Ziyosfera

Sunʼiy tillar

Bu maqola planned or artificial human languages haqidadir. language planning and policy uchun Language planning sahifasiga qarang. languages that naturally emerge in simulations or experiments uchun Artificial language sahifasiga qarang. languages with a high morpheme-per-word ratio uchun, Synthetic language sahifasiga qarang.
Conlang bayrog‘i — CONLANG mailing list obunachilari yaratgan til yaratish ramzi. U chiqayotgan quyosh fonida Tower of Babel obrazini ifodalaydi

Yasama til (constructed language) yoki konlang (conlang) — humanlar o‘rtasida communication uchun mo‘ljallangan languagedir (ya’ni kompyuterlar bilan yoki ular o‘rtasidagi emas, qarang: kompyuter tili). Aksariyat tillar human interaction jarayonida tabiiy tarzda shakllangan. Yasama tilni esa muayyan maqsadda bir kishi yoki guruh ishlab chiqadi. Yasama til atamasi ko‘pincha konlang deb qisqartiriladi. U nisbatan keng atama bo‘lib, quyidagi kichik turkumlarni qamrab oladi: xayoliy, sunʼiy, muhandislik, rejalashtirilgan va ixtiro qilingan tillar. Konlanglar tabiiy tilga xos jihatlarni, jumladan phonology, grammar, orthography va vocabularyni o‘z ichiga olishi mumkin. Interlinguistics yasama tillarni o‘rganishni ham qamrab oladi.

Tarix

Qadimgi tilshunoslik tajribalari

Grammatik mulohazalar classical antiquity davriga borib taqaladi. Masalan, Platoning Kratil asarida Hermogen so‘zlar o‘zi anglatgan narsalar bilan tabiatan bog‘liq emas, odamlar «narsaga o‘z ovozlarining bir bo‘lagini [...] qo‘llaydi», deb da’vo qiladi.

Athenaeus ikki shaxs — Sitsiliyalik Dionisiy va Aleksarx haqidagi hikoyani[1] keltiradi:

  • Sitsiliyalik Dionisiy neologizmlar yaratdi: standart yunon tilidagi parthenos o‘rniga menandros 'virgin'
(menei 'waiting'
va andra 'husband'
so‘zlaridan), stulos o‘rniga menekratēs 'pillar'
(menei 'it remains in one place'
va kratei 'it is strong'
so‘zlaridan), akon o‘rniga ballantion 'javelin'
(balletai enantion 'thrown against someone'
so‘zlaridan).
  • Alexarchus of Macedon — Makedoniya shohi Kassandrning birodari, Ouranopolis shahrining asoschisi. Athenaeus Lemboslik Geraklid aytib bergan hikoyani keltiradi. Unga ko‘ra, Aleksarx «g‘alati lug‘at joriy qilgan: xo‘rozni „tong chaqiruvchi“, sartaroshni „insonlarni qirquvchi“, draxmani „ishlangan kumush“, [...] xabarchini esa aputēs [ēputa 'loud-voiced'
so‘zlaridan] deb atagan. [...] U [Aleksarx] bir safar Casandreiadagi hukumat amaldorlariga [...] nimadir yozgan. [...] Bu maktubda nima deyilgani haqida aytsak, menimcha, hatto Pifiya xudosi ham uning maʼnosini anglay olmasdi.»[1]

Qadimgi faylasuflar taklif etgan grammatika mexanizmlari mavjud tillarni (Latin, yunon va Sanskrit tillarini) tushuntirish uchun mo‘ljallangan edi. Ulardan yangi grammatikalar yaratishda foydalanilmagan. Plato bilan taxminan zamondosh Pāṇini sanskrit tilining tavsifiy grammatikasida tilni izohlash uchun qoidalar majmuasini yaratgan. Shu sababli uning grammatika matnini tabiiy va yasama til aralashmasi deb hisoblash mumkin.

Dastlabki yasama tillar

Voynich manuscript qo‘lyozmasining 68r-sahifasi. Qo‘lyozmadagi bu uch sahifali yoyma astronomik ko‘rinadigan jadvalni o‘z ichiga oladi.

7-asrda yozilgan irland tilidagi Auraicept na n-Éces asarida qayd etilgan rivoyatga ko‘ra, Fénius Farsaid confusion of tonguesdan keyin Shinarga borgan. U o‘z olimlari bilan o‘n yil davomida turli tillarni o‘rgangan. Ularning eng yaxshi jihatlarini olib, in Bérla tóbaide 'the selected language' 

yaratgan va uni Goídelc –  irland tili deb atagan. Bu yasama til tushunchasi adabiyotda birinchi marta tilga olinishi bo‘lsa kerak.[2]

