Sulton Husayn Mirzo Tayichud sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi                      = Sulton Husayn Mirzo
| vafot sanasi              = [[1506-yil]]
| tugʻilgan sanasi          = [[1438-yil]]
| onasi                     = [[Oʻgi begi xonim]]
| otasi                     = Muhammadbek
| yashash joyi              = Temuriylar xonadoni
| istiqomat joyi            = [[Movarounnahr]]
| bolalar                   = Feruza Begim
| janglar                   = [[Anqara jangi]]
| vafot joyi                = [[Hirot]]
| vafoti sababi             = Qatl etilgan
| millati                   = Turkiy
| lavozimi                  = Harbiy sarkarda
| hukmdor                   = [[Amir Temur]]
| rafiqasi                  = Qutlugʻ Turkon begim
| mansubligi                = Tayichud qabilasidan
}}
'''Sulton Husayn Mirzo Tayichud''' (1380 — 1405) — [[Temuriylar imperiyasi]]ning zodagoni va uning asoschisi, [[Oʻrta Osiyo|Oʻrta Osiyodagi]] [[Temuriylar imperiyasi|Temuriylar saltanati]] hukmdori [[Temur|Amir Temur]]ning ona tomonidan nabirasi. Sulton Husayn Amir Temur qoʻshinida koʻzga koʻringan lavozimlarni egallagan va bobosining bir qancha harbiy yurishlarida hamroh boʻlgan. Temurning vafotidan soʻng taxt uchun urushlarda togʻasi [[Shohrux Mirzo]] tomonidan qatl etilgan.

== Tugʻilishi va oilasi ==
Sulton Husayn Mirzo 1380-yilda tugʻilgan. Otasi Tayichud qabilasidan Muhammadbek va onasi [[Oʻgi begi xonim|Togʻayshoh begim]] boʻlib (1382-yil vafot etgan)<ref name=KaromatovP57> {{ kitob manbasi|first=Hamidulla|last=Karomatov|title=Amir Temur Jahon tarixida |url=https://books.google.com/books?id=bjdtAAAAMAAJ| year=2001|publisher=Shaq|page=216}}</ref>, [[Timur|Temur]]ning katta qizi edi<ref>{{kitob manbasi|first=John E.|last=Woods|author=John E. Woods (historian)|title=The Timurid dynasty|page=17|url=https://books.google.com/books?id=0XcMAQAAMAAJ|year=1990|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies}}</ref>. Uning bobosi Amir Muso, nufuzli zodagon Amir Temurning suyukli rafiqasi [[Saroymulkxonim]]ning amakisi edi<ref>{{kitob manbasi|last=Subtelny|first=Mariya|title=Oʻtish davridagi temuriylar: Turko. -Oʻrta asrlardagi Eronda fors siyosati va madaniyati|url=https://books.google.com/books?id=QqryxbUEkbUC&pg=PA44|year=2007|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-16031-6|page=4 4}}</ref><ref>{{kitob manbasi|first=Syed|last=Jamoluddin|title=Temur davridagi davlat: imperiya qurilishidagi tadqiqot|page=39|url=https://books.google.com/books?id=ARgXAQAAIAAJ|year=1995|publisher=Har-Anand|isbn=9788124102589}}</ref>.

== Harbiy martabasi ==
[[Fayl:Timur_defeats_the_sultan_of_Delhi.jpg|thumb|130px|[[Amir Temur]] 1397-1398-yillar qishida [[Dehli sultonligi|Dehli sultoni]] Nosiriddin Mahmudni magʻlub etishi(1595-1600-yillardagi rasm).]]
=== Hindiston yurishi ===
Sulton Husayn 1398-yilda [[Dehli sultonligi]]ga qarshi urushda Temur bilan birga [[Hindiston yarim oroli|Hindiston yarimoroli]]ga kelgani qayd etilgan. 18-dekabrda u Dehlidagi ikkinchi jangda Nosiriddin Mahmudshoh Tugʻluqga qarshi temuriylar qoʻshinining chap qanotiga boshchilik qilgan. Sulton Husaynning amakivachchasi [[Pirmuhammad Mirzo|Pirmuhammad]] Mahmudshoh Tugʻluqning qoʻshinlarining chap qanotiga kutilmagan hujumidan soʻng, Sulton Husayn bir vaqtning oʻzida oʻng qanotga hujum qilib, dushman qoʻshinini shahar darvozasigacha qaytardi. Temuriylar markaziga qarshi fillar boshchiligidagi hujumlar oʻqlar bilan qaytarilganidan keyin, Tugʻluq qoʻshini [[Dehli]]ga qaytib ketishga majbur boʻldi. 20-dekabrda shahar Temurga taslim boʻldi<ref>{{kitob manbasi|last=Roy|first=Kaushik|title=Britaniyagacha boʻlgan Hindistondagi urush - miloddan avvalgi 1500-1740-yillar|url=https://books.google.com /books?id=oh7ICQAAQBAJ&pg=PA104|yil=2015|nashriyotchi=Teylor va Frensis|isbn=978-1-317-58691-3|sahifalar=104–06}}</ref>.

