Sulton Uvays bobo majmui sahifasining manbasini koʻrish

{{Diqqatga sazovor joy
|asl nomi 	=
|tasvir		= Святилище Султан Ваис Бобо9.jpg
|tasvir2 =
|logo		=
|tasvir kengligi=
|logotip_kengligi=
|izoh		=
|JoyXarita	=
|koordinatalar=   {{coord|42.01104141590358|N|60.64530021741188|E|type:landmark_region:UZ-KH|display=inline,title}}
|joylashuvi =[[Beruniy tumani]], [[Qoraqalpogʻiston]], [[Oʻzbekiston]]
|konfessiya =islom
|yeparxiya =
|turi = maqbara
|arxitektura uslubi =Markaziy Osiyo arxitekturasi
|loyiha muallifi =
|arxitektor =
|haykaltarosh =
|meʼmor =
|asoschi =
|ilk eslanishi =
|asos solinishi =
|asosiy sanalar =XVII-XIX asrlar
|tugatilishi =
|qurilish boshlanishi =XII asr
|qurilish yakunlanishi =XIII asr
|binolar = {{Diqqatga sazovor joy/Binolar|[[Chinor bobo maqbarasi]]|[[Sulton Uvays maqbarasi]]||||||||||||||}}
|chegaralari =
|mashhur kishilari =
|yodgorliklar =
|qarovchi =
|holati =
|balandligi =
|qurilish materiali =pishgan gʻisht
|sayti =
|mapframe = <mapframe zoom=14 latitude =42.01104141590358 longitude = 60.64530021741188 align=center width=250 height=250 text="{{PAGENAMEBASE}} xaritada">{
    "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {
        "marker-color": "#cfe3ff",
        "marker-size": "small",
        "marker-symbol": "cemetery"
      },
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          60.64530021741188,
          42.01104141590358
        ]
      }
    }
  ]
}</mapframe>
|Commons =
}}
'''Sulton uvays bobo majmui''' — [[Qoraqalpogʻiston]] [[Beruniy (tuman)|Beruniy]] [[tuman (maʼmuriy birlik)|tuman]]idagi [[meʼmorlik|meʼmoriy]] [[yodgorlik]] ([[XVII asr|17]]—[[XIX asr|<nowiki>XIX</nowiki> asrlar]]).

== Tarixi ==
Sulton [[Uvays Qaraniy|Uvays]] (asl [[ism]]i Suhayl ibn Omir ibn Rumon ibn Nohiya ibn Murod) [[Yaman]]ning Qaran [[qishloq|qishlogʻi]] Murodiy [[qabila]]sida ([[milod|mil.]] [[625]] [[yil]]da) [[tugʻilish|tugʻilgan]]. Hazrati [[Ali]] va [[Muoviya I|Muoviya]] [[askar]]lari oʻrtasidagi [[Siffin jangi]] ([[657]] y.)da 32 [[yosh]]ida shahid boʻlgan. [[Suriya]]ning Sofa qishlogʻida dafn etilgan<ref>Idris Shax. Sufizm. Klassicheskie uchitelya — M., 1994. — S. 407.</ref>. Sulton Uvays [[hadis]]lar yigʻish bilan shugʻullangan (<nowiki>VII</nowiki> asr 1-yarmi). Uning izdosh muxlislari <nowiki>XVII</nowiki> asrda ramziy [[qabr]] (Shohabbos hozirgi [[Beruniy (shahar)|Beruniy]]da) va [[ziyoratgoh]] bunyod etishgan. [[Olloqulixon]] [[shayx]]ga atab katta [[masjid]] va alohida 10 ta chillaxona qurdirgan (<nowiki>XIX</nowiki> asr). Majmua [[toʻgʻri toʻrtburchak]] [[tarh|tarx]]li (21,5x53 m), [[shimol]]dan — [[janub]]ga tomon yoʻnaltirilgan. Sulton bobo maqbarasi, keyinchalik bunyod etilgan (asosan, [[gumbaz]]li) [[maqbara]]lar va boshqa atrofi gʻishtin [[devor]] bilan oʻralgan [[hovli]]ning shimol qismida joylashgan. Janubda masjid, [[ayvon]], [[hujra|xujra]] va [[mehmonxona]]lar bor. Majmuaga [[gʻarb]]dan kiriladi. SU. b.m. [[oʻrta asr]] [[Xorazm]] meʼmoriy [[anʼana]]lari asosida (pishiq [[gʻisht]]dan) [[qurilish|qurilgan]]. [[Xorazm viloyati]] [[hokimlik|hokimligi]] tashabbusi bilan [[ziyoratxona]], kirish qismi [[taʼmirlash|taʼmirlangan]] (2002)<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Majmua tavsifi ==
Majmua qismlari eski qabriston orasida va uning atrofida joylashgan. Kompleks tarkibiga quyidagilar kiradi:

1. Maqbara (qabriston)ning eng baland joyidagi Chinor bobo maqbarasi.

2. Tepalikning janubiy yon bagʻrida Sulton Uvays bobo maqbarasi.

3. Sulton Uvays bobo ziyoratgohi eshigi oldidagi rivoyatlarga koʻra, dafn etilgan avliyoning oyogʻi ostidan oqib chiquvchi tabarruk buloq (buloq) va shu buloqdan oziqlangan, muqaddas baliqlar yashaydigan muqaddas hovuz<ref name=":0">Puteshestvie v Xorezm. Chast VI — Sultan Uvays-Bobo. // <nowiki>https://mytashkent.uz/2016/05/11/puteshestvie-v-horezm-6/</nowiki></ref>.

4. Bir paytlar buloqdan va koʻlmakdan oqib chiqqan ariqning quruq toʻshagi, u boʻylab ziyoratchilar bepushtlikdan xalos boʻlish umidida obo (toshdan yasalgan konus shaklidagi va piramida shaklidagi marosimlar) quradilar.

5. Maqbaradan ikki-uch km uzoqlikda joylashgan obosi boʻlgan togʻ, mahalliy rivoyatlarga koʻra, Sulton Uvays bobo 40 kun tiz choʻkib, barcha musulmonlar uchun magʻfirat soʻragan va oʻsha yerda barcha tishlarini sugʻurib tashlagan. Uhud jangida tishidan ayrilgan [[Muhammad|Muhammad (sav.)]] paygʻambar bilan birdamlik belgisi<ref>Attar Farid ad-Din. Rasskazi o svyatix. — M.: Sampo, 2005. — 240 s.</ref>.

Sulton Uvays bobo maqbarasi va uning atrofidagi ulkan [[nekropol]] oʻzining koʻp asrlik faoliyati davomida koʻplab kengaytmalarga ega boʻldi. Bular: ziyoratchilar uchun masjid va mehmonxonalar, oshxona (oshxona), qurbonlik qilinadigan joylar. Sulton Uvays qabristoni Buyuk ipak yoʻlining Gurganj orqali oʻtadigan tarmoqlaridan birining boʻyida, tabiati goʻzal Qoratov yonbagʻirlarida, sharqdan gʻarbga qarab bir-ikki chaqirimga choʻzilgan hududda joylashgan. Qabristonning markazida joylashgan Sulton Uvays kompleksi rejaga asosan toʻgʻri toʻrtburchak boʻlib (56,76x21,29), u pishgan gʻishtdan qurilgan, xalq (0,8 m) ham baland (2-2,1 m) devorlar bilan oʻralgan. Devor ichida boboning maqbarasi (17,25x15,7 m) xonaqoh, yozgi va qishki masjid hamda yigirmaga yaqin katta-kichik hujralar joylashgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Qoraqalpogʻiston hududidagi ziyoratgohlar |publisher=«Bilim» |date=2023-yil |author=J. Hakimniyazov, I. Seytbaev, R. Ismetov}}</ref>.

Arxitektura nuqtai nazaridan, majmuaning barcha binolari kamtarin, oddiy boʻlib, hashamatli dekoratsiyasi va tashqi bezaklari bir-biridan farq qilmaydi. Sulton Uvays maqbarasi binosi va uning roʻparasida joylashgan masjid sariq pishiq gʻishtdan qurilgan boʻlib, gumbazlari loy koshinlar bilan qoplangan. Kichik hovli oq ohak bilan boʻyalgan.