Eng dastlabki tabiiy bo‘lmagan tillar «yasalgan» tildan ko‘ra «g‘ayritabiiy», sirli yoki ilohiy ilhomdan tug‘ilgan til sifatida qaralgan. 12-asrda avliyo Hildegard of Bingen qayd etgan Lingua Ignota shunday tillarga misol bo‘ladi. U, ehtimol, butunlay sunʼiy tillarning birinchisidir.[3] U shaxsiy sirli jargon shakli hisoblanadi (shuningdek, Enochianga qarang). O‘rta Sharq madaniyatidan muhim misol — 16-asrda ixtiro qilingan Balaibalandir.[4] Kabbalistik grammatik mulohazalar Adam and Eve Paradiseda so‘zlashgan, ammo confusion of tongues paytida yo‘qolgan asl tilni tiklashga qaratilgan edi. Mukammal til yaratish bo‘yicha dastlabki xristian loyihasi Dante Alighierining De vulgari eloquentia asarida bayon etilgan. Unda muallif adabiyotga mos ideal italyan xalq tilini izlaydi. Ramon Llullning Ars Magna asari esa kofirlarni xristian dinining haqiqatiga ishontirish mumkin bo‘lgan mukammal til loyihasi edi. U asosan berilgan tushunchalar to‘plamiga combinatoricsni qo‘llashdan iborat edi.[5] Renaissance davrida Lull va kabbalistlarning g‘oyalaridan sehrgarlik doirasida foydalanilgan va bu kriptografik qo‘llanmalarga olib kelgan.[oydinlashtirilsin]

Tilni mukammallashtirish

Renaissance davrida Ancient Egyptga qiziqish, xususan Horapolloning Hieroglyphica asarining topilishi va Chinese script bilan dastlabki tanishuv mukammal yozma til yaratishga qaratilgan urinishlarni yo‘naltirdi. Johannes Trithemius Steganographia va Polygraphia asarlarida barcha tillarni bittasiga keltirish mumkinligini ko‘rsatishga urindi. 17-asrda sehrli tillarga qiziqishni Rosicrucians hamda alchemists (Jon Di va uning Enochian tili kabilar) davom ettirdi. Jakob Boehme 1623-yilda tuyg‘ularning «tabiiy tili» (Natursprache (nemis tili)) haqida gapirgan.[manba kerak]

Musical languagelar ko‘pincha mysticism bilan bog‘langan, masalan, language of the birds. Biroq bu majburiy emas, masalan, Solresol.

17- va 18-asrlar: falsafiy tillarning paydo bo‘lishi

17-asrda «falsafiy» yoki «a priori» tillar loyihalari paydo bo‘ldi, jumladan:

Bu dastlabki taksonomik yasama tillar og‘zaki va yozma ifoda uchun hierarchical classification tizimlarini vujudga keltirdi. Leybnisning 1678-yildagi lingua generalis loyihasi ham shunga o‘xshash maqsadni ko‘zlagan. U foydalanuvchi to‘g‘ri mulohazalarni hisoblab topa oladigan belgilar lug‘atini yaratmoqchi bo‘lgan va bu jarayonda ikkilik hisobni ishlab chiqqan. Bu loyihalar grammatikani soddalashtirish va bilimlarni ierarxiyaga joylashtirishga qaratilgan edi. Oxir-oqibat ular Maʼrifatparvarlik davrining Encyclopédie asariga olib keldi. 17–18-asrlardagi bu tillarning ko‘pi pazigrafiyalar, ya’ni o‘ziga xos og‘zaki shakli bo‘lmagan sof yozma tillar edi.[7]

Leybnis va ensiklopedistlar bilimni yagona va aniq ierarxiyaga joylashtirishga muvaffaq bo‘lmagach, tushunchalarning shunday tasnifiga asoslangan a priori tillar ustida ish olib borishdi. Charactère maqolasida D'Alembert oldingi asrdagi falsafiy til loyihalarini tanqidiy ko‘rib chiqdi. Encyclopédiedan keyin a priori til loyihalari tobora ko‘proq jiddiy qabul qilinmaydigan chekka urinishlarga aylanib bordi.[manba kerak] Ayrim mualliflar, odatda bu g‘oya tarixidan bexabar holda, 20-asr boshlarigacha taksonomik falsafiy tillarni taklif qilishda davom etdi (masalan, Ro). Biroq so‘nggi engineered languagelarning aksariyati ko‘lami kichik bo‘lib qoldi. Ba’zilari muayyan sohaga, masalan, matematik formalizm yoki hisoblashga bag‘ishlangan (masalan, Lincos va programming languagelar). Boshqalari syntactical ambiguityni bartaraf etish (masalan, Loglan va Lojban) yoki ixchamlikni maksimal darajaga yetkazish (masalan, Ithkuil[3]) uchun yaratilgan.

19- va 20-asrlar: yordamchi tillar

Asosiy maqola: International auxiliary language

Hatto Encyclopédieda ham e’tibor a posteriori yordamchi tillarga qaratila boshlagan edi. Joachim Faiguet de Villeneuve Langue maqolasida fransuz tilining «lakonik», ya’ni tartibga solingan grammatikasi haqida qisqa taklif yozgan. 19-asrda bunday xalqaro yordamchi tillarning (International Auxiliary Languages, IAL) hayratlanarli darajada xilma-xil loyihalari taklif qilindi. Shu sababli Louis Couturat va Léopold Leau Histoire de la langue universelle (1903) asarida 38 ta loyihani ko‘rib chiqdi.