=== Usmoniylar va Levantga yurishlari ===
[[Fayl:Behzad_timur_egyptian.jpg|thumb|130px|Amir Temurning [[Mamluklar davlati|Mamluk]] sultoni An-Nosir Faraj qoʻshinini tor-mor etishi.]]
[[Fayl:Timur Review His Troops Before the Battle of Ankara, Zafarnama 1436.jpg|thumb|130px|[[Anqara jangi|Anqara jangi.]]]]
Keyingi yili [[Amir Temur]] An-Nosir Faraj va [[Boyazid I Yildirim]] hukmronlik qilayotgan [[Misr]]ning [[Mamluklar|Mamluklar]] sultonligi va [[Usmonli imperiyasi|Usmoniylar imperiyasi]]ga qarshi urush eʼlon qildi. Amir Temur 1400-yil oktabr oyida Mamluklarning [[Halab]] shahriga yaqinlashganda Sulton Husayn qoʻshin chap qanotining [[avangard|avangardi]] boshchiligidagi jangda shahar himoyachilarini magʻlub etdi<ref>{{kitob manbasi |last= Marozzi|first=Justin|author=Justin Marozzi|title=Temur: Islom qilichi, dunyoni zabt etgan|url=https://books.google.com/books?id=802YbRBPGRYC|year=2012|publisher=HarperCollins Publishers |isbn=978-0-00-736973-7|page=294}}</ref>. Biroq, temuriylar [[Damashq]]ni qamal qilishga oʻtganlarida, askarlar qoʻshin uzoq yurishdan charchaganidan shikoyat qila boshlagan edi. 1400-yil 30-dekabrda misrliklar qoʻliga oʻtish tarafdorlari boʻlgan uchun kichik bir guruh, Sulton Husaynni ham oʻz ichiga olgan koʻpchilik dushman tomoniga qochib ketishni boshladi<ref>{{kitob manbasi|author=Ibn Haldun|translater=Valter Jozef Fischel|title=Ibn Xaldun va Tamerlan: Ularning Damashqdagi tarixiy uchrashuvi, 1401-yil. (803 hijriy) Ibn Xaldunning “Avtobiografiyasi”ning arab qoʻlyozmalariga asoslangan tadqiqot,|url=https://books.google.com/books?id=fT5w5bk4ZLMC&pg=PA59|year=1952|publisher=University of California Press|page =59}}</ref>. Ular [[Movarounnahr|movarounnahrliklar]] kiyimlarini oʻzgartirishga majbur boʻldi va Temur jangchilari orasida keng tarqalgan uslub boʻlgan sochlarini kesib tashladi. Sulton Husayn qamalchilarga qarshi jangda qoʻlga olindi va bobosining huzuriga olib kelindi, Temur uning xiyonati uchun jazo sifatida uning oyoqlarini qamchilashni buyurdi<ref>{{kitob manbasi|last=Bartold|birinchi=Vasiliy Vladimirovich | authorlink=Vasiliy Bartold|title=Markaziy Osiyo tarixi boʻyicha toʻrtta tadqiqot|url=https://books.google.com/books?id=-twUAAAAIAAJ&pg=PA31|volume=2|year=1963|nashriyot=Brill arxivi| sahifalar=31, 35}}</ref>. Urushlar [[Anqara jangi]] bilan yakunlandi. 1402-yil 20-iyulda [[Boyazid I]] ga qarshi kurash olib bordi. Sulton Husayn yana chap qanotning avangard qoʻmondonligiga oʻtdi. Boyazidning [[tatarlar|tatar]] otliqlari jangda Temurga tomon oʻtishdi, Sulton Husayn esa Usmoniylarning oʻng qanotini chekinishga majbur qildi. Ular Boyazidning oʻgʻli Sulaymon Chalabiyni askarlari bilan jang maydonidan qochishga majbur qilishdi. Usmoniylar piyoda qoʻshinlari temuriylar markazi tomonidan magʻlubiyatga uchratilgach, [[yanicharlar]] ham magʻlubiyatga uchragach, Boyazid asirga olinadi va Temur tomonidan gʻalaba eʼlon qilinadi<ref>{{harvtxt|Marozzi|2012|p=4}} </ref>.

