Sun'iy hayot sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Unevolved_swimbots_showing_genetic_diversity.png|thumb|Simulyatsiya qilingan «swimbot»lar to'plami]]
'''Sun'iy hayot (Artificial Life)''', shuningdek '''ALife''' yoki '''A-Life''' deb ham ataladi, tadqiqotchilar tabiiy [[hayot]], uning jarayonlari va evolyutsiyasiga oid [[Sistema|tizimlarni]] [[kompyuter modellari (computer models)]], [[robototexnika (robotics)]] va [[Biokimyo|biokimyo (biochemistry)]] yordamida [[simulyatsiya (simulation)]] qilish orqali o'rganadigan tadqiqot sohasidir.<ref>{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/artificial%20life |title=Dictionary.com definition |access-date=2007-01-19}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bedau |year=2014 |first=Mark A. |chapter=Artificial life |title=The Cambridge Handbook of Artificial Intelligence |publisher=Cambridge University Press |pages=296-315 |doi=10.1017/CBO9781139046855.019 |isbn=9781139046855 |editor-last=Frankish |editor-first=Keith |editor-last2=Ramsey |editor-first2=William M.}}</ref> Mazkur fanga 1986-yilda amerikalik [[kompyuter olimi]]  [[Christopher Langton]] tomonidan nom berilgan.<ref>[https://books.google.com/books?id=-wt1aZrGXLYC&pg=PA37 The MIT Encyclopedia of the Cognitive Sciences], The MIT Press, p.37. {{ISBN|978-0-262-73144-7}}</ref> 1987-yilda Langton [[Los Alamos|Los Alamosda (Nyu-Meksiko)]] ushbu soha bo'yicha birinchi konferensiyani tashkil etgan.<ref>{{cite magazine |date=November 1997 |title=The Game Industry's Dr. Frankenstein |magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]] |publisher=[[Imagine Media]] |issue=35 |page=10}}</ref> Sun'iy hayotning yondashuvlariga ko'ra uchta asosiy turi mavjud bo'lib,<ref name="Mark2003">{{cite journal|last=Bedau|first=Mark A.|date=November 2003|title=Artificial life: organization, adaptation and complexity from the bottom up|journal=[[Trends in Cognitive Sciences]]|volume=7|issue=11|pages=505–512|doi=10.1016/j.tics.2003.09.010|pmid=14585444|url=http://www.reed.edu/~mab/publications/papers/BedauTICS03.pdf|access-date=2007-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202185445/http://www.reed.edu/~mab/publications/papers/BedauTICS03.pdf|archive-date=2008-12-02|url-status=dead}}</ref> ular quyidagicha nomlanadi: [[Dasturiy taʼminot|dasturiy ta'minotga]] asoslangan «yumshoq» (soft);<ref>{{cite book |year=2009 |author=Maciej Komosinski and [[Andrew Adamatzky]] |title=Artificial Life Models in Software |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-84882-284-9 |url=https://www.springer.com/computer/mathematics/book/978-1-84882-284-9}}</ref> [[Kompyuter apparat ta'minoti (hardware)|apparat ta'minotiga]] asoslangan «qattiq» (hard);<ref>{{cite book |year=2009 |author=[[Andrew Adamatzky]] and Maciej Komosinski |title=Artificial Life Models in Hardware |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-84882-529-1 |url=https://www.springer.com/computer/hardware/book/978-1-84882-529-1}}</ref> hamda biokimyoviy [[Nam sun'iy hayot (wet artificial life)|«nam»]] (wet) turlari. Sun'iy hayot tadqiqotchilari biologik hodisalarning jihatlarini takrorlashga urinish orqali an'anaviy [[Biologiya|biologiyani]] o'rganadilar.<ref>{{cite web |url=http://zooland.alife.org/ |title=What is Artificial Life? |first=Christopher |last=Langton |access-date=2007-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070117220840/http://zooland.alife.org/ |archive-date=2007-01-17 |url-status=dead}}</ref><ref>Aguilar, W., Santamaría-Bonfil, G., Froese, T., and Gershenson, C. (2014). The past, present, and future of artificial life. Frontiers in Robotics and AI, 1(8). https://dx.doi.org/10.3389/frobt.2014.00008</ref>

== Umumiy tavsif ==
Sun'iy hayot bunday tizimlarni belgilaydigan murakkab axborotga ishlov berish jarayonlarini chuqurroq tushunish maqsadida sun'iy muhitdagi [[Tirik tizim (living system)|tirik tizim (living system)larning]] fundamental jarayonlarini o'rganadi. Bu mavzular keng ko'lamli bo'lib, ko'pincha [[Evolyutsion algoritm (evolutionary algorithm)|evolyutsion dinamika]], kollektiv tizimlarning [[emergent xususiyatlari (emergent properties)]], [[biomimikriya]], shuningdek, [[Biologiya falsafasi (philosophy of biology)|hayot tabiatining falsafasiga]] oid masalalar va badiiy asarlarda hayotga o'xshash xususiyatlardan foydalanishni o'z ichiga oladi.<ref name="Mark2003" />