Ular orasida xalqaro miqyosda biroz taʼsir ko‘rsatgan birinchisi 1879-yilda Johann Martin Schleyer taklif etgan Volapük bo‘ldi. Bir o‘n yil ichida butun dunyoda 283 ta volapyukchilar klubi sanalgan. Biroq Shleyer bilan tilning ayrim yetakchi foydalanuvchilari o‘rtasidagi kelishmovchiliklar bo‘linishga olib keldi. 1890-yillarning o‘rtalariga kelib til unutildi va uning o‘rnini 1887-yilda L. L. Zamenhof taklif qilgan Esperanto hamda uning avlod tillari egalladi. Sezilarli miqdordagi so‘zlovchilarga ega bo‘lgan eng so‘nggi yordamchi til Interlingua 1951-yilda paydo bo‘ldi. O‘shanda International Auxiliary Language Association o‘zining Interlingua–English Dictionary lug‘atini va unga ilova grammatikani nashr etdi. Esperanto muvaffaqiyati boshqalarning yangi yordamchi tillar yaratishiga to‘sqinlik qilmadi. Masalan, Lesli Jonsning Eurolengo tili ingliz va ispan tillari elementlarini aralashtiradi.

Loglan (1955) va uning avlod tillari a priori tillarning maqsadlariga amaliy qaytishni anglatadi. Bu qaytish yordamchi tilga qo‘yiladigan foydalanish qulayligi talabi bilan yumshatilgan. Hozircha bu zamonaviy a priori tillar faqat kichik so‘zlovchilar guruhlarini to‘plagan.

Robot Interaction Language (2010) mashinalar va odamlar o‘rtasidagi muloqot uchun optimallashtirilgan og‘zaki tildir. ROILAning asosiy maqsadlari — inson foydalanuvchi uni oson o‘rgana olishi va kompyuterning speech recognition algoritmlari uni samarali taniy olishi.

Tasniflash

Maqsadiga ko‘ra

Yasama tillarning aksariyatini maqsadiga ko‘ra bo‘lish mumkin:[8]

Bu turkumlar o‘rtasidagi chegaralar aslo aniq emas,[9] va bitta til bir necha turkumga kirishi mumkin. Estetik sabablarga ko‘ra yaratilgan mantiqiy tilni badiiy til deb ham tasniflash mumkin. Falsafiy maqsadlarda yaratilgan tildan yordamchi til sifatida ham foydalanish mumkin.

Controlled natural languagelar natural language processing va knowledge representation sohalarida ambiguityni bartaraf etish uchun yaratilgan.[10]

A priori va a posteriori

a priori yasama til — xususiyatlari mavjud biror tilga asoslanmagan til, a posteriori til esa buning aksidir.[8] Biroq bu tasnif mutlaq emas. Ko‘plab yasama tillarni ayrim tilshunoslik omillariga ko‘ra a priori, boshqa omillarga ko‘ra esa bir vaqtning o‘zida a posteriori deb atash mumkin.

A priori

A priori til — xususiyatlari boshqacha ishlashi yoki boshqa maqsadlarga ishora qilishi uchun o‘ylab topilgan yoki puxta ishlab chiqilgan tildir. Ba’zi a priori tillar xalqaro yordamchi til sifatida yaratiladi. Bunday tillarda a posteriori tillarda manba til egalariga beriladigan o‘rganishdagi nohaq ustunlik bo‘lmaydi. Boshqalari falsafiy yoki taksonomik tillar deb ataladi. Ular lug‘atni turkumlarga ajratadi: yo muayyan falsafani ifodalash uchun, yo yangi so‘zlarni tanishni osonlashtirish uchun. Nihoyat, shaxsiy foydalanish yoki badiiy asar uchun yaratilgan ko‘plab badiiy tillar ongli ravishda tuzilgan grammatika va lug‘atdan foydalanadi. Ularni a priori tillar sifatida tushunish to‘g‘riroq. Misollar:

Xalqaro yordamchi tillar
Tajribaviy tillar
Badiiy tillar
Jamoa tillari

A posteriori

A posteriori til (lotin tilidan «keyingisidan» maʼnosini bildiradi) fransuz tilshunosi Lui Kutyuraga ko‘ra, elementlari mavjud tillardan olingan yoki ularga asoslangan har qanday sun’iy tildir. Bu atama nazorat qilinadigan tillarga ham qo‘llanishi mumkin. Boshqa xususiyatlardan qat’i nazar, u ko‘pincha lug‘atga nisbatan ishlatiladi. Shuningdek, hududiy yordamchi tillar (muayyan til oilasi vakillari uchun yaratilgan yordamchi tillar) ta’rifiga ko‘ra a posteriori tillardir.

Ko‘pchilik yordamchi tillar aloqa vositasi vazifasini bajargani uchun a posteriori hisoblanadi. Ko‘plab badiiy tillar ham loyihasiga ko‘ra to‘liq a posteriori bo‘ladi – ularning ko‘pi muqobil tarix maqsadida yaratilgan. Tilning a priori yoki a posteriori ekanini aniqlashda, odatda, tegishli belgilarning keng tarqalganligi va taqsimlanishi hal qiluvchi bo‘ladi.