== Taxt uchun kurashlar va vafoti ==

1404-yilning qishida Temur [[Min (sulola)|Min sulolasi]] boshchiligidagi [[Xitoy]]ga yurishini boshladi, bu uning yakuniy yurishi edi. Sharqqa yurish qilishdan oldin avval oʻz saltanati bilan Xitoy oʻrtasida boʻlgan [[Moʻgʻuliston]] boʻysundirilishi kerakligini bilgan Temur oʻzining 200 ming kishilik qoʻshinini mintaqa boʻylab taqsimlab berdi<ref>{{harvtxt|Bartold|1963-yil|p=51}}</ref>. Chap qanotga qoʻmondonlik qilgan Sulton Husayn [[Turkiston|Yassi]]ga, oʻng qanotga qoʻmondonlik qilgan [[Xalil Sulton]] esa [[Toshkent]]ga yuborildi. Ikkala nevaraga ham bahorda odamlari bilan qaytishni buyurildi, Temurning oʻzi esa [[Pekin]] tomon yoʻl oldi<ref>{{harvtxt|Marozzi|2012|p=395}}</ref>. Biroq Amir Temur 1405-yil 18-fevral, Xitoy chegarasiga yetib bormay [[Oʻtror]]da vafot etadi<ref name=BartholdP53>{{harvtxt|Bartold|1963|p=53}}</ref>. Hukmdorning oʻlimi haqidagi xabar tezda uning oilasiga yetib bordi va ular hokimiyatni egallash uchun kurashga tayyorgarlik koʻrish uchun oʻz kuchlarini toʻplashni boshladilar. Sulton Husayn barcha askarlarining sadoqatiga umid qilolmasligini tushunib, qoʻshinini tashlab, 1000 kishilik otryad bilan [[Samarqand]] tomon yoʻl oldi<ref name=BartholdP53/>. U bobosining taxtini egallashga umid qildi. Saltanat poytaxtini hayratda qoldirib uni qoʻlga kiritish orqali, u Temurning vorisi ekanligi haqidagi daʼvosini mustahkamlamoqchi edi<ref>{{kitob manbasi|first=John|soʻnggi=Ranking|title=Moʻgʻullar va rimliklarning urushlari va sportlari boʻyicha tarixiy tadqiqotlar|nashriyot=muallif va sold|url=https://archive.org/details/historicalresea01rankgoog|year=1826|page=[https://archive.org/details/historicalresea01rankgoog/page/n192 169]}}</ref>. Biroq uning togʻavachchasi Xalil Sulton (Toshkentda oʻzini hukmdor deb eʼlon qilgan) Temurning saltanat xazinasi bilan birga shaharga birinchi boʻlib yetib keldi<ref>{{kitob manbasi|last1=Jekson|first1=Piter|authorlink1=Piter Jekson (tarixchi) |last2=Lockhart|first2=Lorens|title=Eronning Kembrij tarixi|url=https://books.google.com/books?id=fY01Tc2SZVEC&pg=100|volume=VI|year=1986|nashriyot=Kembrij universiteti nashriyoti |isbn=978-0-521-20094-3|page=100}}</ref>. Sulton Husayn oʻz daʼvolari endi umidsiz ekanini bilgan holda, oʻzini 30 000 kishilik qoʻshin ini Xalil Sulton qoʻshini bilan birlashtiradi va Temurning suyukli vorisi [[Pirmuhammad]]ga qarshi yuboradi<ref>{{harvtxt|Bartold|1963|p=65}}</ref><ref>{{kitob manbasi|first=Karim Najafi| last=Barzegar|title=Mugʻal-Eron munosabatlari: XVI asr davomida|page=17|url=https://books.google.com/books?id=bQduAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Hind Bibliografiya byurosi|isbn=978-81-85004-60-0}}</ref>. Ammo Pir Ali Toz ismli zodagon Sulton Husaynni amakivachchasini tashlab, unga oʻz daʼvosini qaytadan aytishga koʻndiradi. Bu maslahatga quloq solib, u zodagonlarini chaqirdi va darhol ulardan ikkitasini qatl qildi. Qolganlar esa oʻz jonlaridan qoʻrqib, Sulton Husaynga bayʼat berdilar, u oʻz qoʻshini bilan Samarqandga qarshi yurish boshlaydi. Xalil Sulton qoʻshinlari uni kutib olishga chiqdi va 1405-yil iyulda Sulton Husaynni magʻlub etib, uni [[Balx]] shahrigacha quvib, mol-mulki va [[haram]]ni qoʻlga kiritdi<ref>{{harvtxt|Bartold|1963-yil|p=71}}</ref>. Sulton Husayn Temurning jiyani va viloyat hokimi Sulaymonshoh [[Dugʻlat]]dan panoh topadi. Xalil Sulton oʻz ammavachchasining ortidan taʼqib qilmayotgan boʻlsa-da, Pir Muhammad unga hujum qilishni talab qildi. Sulaymonshoh bunga rozi boʻlmadi va Pir Muhammad javob tariqasida unga qarshi qoʻshin joʻnatganida, u Sulton Husayn bilan birga Temurning [[Hirot|Hirotda]] hukmronlik qilayotgan kenja oʻgʻli [[Shohrux|Shohrux Mirzo]] huzuriga qochib ketishdi. Shohruh Mirzo avvalo taxt vorisiga boʻyin egish kerak degan xulosaga keldi va Sulaymonshohni qamoqqa tashlashga buyurdi. Keyinchalik Sulton Husayn qatl etildi. Uning bosh terisi oʻt bilan toʻldirilgan holda Pir Muhammadga yuborilgan, tana aʼzolari esa Hirot bozorlarida namoyish etilgan<ref>{{harvtxt|Bartold|1963|p=65}}</ref>.