== Falsafa ==
Sun'iy hayotning modellashtirish falsafasi an'anaviy modellashtirishdan nafaqat «bizga ma'lum hayot»ni, balki «bo'lishi mumkin bo'lgan hayot»ni (life as it could be) ham o'rganishi bilan tubdan farq qiladi.<ref>Qarang: Langton, C. G. 1992. [http://www.probelog.com/texts/Langton_al.pdf Artificial Life] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311225322/http://www.probelog.com/texts/Langton_al.pdf|date=March 11, 2007}}. Addison-Wesley. ., 1-bo'lim</ref>

Biologik tizimning an'anaviy modeli uning eng muhim parametrlarini qamrab olishga e'tibor qaratadi. Aksincha, sun'iy hayot modellashtirish yondashuvi, odatda, hayot asosida yotgan eng oddiy va umumiy tamoyillarni aniqlashga va ularni simulyatsiyada amalga oshirishga intiladi. So'ngra simulyatsiya yangi va turlicha hayotsimon tizimlarni tahlil qilish imkoniyatini beradi.

Vladimir Georgievich Red'ko ushbu farqni har qanday jarayonni modellashtirishga tatbiq etishni taklif qildi, bu esa «bizga ma'lum jarayonlar» va «bo'lishi mumkin bo'lgan jarayonlar» o'rtasidagi umumiy farqlanishga olib keldi.<ref>Qarang: Red'ko, V. G. 1999. [http://pespmc1.vub.ac.be/MATHME.html Mathematical Modeling of Evolution]. in: F. Heylighen, C. Joslyn and V. Turchin (editors): Principia Cybernetica Web (Principia Cybernetica, Brussels). Sun'iy hayotni kosmik nuqtayi nazardan modellashtirishning ahamiyati haqida, shuningdek, qarang: Vidal, C. 2008.[[arxiv:0803.1087|The Future of Scientific Simulations: from Artificial Life to Artificial Cosmogenesis]]. In Death And Anti-Death, ed. Charles Tandy, 6: Thirty Years After Kurt Gödel (1906–1978) p. 285-318. Ria University Press.)</ref>

Hozirgi vaqtda hayotning umumiy qabul qilingan [[Hayot#Taʼriflar|ta'rifi]] birorta ham amaldagi sun'iy hayot simulyatsiyasi yoki [[Dasturiy ta'minot|dasturiy ta'minotini]] tirik deb hisoblamaydi va ular birorta ham [[ekotizim (ecosystem)]] evolyutsion jarayonining bir qismini tashkil etmaydi. Biroq sun'iy hayotning salohiyati haqida turlicha fikrlar paydo bo'lgan:

* ''Kuchli sun'iy hayot'' (strong alife) (qiyoslang: [[Sun'iy intellekt falsafasi#Kuchli SI va kuchsiz SI|Kuchli SI]]) pozitsiyasiga ko'ra, «hayot — har qanday aniq muhitdan mavhumlashtirilishi mumkin bo'lgan jarayondir» ([[John von Neumann]]). Ta'kidlash joizki, [[Thomas S. Ray|Tom Rey]] o'zining [[Tierra (kompyuter simulyatsiyasi)|Tierra]] dasturi kompyuterda hayotni shunchaki simulyatsiya qilmayotganini, balki uni sintez qilayotganini e'lon qilgan.<ref>{{cite journal|last1=Ray|first1=Thomas|author-link1=Thomas S. Ray|editor1-last=Taylor|editor1-first=C. C.|editor2-last=Farmer|editor2-first=J. D.|editor3-last=Rasmussen|editor3-first=S|title=An approach to the synthesis of life|journal=Artificial Life II, Santa Fe Institute Studies in the Sciences of Complexity|date=1991|volume=XI|pages=371–408|url=http://life.ou.edu/pubs/alife2/tierra.tex|language=en|quote=The intent of this work is to synthesize rather than simulate life.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711051305/http://life.ou.edu/pubs/alife2/tierra.tex|archive-date=2015-07-11|access-date=24 January 2016|url-status=live|archivedate=2015-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711051305/http://life.ou.edu/pubs/alife2/tierra.tex}}</ref>
* ''Kuchsiz sun'iy hayot'' (weak alife) pozitsiyasi kimyoviy eritmadan tashqarida «hayotiy jarayon»ni yaratish imkoniyatini inkor etadi. Buning o'rniga, tadqiqotchilar biologik hodisalarning fundamental mexanizmlarini tushunish uchun hayot jarayonlarini simulyatsiya qilishga harakat qiladilar.