A posteriori tillarga misollar:

Badiiy tillar
Nazorat qilinadigan yordamchi tillar
Xalqaro yordamchi tillar
Hududiy yordamchi tillar
Asosiy maqola: Zonal auxiliary language

Nozik jihatlar

«Rejalashtirilgan til» atamasi ba’zan xalqaro yordamchi tilni ifodalash uchun ishlatiladi[11] chunki keng tarqalgan muqobil atama — «sun’iy» salbiy maʼno berishi mumkin. Esperanto madaniyatidan tashqarida[a] til rejalashtirish atamasi tabiiy tilni me’yorlashtirish uchun beriladigan qoidalarni bildiradi. Shu maʼnoda, hatto «tabiiy til» ham ayrim jihatlari bilan sun’iy bo‘lishi mumkin: uning ba’zi so‘zlari ongli qaror bilan yaratilgan. Me’yoriy grammatikalar klassik tillar, masalan, lotin va sanskrit tillari uchun qadim zamonlardan beri mavjud. Ular tabiiy tillarni qoidalar asosida tartibga soladi. Bunday tartibga solish tilning oddiy tabiiy tanlanishi va rivojlanishi bilan uni ongli ravishda yaratish o‘rtasidagi oraliq yo‘ldir. «Glossopoeia» atamasi ham tilni yaratish, ayniqsa badiiy tillarni yaratish maʼnosida ishlatiladi.[4]

Tasniflar an’anaga qarab turlicha qo‘llanadi. Masalan, Interlinguada gapiruvchilarning kamchiligi o‘z tilini sun’iy deb hisoblaydi. Ular tilda o‘ylab topilgan unsur yo‘q, deb ta’kidlaydi. Interlingua lug‘ati oz sonli tabiiy tillardan olingan. Grammatikasi esa shu manba tillarga yaqin asoslangan va hatto ma’lum darajada tartibsizliklarni ham o‘z ichiga oladi. Uning tarafdorlari lug‘at va grammatikani sun’iy yoki yaratilgan emas, balki me’yorlashtirilgan deb ta’riflashni afzal ko‘radi. Xuddi shunday, Latino sine flexione (LsF) lotin tilining soddalashtirilgan shaklidir, undan so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar olib tashlangan. Interlingua kabi, ba’zilar uning rivojlanishini yaratish emas, rejalashtirish deb atashni ma’qul ko‘radi. Esperanto va Esperantidolarda gapiruvchi ayrim kishilar ham «sun’iy til» atamasidan qochadi, chunki ular bu tilda g‘ayritabiiy narsa borligini inkor etadi.[manba kerak]

Aniqlik

Ba’zilar barcha inson tillari tabiiy emas, sun’iy deb hisoblaydi. Masalan, 16-asrda (zamonaviy tilshunoslik shakllanishidan ancha oldin) Fransua Rable o‘zining ulkan qahramoni Pantagryuel og‘zidan shunday yozgan:[12]

C'est abus dire qu'ayons langage naturel. Les langages sont par institutions arbitraires et convenances des peuples : les voix, comme disent les dialecticiens, ne signifient naturellement, mais à plaisir.
It is a misuse of terms to say that we have natural language; languages exist through arbitrary institutions and the conventions of peoples. Voices, as the dialecticians say, don't signify naturally, but capriciously.

Tabiiylashtirilgan tillar

Uydirma yoki tajribaviy tillar real dunyo tillariga taqlid qilsa, ularni «tabiiylashtirilgan» (naturalistic) deb hisoblash mumkin. Masalan, tabiiylashtirilgan til boshqa tildan (real yoki sun’iy) a posteriori usulda hosil qilingan bo‘lsa, u fonetik, leksik va grammatik o‘zgarishlarning tabiiy jarayonlariga taqlid qilishi kerak. Interlingua kabi tillardan farqli o‘laroq, tabiiylashtirilgan uydirma tillar odatda oson o‘rganish yoki muloqot uchun mo‘ljallanmaydi. Shu sababli ular murakkabroq va qiyinroq bo‘ladi. Interlingua grammatikasi, sintaksisi va imlosi manba tillarnikiga qaraganda sodda (garchi Esperanto yoki uning avlodlaridan murakkabroq va tartibsizroq bo‘lsa-da). Tabiiylashtirilgan uydirma tillar esa tabiiy tillarning xususiyatlariga taqlid qiladi, masalan, tartibsiz fe’llar, tartibsiz otlar va murakkab fonetik jarayonlar.[original research?]

Asos

Sun’iy til yaratishning sabablari quyidagilar: insonlar muloqotini yengillashtirish; badiiy asar yoki unga bog‘liq yaratilgan olamga qo‘shimcha haqqoniylik berish; tilshunoslik, kognitiv fan va mashinali o‘qitish sohalarida tajriba o‘tkazish; badiiy ijod; fantastik rolli o‘yinlar va til o‘yinlari. Ba’zi kishilar sun’iy tillarni sevimli mashg‘ulot sifatida yoki olam yaratish bilan bog‘liq holda ham yaratadi.