Maqbaraga kiraverishda katta toʻrtburchak hovuz joylashgan boʻlib, uning suvi yer osti buloqlaridan oqib oʻtadi. Hovuzda hech kim yemaydigan baliqlar bor va oʻlik baliqlar maxsus marosimda koʻmilgan.

Bu hovuzning suvlaridan ichish ziyoratchining asosiy maqsadlaridan biridir. Xalq eʼtiqodiga koʻra, Sulton Uvays bu joylarda choʻponlik qilgan, oyogʻi bosgan joyda yer osti buloq oqib chiqa boshlagan<ref>Chalisova N. Yu. "„Aromat“ Uvaysa al-Karani v persidskoy poezii i ego jitie v „Pominanii druzey“ Attara". Vestnik RGGU, № 3. Seriya „Istoriya. Filologiya. Kulturologiya. Vostokovedeni“. — M., 2015. — S. 74-94.</ref>.

Sulton Uvays majmuasiga tepalik tepasida qurilgan Chinor bobo mozori ham kiradi. Anʼanaga koʻra, ziyoratchilar avval ushbu mazorni ziyorat qiladilar, soʻngra Sulton Uvays qabriga boradilar. Bu qoida Chinor-bobo baʼzi manbalarda Sulton Uvaysning piri, baʼzilariga koʻra uning [[muazzin]]i (azon aytuvchi) boʻlgan, degan eʼtiqoddan kelib chiqadi. Yana boshqa manbalarda — avliyoning sartaroshi boʻlgan deb ham keltiriladi. Shu bois, Chinor bobo mozori qiyalikdan balandroqda joylashgan boʻlib, ziyoratchilar unga birinchi boʻlib ziyorat qilishadi. Biroq, Chinor boboning shaxsiyati toʻgʻrisida biografik maʼlumotlar yoki manbalar mavjud emas va tadqiqotchilar (xususan, G. P. Snesarev) bu mahalliy eʼtiqodlar bilan bogʻliq afsonaviy personaj degan xulosaga kelishgan<ref>Snesarev G. P. Relikti domusulmanskix verovaniy i obryadov u uzbekov Xorezma. — M., 1969. — 336 s.; On je. Pod nebom Xorezma (etnograficheskie ocherki). — M., 1973. — 160 s.; On je. Xorezmiyskie legendi kak istochnik po istorii religioznix kultov Sredney Azii. — M., 1983. — S. 80-100.</ref>.

Maqbara majmuasi har tomondan qabriston bilan oʻralgan, qabr toshlari tepaliklar atrofida qator qilib tizilgan. Qoraqalpoqlar orasida oddiy qabristonlarni odatda ''auliye'' deb atash odat tusiga kirgan, ammo Sulton Uvays bobo ziyoratgohiga nisbatan Mozor nomi bosh harf bilan ishlatiladi.

Togʻ etaklarining yuqori qismida, Sulton Uvays maqbarasidan bir yarim-ikki kilometr uzoqlikda bir necha kichik dumaloq chuqurliklar mavjud boʻlib, ular mahalliy aholining fikriga koʻra, Sulton Boboning oyoq va tizzalari izlaridir. Mashinalarni toʻxtash uchun ochiq maydon mavjud, bundan tashqari, tumor va boshqa diniy buyumlarni sotadigan savdogarlar uchun qatorlar mavjud. Qoyalarga koʻtarilgan yoʻl yorqin rangli matolardan yasalgan chiziqlar bilan qoplangan daraxt shoxlaridan iborat kichik ziyoratgohlarga olib boradi. Shunga oʻxshash marosimlar va qurbonliklar ziyoratchilar tomonidan turli xil istaklarni bajarish umidida — bemor yoki ayolning bepushtlikdan shifo topishi uchun amalga oshiriladi<ref name=":0" />.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Xorazm]]
[[Turkum:Oʻzbekiston qabristonlari]]
[[Turkum:Rivoyat kitoblar]]
[[Turkum:Afsonalar]]
[[Turkum:Qoraqalpogʻiston meʼmoriy yodgorliklari]]