== Dasturiy ta'minotga asoslangan («yumshoq») ==

=== Texnikalar ===

* [[Uyali avtomat (cellular automaton)|Uyali avtomatlar]] sun'iy hayotning dastlabki davrlarida qo'llanilgan va hozirda ham [[masshtablanuvchanlik (scalability)]] va [[parallellashtirish (parallelization)]] qulayligi sababli tez-tez ishlatiladi. Sun'iy hayot va uyali avtomatlar bir-biri bilan chambarchas bog'liq tarixga ega.
* [[Sun'iy neyron tarmoqlari (artificial neural networks)]] ba'zan agentning miyasini modellashtirish uchun ishlatiladi. Garchi an'anaviy ravishda ko'proq [[sun'iy intellekt (artificial intelligence)]] texnikasi bo'lsa-da, neyron tarmoqlar ''o'rganishga'' qodir organizmlarning [[Populyatsiya dinamikasi (population dynamics)|populyatsiya dinamikasi (population dynamics)ni]] simulyatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega bo'lishi mumkin. O'rganish va evolyutsiya o'rtasidagi simbioz, masalan, [[Bolduin effekti (Baldwin effect)|Bolduin effekti (Baldwin effect)da]] bo'lgani kabi, yuqori nevrologik murakkablikka ega organizmlarda instinktlarning rivojlanishi haqidagi nazariyalar uchun markaziy o'rin tutadi.
* [[Neyroevolyutsiya (neuroevolution)]]

==== Dasturga asoslangan ====
{{Further|dasturlash o'yini}} Dasturga asoslangan simulyatsiyalar «genom» tiliga ega organizmlarni o'z ichiga oladi. Bu til ko'pincha haqiqiy biologik DNKdan ko'ra [[Tyuring bo'yicha to'liq (Turing complete)]] kompyuter dasturi shaklida bo'ladi. Assembler hosilalari eng ko'p qo'llaniladigan tillar hisoblanadi. Organizimning kodi bajarilganda u «yashaydi» va odatda [[o'z-o'zidan ko'payish (self-replication)]] imkonini beruvchi turli usullar mavjud bo'ladi. Mutatsiyalar, qoida tariqasida, kodga tasodifiy o'zgartirishlar kiritish orqali amalga oshiriladi. Uyali avtomatlardan foydalanish keng tarqalgan, ammo majburiy emas. Yana bir misol sun'iy intellekt va [[ko'p agentli tizim (multi-agent system)]]/dastur bo'lishi mumkin.

==== Modulga asoslangan ====
[[Fayl:Braitenberg_vehicle_(simulation_made_with_breve).jpg|right|thumb|Yorug'likni aniqlash orqali harakatlana oladigan [[Braytenberg apparati (Braitenberg vehicle)]]]]
Mavjudotga alohida modullar qo'shiladi. Ushbu modullar mavjudotning xulq-atvori va xususiyatlarini bevosita simulyatsiyaga kodlash orqali (masalan, A turdagi oyoq tezlikni va metabolizmni oshiradi) yoki bilvosita mavjudot modullari o'rtasidagi emergent o'zaro ta'sirlar orqali (masalan, A turdagi oyoq X chastota bilan yuqoriga va pastga harakatlanadi, bu esa harakatni yaratish uchun boshqa oyoqlar bilan o'zaro ta'sir qiladi) o'zgartiradi. Odatda, bu foydalanuvchi tomonidan yaratish va qulaylikka e'tibor beradigan simulyatorlar bo'lib, mutatsiya va evolyutsiyadan ko'ra ko'proq shu jihatlarga urg'u beradi.

==== Parametrga asoslangan ====
Organizmlar, odatda, mutatsiyaga uchraydigan turli parametrlar bilan boshqariladigan, oldindan belgilangan va qat'iy xulq-atvor bilan tuziladi. Ya'ni, har bir organizm raqamlar to'plami yoki boshqa ''chekli'' parametrlarni o'z ichiga oladi. Har bir parametr organizmning bir yoki bir nechta jihatini aniq belgilangan tarzda boshqaradi.

==== Neyron tarmoqqa asoslangan ====
Ushbu simulyatsiyalarda neyron tarmoqlar yoki ularning yaqin hosilalari yordamida o'rganadigan va o'sadigan mavjudotlar mavjud. Urg'u ko'pincha, har doim ham bo'lmasa-da, tabiiy tanlanishdan ko'ra o'rganishga beriladi.