Sepir–Uorf gipotezasi ba’zan keltiriladi. U mashhur, ammo bahsli bo‘lib, kishi so‘zlashadigan til uning fikrlash tarziga ta’sir qiladi, deb hisoblaydi. Shunga ko‘ra, yaxshiroq til so‘zlovchiga yaxshiroq fikrlash imkonini berishi kerak – ya’ni aniqroq yoki aqlliroq o‘ylash yoki ko‘proq nuqtai nazarni qamrab olish imkonini berishi lozim. Suzett Heydn Elgin Láadan tilini, ya’ni feministik tilni yaratishda shunday maqsadni ko‘zlagan[3] bu til uning feministik ilmiy fantastika ruknidagi Native Tongue turkumida ifodalangan.[13] Sun’iy tillar standartlashtirilgan testlarga, masalan, SATga kiritilgan. Ularda abituriyentning grammatik qoidalarni aniqlash va qo‘llash qobiliyati sinalgan.[14][15] Xuddi shunday, sun’iy til fikrni restrict uchun ham, masalan, Jorj Oruellning Yangiyozuvi kabi, yoki fikrni simplify uchun ham, masalan, Toki Pona kabi, ishlatilishi mumkin. Biroq Stiven Pinker kabi tilshunoslar g‘oyalar tildan mustaqil mavjud, deb hisoblaydi. Masalan, Pinker The Language Instinct kitobida bolalar har bir avlodda jargon va hatto grammatikani o‘z-o‘zidan qayta ixtiro qilishini yozadi. Bu tilshunoslar til islohoti orqali inson tafakkuri doirasini nazorat qilishga urinishlar muvaffaqiyatsiz bo‘ladi, deb ta’kidlaydi: eski so‘zlar yo‘qolsa, «erkinlik» kabi tushunchalar yangi so‘zlarda qayta paydo bo‘ladi.

Tarafdorlar muayyan til bir sohadagi tushunchalarni ifodalash va tushunishni osonlashtiradi, boshqa sohalarda esa qiyinlashtiradi, deb ta’kidlaydi. Buni turli dasturlash tililarning ayrim turdagi dasturlarni yozishni osonlashtirib, boshqalarini qiyinlashtirishi misolida ko‘rish mumkin.

Sun’iy tildan foydalanishning yana bir sababi sifatida teleskop qoidasi keltiriladi. Unga ko‘ra, avval oddiy sun’iy tilni, so‘ng tabiiy tilni o‘rganish faqat tabiiy tilni o‘rganishdan ko‘ra kamroq vaqt oladi. Shu sababli, kimdir ingliz tilini o‘rganmoqchi bo‘lsa, ba’zilar avval Basic Englishni o‘rganishni tavsiya qiladi. Esperanto va Interlingua kabi sun’iy tillar haqiqatan ham ko‘pincha soddaroq, chunki ularda odatda tartibsiz fe’llar va boshqa grammatik o‘ziga xosliklar bo‘lmaydi. Ayrim tadqiqotlar Esperantoni o‘rganish keyinchalik sun’iy bo‘lmagan tilni o‘rganishga yordam berishini aniqlagan (Esperantoning propedevtik qiymatiga qarang).

Rivojlanish

Zamonaviy yaratuvchilarning ko‘pchiligi, ya’ni konlangerlar, sun’iy tillarni sevimli mashg‘ulot sifatida, badiiy asar uchun[16] yoki shaxsiy qoniqish uchun yaratadi. Konlangerlar odatda tilning fonologiyasi, sintaksisi, grammatikasi va boshqa xususiyatlarini belgilash orqali til yaratadi. Buning uchun tilshunoslik haqida hech bo‘lmaganda boshlang‘ich tushuncha kerak.[17]

Konstruktiv tillar haqida turli maqolalar 1970-yillardan 1990-yillargacha nashr etilgan, masalan, Glossopoeic Quarterly, Taboo Jadoo va The Journal of Planned Languages.[18] «Conlang» pochta ro‘yxati 1991-yilda tashkil etilgan. Keyinroq undan xalqaro yordamchi tillarga bag‘ishlangan AUXLANG pochta ro‘yxati ajralib chiqdi. 1990-yillarning boshidan o‘rtalarigacha konstruktiv tillarga oid bir nechta elektron jurnal (zin) elektron pochta yoki veb-sayt shaklida chiqdi, masalan, Vortpunoj[19] va Model Languages. «Conlang» pochta ro‘yxati atrofida konlangerlar hamjamiyati shakllandi. Uning o‘ziga xos odatlari bor, masalan, tarjima topshiriqlari va tarjima estafetalari,[20] shuningdek, o‘ziga xos atamalari ham mavjud. Sarah Higley o‘tkazgan so‘rovnomalar natijalariga ko‘ra, «Conlang» ro‘yxati ishtirokchilarining asosiy qismini Shimoliy Amerika va G‘arbiy Yevropadan bo‘lgan erkaklar tashkil etadi. Okeaniya, Osiyo, Yaqin Sharq va Janubiy Amerikadan kelgan ishtirokchilar kamroq. Ularning yoshi 13 dan 60 dan oshiqqacha oraliqda. Vaqt o‘tishi bilan ishtirok etayotgan ayollar soni ortgan.