== Avlodlar ==
* '''Sulton Husayn Mirzo Tayichud''' — togʻasi [[Mironshoh|Mironshoh Mirzo]]ning qizi Qutlugʻ Sultonbegimga uylandi.
** '''Feruza Begim''' (vafoti 1489-yil) — [[Umarshayx Mirzo]]ning nabirasi, [[Boyqaro Mirzo]]ning oʻgʻli Mansur Mirzoga turmushga chiqqan.
*** '''Boyqaro Mirzo II''' (1430-1487) — [[Umarshayx Mirzo]]ning chevarasi Saodat Sultonbegimga uylangan.
*** '''Oʻgʻobegim''' — [[Mironshoh|Mironshoh Mirzo]] va [[Muhammad Sulton Mirzo]]ning nabirasi Sulton Ahmad Mirzoga turmushga chiqqan.
*** '''Baddiujamol Begim''' — [[Oltin Oʻrda]] xoni Ahmadxonga uylangan<ref>{{kitob manbasi |last=Bartold|first=Vasiliy Vladimirovich|author=Vasiliy Bartold|title=Oʻrta Osiyo tarixi boʻyicha toʻrtta tadqiqot: Mīr 'Ali-Shīr. Turkman xalqi tarixi|url=https://books.google.com/books?id=G931xQEACAAJ|volume=3|year=1962|publisher=Brill|page=33}}</ref>.
*** [[Sulton Husayn Boyqaro|'''Sulton Husayn Boyqaro Mirzo''']] (1438-1506) — Xuroson podshosi, shoir, bir necha ayolga uylangan.
*** '''Oʻrin Sultonxonim<ref>{{harvtxt|Vuds|1990-yil|p=24}}</ref>.'''

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

[[Turkum:1405-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1380-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum: Temuriylar ]]