Oʻzini oʻldirish

Эдоуард Манет: Ўзини ўлдириш, 1877

Ўзини ўлдириш, ўз жонига қасд қилиш, худкушлик ёки суицид (лотинча: суи cаэдере) ўз ҳаётига ўз ихтиёри билан чек қўйишдир.

Ўзини ўлдиришликка жамиятнинг муносабати дин, шаън ҳамда ҳаёт маъноси мавзуларига алоқадор бўлиб келган. Аксар динлар, масалан, Яҳудийлик, Христианлик, Ислом, Буддизм, Ҳиндуизм кабилар ўзини ўлдириши қоралашади ва гуноҳ деб баҳолашади; бироқ баъзи исломий ва христиан секталар худкуш бомба ҳужумларини оқлашади, уларни бажарганларга шаҳид статусини ваъда этишади. Япониядаги самурайлар даврида эса ўзини ўлдириш ўз шаънини ҳимоя қилиш мақсадида бажарилган ва ижобий баҳоланган. Шунингдек уруш вақтида камиказелик ҳарбий қаҳрамонлик дея кўрилган.

Ўзини ўлдириш жамиятда ҳамон қаттиқ қораланади; бироқ бедаво касалликка чалинган беморларнинг тиббий ёрдамни қабул қилмай қўйиш ёки эвтаназияни танлаш ҳуқуқи баҳс остидадир.

Замонавий тиббиёт одатда ўзини ўлдиришни руҳий носоғломликка йўяди ва бундай кишиларга руҳий ёрдам кўрсатилиши зарур, деб ҳисоблайди.

Дунёда ҳар йили миллионга яқин одам ўзини ўлдиради, 10-20 миллионта худкушликка омадсиз ҳаракат бўлади. Россияда ҳар йили 60,000, АҚШда тахминан 30,000, Японияда 30,000 дан зиёд ва Хитойда 250,000 нафар киши худкушлик оқибатида вафот этади.

Бир йилда бўладиган худкушликлар миқдори (ҳар 100,000 кишига):

Ўрин	Мамлакат	Йил	Эркаклар	Аёллар	Жами
1.	Литва	2003	74.3	13.9	42.1
2.	Россия	2002	69.3	11.9	38.7
3.	Беларус	2003	63.3	10.3	35.1
4.	Қозоғистон	2002	50.2	8.8	28.8
5.	Словения	2003	45.0	12.0	28.1
6.	Венгрия	2003	44.9	12.0	27.7
7.	Эстония	2002	47.7	9.8	27.3
8.	Украина	2002	46.7	8.4	26.1
9.	Латвия	2003	45.0	9.7	26.0
10.	Япония	2002	35.2	12.8	23.8

Сохта ўзини ўлдириш

Кўпинча ўзини ўлдириш қилмоқчи бўлганлар ўлишни исташмайди, улар фақатгина атрофдагиларнинг эътиборини ўзига қаратмоқчи, ёхуд шантаж қилмоқчи бўлишади. Бундай кишилар одатда ўлимга олиб бормайдиган жароҳатлар билан ўзларига шикаст етказадилар (масалан, сирка кислотаси, уйқу дори ичиш, устара билан билак томирларини кесиш) ёки намойишкорона ҳаракатлар қиладилир (масалан, баланд иншоотлар томига чиқиб, одам йиғилишини кутиб, ўзини пастга ташламоқчидек бўлиш). Лекин баъзан бу ҳаракатлар эҳтиёцизлик туфайли ўлимга олиб келиши мумкин.

Бошқа томондан, жиддийликча ўлмоқчи бўлиб, лекин тиббиёт ва анатомиядан бехабарлиги туфайли ўлмай қоладиган одамлар ҳам бор; уларни сохта худкушликда айблаб бўлмайди.

Ўзини ўлдириш сабаблари

Сабаблар турлича бўлиши мумкин. Қуйида уларга мисоллар келтирилган:

• Оғриқ (яъни, физиологик оғриқ, масалан, уруш майдонида қаттиқ яраланган баъзи аскарлар ўзларини отиб ташлашларини илтимос қилишади)
• Руҳий сиқилиш (масалан, яқин одами вафотига чидолмай ўзини ўлдириш)
• Жиноят (адлия қароридан қочиш, қамоқдан кўра ўлимни афзал билиш)
• Руҳий касаллик
• Ногиронлик ёки касаллик (масалан, қўл-оёқ ампутацияси, ОИТС, саратон)
• Ижтимоий сабаблар (масалан, қашшоқлик, ишсизлик)
• Молиявий (масалан, катта қарзлар)
• Қурбонлик (масалан, аскарнинг портламоқчи бўлган граната устига ётиб, уни ўз танаси билан беркитиши)
• Шаънини сақлаб қолиш (самурайларнинг сеппукуси)
• Диний (масалан, шаҳид номига сазовор бўлиш учун худкуш бомба ҳужумлари қилиш)
• Фалсафий (яъни ҳаёт маъноси йўқ, дея; масалан абсурдизм, нигилизм, пессимизм)

Ўзини ўлдириш усуллари

Оташли қуроллар қонуний сотиладиган мамлакатларда ўзини ўлдиришлар асосан шундай қуроллар ёрдамида амалга оширилади. АҚШдаги жами худкушликларнинг 55%'и шундай усул билан содир бўлган (2001 йилга кўра). Шунингдек асфиксия (ўзини осиш, табиий газ билан бўғилиш) ва заҳарланиш ҳам кўп қўлланади. Бошқа усуллар (баланд иморат томидан, деразаларидан сакраш, автомобил остига ётиш, устара билан кесиш, чўкиш кабилар) нисбатан кам ишлатилади.

Яна қаранг

• Камиказе
• Ҳаёт маъноси
• Абсурдизм