Keyingi onlayn hamjamiyatlar qatoriga Zompist muhokama taxtasi (ZBB; 2001-yildan) va Conlanger muhokama taxtasi kiradi. Bu forumlarda a’zolar o‘z konstruktiv tillarini taqdim etadi va boshqa a’zolardan fikr-mulohaza oladi. Shuningdek, tabiiy tillar muhokama qilinadi, konstruktiv tillarning ayrim xususiyatlari tabiiy tillarda oldindan mavjudmi, degan savol ko‘riladi va tabiiy tillarning qiziqarli xususiyatlarini konstruktiv tillarda qanday qo‘llash mumkinligi o‘rganiladi. Tarjima topshirig‘i sifatida qiziqarli qisqa matnlar joylanadi. Bundan tashqari, konstruktiv tillarni yaratish falsafasi, konlangerlarning maqsadlari va konstruktiv til yaratish san’atmi yoki sevimli mashg‘ulotmi, degan masalalar ham muhokama qilinadi.[4] Patrick Jarrett o‘tkazgan 2001-yilgi yana bir so‘rovnomada o‘rtacha yosh 30,65 ni, til yaratishni boshlaganidan beri o‘tgan o‘rtacha vaqt esa 11,83 yilni tashkil etgan.[21] ZBBdagi yaqinda ochilgan muhokamada ko‘pgina konlangerlar bitta tilga nisbatan kam vaqt sarflashi, bir loyihadan ikkinchisiga o‘tishi ko‘rsatilgan. Taxminan uchdan bir qismi esa yillar davomida bitta til ustida ishlaydi.[22]

Konstruktiv tilga qo‘yiladigan cheklovlardan biri bor. Agar til xayoliy qahramonlar uchun tabiiy til sifatida yaratilgan bo‘lsa, masalan, Taxtlar o‘yini turkumidagi dothraki va oliy valiriy tillari kabi, u aktyorlar uchun talaffuzi oson bo‘lishi kerak. Shuningdek, u kitob muallifi allaqachon yaratgan til parchalariga mos kelishi va ularni o‘z ichiga olishi lozim. Mumkin bo‘lsa, til xayoliy so‘zlashuvchilarning shaxs ismlariga ham mos tushishi kerak.[original research?]

Organik o‘zgarish

Konstruktiv tilda so‘zlashuvchi hamjamiyat, ayniqsa katta aholi bo‘lsa, til rivojlanib boradi va shu tariqa konstruktiv xususiyatini yo‘qotadi. Masalan, zamonaviy ivrit va uning talaffuz me’yorlari noldan yaratilmagan. Ular ivrit tilining mavjud an’analari, ya’ni mishna ivriti va Bibliya ivriti asosida, umuman olganda sefard talaffuziga amal qilgan holda shakllangan. 1948-yilda Isroil davlati tashkil topganidan beri zamonaviy ivrit sezilarli o‘zgarishlarga uchragan.[23] Biroq tilshunos Gilad Tsukermann zamonaviy ivritni «isroilcha» deb ataydi. U buni faqat ivritga emas, balki idish va tilni tiklovchilar so‘zlashgan boshqa tillarga ham asoslangan semit-yevropa duragay tili deb hisoblaydi.[24] Shu sababli Tsukermann Ivrit Bibliyasini u «isroilcha» deb atagan tilga tarjima qilishni qo‘llab-quvvatlaydi.[25] Jonli so‘zlashuv tili sifatida esperanto 1887-yilda nashr etilgan me’yoriy rejadan sezilarli darajada uzoqlashdi. Shu sababli tildagi dastlabki matnlarning 1903-yilgi to‘plami bo‘lgan Fundamenta Krestomationing zamonaviy nashrlarida ilk va zamonaviy esperanto o‘rtasidagi sintaktik va leksik farqlar haqida ko‘plab izohlar kerak bo‘ladi.[26]

Qabul qilinishi

Konstruktiv tillarni yaxshi biladigan so‘zlashuvchilar juda kam. Masalan, Vengriyaning 2011-yilgi aholi ro‘yxatida esperantoda so‘zlashuvchi 8397 kishi aniqlangan.[27] 2001-yilgi ro‘yxatda esa romanid tilida 10 kishi, interlingua va ido tillarida ikkitadan, idiom neutral va Mundolinco tillarida bittadan kishi so‘zlashishi qayd etilgan.[28] Rossiyaning 2010-yilgi aholi ro‘yxatiga ko‘ra, mamlakatda esperantoda so‘zlashuvchi taxminan 992 kishi bo‘lgan (bu ko‘rsatkich bo‘yicha 120-o‘rin). Esperanto avlodi bo‘lgan ido tilida esa to‘qqiz kishi so‘zlashgan.[29]

Ethnologue ma’lumotiga ko‘ra, esperantoda birinchi til sifatida so‘zlashuvchilar soni 200–2000 kishi.

