoda uchadiganlari boʻlgan. Eng yirik hayvonlar — [[dinozavrlar]] qam mezozoy davrida yashagan. Mezozoy tugab, kaynozoyning boshlanishi qadimgi sudralib yuruvchilarning qirilib ketishi, sut emizuvchilar bilan qushlarning keng tarqalishiga toʻgʻri kelgan.

Hozirgi [[sudralib yuruvchilar]] gavdasining uzunligi bir necha sm dan 10 m gacha. Skeleti deyarli toʻliq suyaklangan. Oyoqlari boshqa quruqlikda yashovchilar singari 5 barmoqli tipda; ayrim guruhlarda oyoqlar boʻlmaydi. Koʻpchilik sudralib yuruvchilar [[qovurgʻa]]lari [[Toʻsh suyagi|toʻsh suyaklari]] bilan tutashib, [[koʻkrak qafasi]] hosil qiladi. Sudralib yuruvchilarda birinchi marta koʻkrak qafasi orqali nafas olish paydo boʻladi. [[Bosh miya]]si sut emizuvchilar va qushlarnikiga nisbatan kuchsiz rivojlangan. Qon aylanish doirasi 2 ta, yuragi 3 kamerali, yurak qorinchasida chala parda toʻsiq boʻladi. Faqat [[timsohlar]] yuragi qorinchasi toʻliq 2 ga boʻlingan, yuragi 4 kamerali. Ayirish organi [[Buyrak|chanoq buyrak]]<nowiki/>dan iborat; koʻpchiligida [[qovuq]] bor. [[Gatteriya]]lar<nowiki/>dan boshqa barcha sudralib yuruvchilar erkagida [[Kopulyativ organlar|kopulyativ organ]] bor (ilonlar va kaltakesaklarda 2 tadan). Terisi [[Muguzlanish|muguz tangachalar]] yoki qalqon bilan qoplangan (terili suv toshbaqalarida boʻlmaydi), quruq, [[ter bezlari]] boʻlmaydi yoki kam boʻladi.

Hozirgi sudralib yuruvchilarning 8000 ga yaqin turi, Oʻzbekistonda 2 turkum ([[tangachalilar]], [[toshbaqalar]])ga mansub 58 turi tarqalgan. [[Antarktida]]dan tashqari barcha qitʼalarda uchraydi. Koʻpchilik turlari quruqlikda, timsohlar, bir qancha toshbaqalar va ilonlar chuchuk suvlarda, ayrim [[toshbaqa]]lar, [[ilon]]lar va timsohlar dengizda yashaydi. Tana harorati doimiy boʻlmaganidan sudralib yuruvchilarning faol hayot kechirishi tashqi muhit harorati bilan bogʻliq. Urugʻlanishi ichki; ayrim kaltakesaklar va ilonlar [[partenogenez]] koʻpayadi. Koʻpchilik sudralib yuruvchilar tuxum qoʻyadi; ayrim turlari tirik tugʻadi yoki [[tuxum]]dan tirik tugʻadi. Tuxumlari sariklikka boy; qattiq ohak (toshbaqalar, timsoxlar) yoki pergamentsimon poʻchoq (ilonlar, kaltakesaklar) bilan qoplangan. Poʻchoq tuxumni qurib qolishdan saqdaydi. [[Inkubatsiya|Inkubatsiya davri]] 1—2 oydan 1 yilgacha yoki koʻproq (gatteriya). Ayrim sudralib yuruvchilar (mas, timsohlar) nayeli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi. Koʻpchiligi yirtqich yoki hasharotxoʻr; ayrim kaltakesaklar ([[agamalar]], [[iguanalar]]) hammaxoʻr; quruqlik toshbaqalari, asosan, oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Ayrim sudralib yuruvchilar goʻshti isteʼmol qilinadi; terisi va kosasidan har xil buyumlar; ilonlar zaharidan har xil dorilar tayyorlanadi. Koʻplab ovlash tufayli toshbaqalar, koʻpchilik ilonlar va [[timsoh]]lar sonining kamayishiga olib keldi. Sudralib yuruvchilar sonini tiklash uchun ular sunʼiy koʻpaytiriladi (timsohlar); koʻpayish joylari muhofaza qilinadi; ovlash man etiladi. 150 ga yaqin turi va kenja turlari [[Qizil kitob|Xalqaro Qizil kitob]]<nowiki/>ga kiritilgan.

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

[[Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar]]
[[Turkum:Zoologiya]]
[[Turkum:Zoologiyaga oid chala maqolalar]]


{{animal-stub}}
[[Turkum:Hayvonlar]]