Klingon tili instituti a’zosi d'Armond Speers o‘z o‘g‘lini ingliz tili va konstruktiv klingon tilida ikki tilli qilib tarbiyalashga urindi.[30][verification needed]

Identifikatsiya kodlari

Konstruktiv tillar kodlari orasida konstruktiv tillar uchun mo‘ljallangan ISO 639-2 kodi art bor. Biroq ayrim konstruktiv tillarning o‘z ISO 639 til kodlari mavjud (masalan, esperanto uchun eo va epo, lojban uchun jbo, interlingua uchun ia va ina, klingon tili uchun tlh, ido uchun io va ido, lingua franka nova uchun lfn hamda toki pona uchun tok).

Egalik huquqi

Konstruktiv tilga intellektual mulk qonunlari bo‘yicha egalik qilish yoki uni himoya qilish mumkinmi, yoki bu qonunlarni amalda qo‘llash mumkinmi, degan masala munozarali.

2015-yilgi sud da’vosida CBS va Paramount Pictures Axanar nomli muxlislar filmi loyihasiga e’tiroz bildirdi. Ular loyiha o‘zlarining intellektual mulkini, jumladan klingon tilini va boshqa ijodiy unsurlarni buzganini ta’kidladi. Bahs davomida tilning asl yaratuvchisi Marc Okrand Paramountning egalik haqidagi da’volari o‘rinli ekaniga shubha bildirdi.[31][32] Til yaratish jamiyati (Language Creation Society) amicus curiae xulosasini topshirdi. Unda klingon tilining o‘zi 1976-yilgi Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunning 102(b)-bo‘limiga ko‘ra mualliflik huquqi bilan himoyalanmasligi aytilgan, chunki u g‘oyaning ifodasi emas, balki «aloqa uchun usul, jarayon yoki tizim»dir.[33]

Bir nechta mashhur konstruktiv tillarni, jumladan valiriy tillari va dothraki tilini yaratgan Devid Piterson ham shunga o‘xshash fikrni qo‘llab-quvvatladi. U shunday dedi: «Nazariy jihatdan har kim men yaratgan istalgan tilda istalgan narsani nashr etishi mumkin. Mening fikrimcha, bunga na men, na boshqa birov to‘sqinlik qila olmasligi kerak.»[34]

Biroq Piterson tegishli huquq egalari – ularning huquqlari qonuniy bo‘lsa-bo‘lmasa – bu tillarda material nashr etgan shaxslarni, ayniqsa muallif bu materialdan foyda ko‘rishi mumkin bo‘lsa, sudga berishi ehtimolidan xavotir bildirdi.

Bundan tashqari, oliy valiriy va klingon kabi konstruktiv tillar uchun keng qamrovli o‘quv materiallari nashr etilgan va Duolingo til o‘rganish platformasida bepul foydalanishga qo‘yilgan, – ammo bu kurslar tegishli mualliflik huquqi egalari tomonidan litsenziyalangan.[34] Hozircha bunday nizolar kam bo‘lgani uchun tillarga egalik masalasida huquqiy konsensus noaniqligicha qolmoqda.

Tasmaniya aborigenlari markazi palawa kaniga egalik qilishini da’vo qiladi. Bu tasmaniyalik o‘n ikkitagacha yo‘qolgan mahalliy tillarning aralash qayta tiklangan shaklini yaratishga urinishdir. Markaz Vikipediyadan loyiha haqidagi maqolani o‘chirishni so‘ragan. Biroq bu da’voning hozirda huquqiy asosi yo‘q.[35]

Shuningdek qarang

Izohlar

  1. ↑ 1,0 1,1 Athenaeus of Naucratis. Deipnosophistae. 
  2. ↑ „The Etymology of Conlang“ (en). Kressie Kornis (2017-yil 20-aprel). Qaraldi: 2026-yil 12-sentyabr.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Joshua Foer, "John Quijada and Ithkuil, the Language He Invented", The New Yorker, 24 December 2012.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Sarah L. Higley: Hildegard of Bingen's Unknown Language. Palgrave Macmillan, 2007.
  5. ↑ Eco (1995), s. 53.
  6. ↑ „Logopandecteision“. uchicago.edu.
  7. ↑ Leopold Einstein, "Al la historio de la Provoj de Lingvoj Tutmondaj de Leibnitz ĝis la Nuna Tempo", 1884. Reprinted in Fundamenta Krestomatio, UEA 1992 [1903].
  8. ↑ 8,0 8,1 Peterson, David. The Art of Language Invention, 1st, Penguin Books, 2015 — 21–22-bet. ISBN 978-0143126461. 
  9. ↑ The "Conlang Triangle" by Raymond Brown. Accessed 8 August 2008
  10. ↑ Schwitter, Rolf. "Controlled natural languages for knowledge representation." Proceedings of the 23rd International Conference on Computational Linguistics: Posters. Association for Computational Linguistics, 2010.
  11. ↑ Klaus Schubert, Designed Languages for Communicative Needs within and between Language Communities, in: Planned languages and language planning (Wayback Machine saytida 25 April 2023 sanasida arxivlangan) (PDF), Austrian National Library, 2019
  12. ↑ François Rabelais, Œuvres complètes, III, 19 (Paris: Seuil, 1973). Also cited in Claude Piron, Le Défi des Langues (L'Harmattan, 1994) ISBN 2-7384-2432-5.
  13. ↑ Glatzer, Jenna „Interview With Suzette Haden Elgin“. Absolute Write (2007). — „My hypothesis was that if I constructed a language designed specifically to provide a more adequate mechanism for expressing women's perceptions, women would (a) embrace it and begin using it, or (b) embrace the idea but not the language, say 'Elgin, you've got it all wrong!' and construct some other 'women's language' to replace it.“. 2007-yil 12-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2007-yil 20-mart.
  14. ↑ Garber, Megan „The First SAT Tested Students Using a Fake Language“ (en). The Atlantic (2013-yil 16-aprel). Qaraldi: 2021-yil 21-iyun.
  15. ↑ „Artificial language tests“ (en). What's in a Brain (2013-yil 26-avgust). Qaraldi: 2021-yil 21-iyun.
  16. ↑ „The Process of Inventing Fictional Languages“.
  17. ↑ FaqeAbdulla, Baraat Ismael „Exploring the Purposes Behind the Creation of Conlangs“ (5-noyabr). 2024-yil 19-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 21-dekabr.
  18. ↑ "How did you find out that there were other conlangers?" Conlang list posting by And Rosta, 14 October 2007
  19. ↑ Archives of Vortpunoj at Steve Brewer's website
  20. ↑ Audience, Uglossia, and Conlang: Inventing Languages on the Internet by Sarah L. Higley. M/C: A Journal of Media and Culture 3.1 (2000). ((Wayback Machine saytida 16 June 2005 sanasida arxivlangan), media-culture.org.au site sometimes has problems.)
  21. ↑ "Update mailing list statistics—FINAL", Conlang list posting by Patrick Jarrett, 13 September 2001
  22. ↑ "Average life of a conlang" (Wayback Machine saytida 14 June 2011 sanasida arxivlangan) thread on Zompist Bulletin Board, 15 August 2008; accessed 26 August 2008.
    "Average life of a conlang" thread on Conlang mailing list, 27 August 2008 (should be archived more persistently than the ZBB thread)
  23. ↑ Hetzron, Robert. "Ch. 34: Hebrew". In Comrie (1990), p. 693.
  24. ↑ Hybridity versus Revivability: Multiple Causation, Forms and Patterns, Ghil'ad Zuckermann, Journal of Language Contact, Varia 2, pp. 40–67 (2009).
  25. ↑ Let my people know! (Wayback Machine saytida 16 September 2011 sanasida arxivlangan), Ghil'ad Zuckermann, Jerusalem Post, 18 May 2009.
  26. ↑ Fundamenta Krestomatio, ed. L. L. Zamenhof, 1903; 18th edition with footnotes by Gaston Waringhien, UEA 1992.
  27. ↑ „Hungarian Central Statistical Office“. www.ksh.hu. Qaraldi: 2019-yil 18-avgust.
  28. ↑ „18. Demográfiai adatok – Központi Statisztikai Hivatal“. www.nepszamlalas2001.hu. 2018-yil 17-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 10-mart.
  29. ↑ „Kiom da esperantistoj en Ruslando? Ne malpli ol 992 – La Ondo de Esperanto“ (2011-yil 18-dekabr).
  30. ↑ Derian, James Der (1 avgust 1999). „Hollywood at War: The Sequel“. Wired — www.wired.com.
  31. ↑ Bhana, Yusuf, Can you copyright a language? (Wayback Machine saytida 6 December 2020 sanasida arxivlangan) Translate Media, 6 June 2019
  32. ↑ Gardner, Eriq, Crowdfunded 'Star Trek' Movie Draws Lawsuit from Paramount, CBS Hollywood Reporter, 30 December 2015
  33. ↑ „Axanar“. Language Creation Society (2017-yil 8-yanvar). — „April 28, 2016: Yesterday, the Language Creation Society filed an amicus brief (and exhibits) in Paramount v. Axanar, to oppose Paramount's claim of owning a copyright in the Klingon language.“. Qaraldi: 2025-yil 11-sentyabr.
  34. ↑ 34,0 34,1 Owen, Becky,Can you copyright a fictional language? Copyright Licensing Agency, 26 September 2019
  35. ↑ Robertson, Adi. „Can you own a language?“. The Verge (2014-yil 13-avgust). Qaraldi: 2021-yil 25-fevral.
  1. ↑ Esperanto is the world's most widely spoken constructed international auxiliary language.

Manbalar

Library resources about
Sunʼiy tillar
Vikilugʻatda conlang nomli maqola mavjud. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sun%CA%BCiy_tillar" dan olindi