=== Murakkab tizimlarni modellashtirish ===
Murakkab tizimlarning matematik modellari uch turga bo'linadi: [[qora quti (black-box)]] (fenomenologik), [[oq quti (white-box)]] (mexanistik, [[Fundamental tamoyillar (first principles)|fundamental tamoyillar (first principles)ga]] asoslangan) va [[kulrang quti modeli (grey box model)]] (fenomenologik va mexanistik modellarning aralashmasi).<ref name="Kalmykov Lev V., Kalmykov Vyacheslav L. Solution">{{Citation |last1=Kalmykov |first1=Lev V. |title=A Solution to the Biodiversity Paradox by Logical Deterministic Cellular Automata |journal=Acta Biotheoretica |volume=63 |issue=2 |pages=1–19 |year=2015 |doi=10.1007/s10441-015-9257-9 |pmid=25980478 |s2cid=2941481 |last2=Kalmykov |first2=Vyacheslav L.}}</ref><ref name="Kalmykov Lev V., Kalmykov Vyacheslav L. White-box model">{{Citation |last1=Kalmykov |first1=Lev V. |title=A white-box model of S-shaped and double S-shaped single-species population growth |journal=PeerJ |volume=3:e948 |pages=e948 |year=2015 |doi=10.7717/peerj.948 |pmc=4451025 |pmid=26038717 |last2=Kalmykov |first2=Vyacheslav L. |doi-access=free}}</ref> Qora quti modellarida murakkab dinamik tizimning individualga asoslangan (mexanistik) mexanizmlari yashirin qoladi.
[[Fayl:Mathematical_models_for_complex_systems.jpg|thumb|Murakkab tizimlar uchun matematik modellar]]
Qora quti modellari butunlay nomexanistikdir. Ular fenomenologik bo'lib, murakkab tizimning tarkibi va ichki tuzilishini hisobga olmaydi. Modelning shaffof bo'lmagan tabiati tufayli quyi tizimlarning o'zaro ta'sirini tekshirish mumkin emas. Aksincha, murakkab dinamik tizimning oq quti modeli «shaffof devorlarga» ega va asosiy mexanizmlarni bevosita ko'rsatadi. Dinamik tizimning mikro-, mezo- va makro-darajadagi barcha hodisalari oq quti modeli evolyutsiyasining barcha bosqichlarida bevosita ko'rinadi. Ko'pgina hollarda, matematik modellashtiruvchilar murakkab dinamik tizimlarning mexanistik modellarini yarata olmaydigan og'ir qora quti matematik usullaridan foydalanadilar. Kulrang quti modellari oraliq hisoblanib, qora quti va oq quti yondashuvlarini birlashtiradi.
[[Fayl:Logical_deterministic_individual-based_cellular_automata_model_of_single_species_population_growth.gif|thumb|Yagona tur populyatsiyasi o'sishining mantiqiy deterministik individualga asoslangan uyali avtomat modeli]]
Murakkab tizimning oq quti modelini yaratish modellashtirish predmeti haqida a priori asosiy bilimlarning zarurligi muammosi bilan bog'liq. Deterministik mantiqiy [[Uyali avtomat (cellular automaton)|uyali avtomatlar]] oq quti modeli uchun zarur, ammo yetarli shart emas. Oq quti modelining ikkinchi zaruriy sharti — o'rganilayotgan ob'ektning fizik [[Ontologiya (ontology)|ontologiya (ontology)si]] mavjudligidir. Oq quti modellashtirish fundamental tamoyillardan olingan avtomatik giper-mantiqiy xulosani anglatadi, chunki u butunlay deterministik mantiqqa va predmetning aksiomatik nazariyasiga asoslanadi. Oq quti modellashtirishning maqsadi — asosiy aksiomalardan o'rganilayotgan ob'ekt dinamikasi haqida batafsilroq, aniqroq mexanistik bilimlarni chiqarishdir. Ob'ektning ichki [[Aksiomatik tizim (axiomatic system)|aksiomatik tizim (axiomatic system)ini]] shakllantirish zarurati oq quti turidagi uyali avtomatlar modellarini ixtiyoriy mantiqiy qoidalarga asoslangan uyali avtomatlar modellaridan farqlaydi. Agar uyali avtomatlar qoidalari predmetning fundamental tamoyillaridan kelib chiqib shakllantirilmagan bo'lsa, u holda bunday model real muammoga nisbatan zaif aloqador bo'lishi mumkin.<ref name="Kalmykov Lev V., Kalmykov Vyacheslav L. White-box model" />
[[Fayl:Logical_deterministic_individual-based_cellular_automata_model_of_interspecific_competition_for_a_single_limited_resource.gif|thumb|Yagona cheklangan resurs uchun turlararo raqobatning mantiqiy deterministik individualga asoslangan uyali avtomat modeli]]

=== Mashhur simulyatorlar ===
Bu sun'iy hayot va [[raqamli organizm (digital organism)]] simulyatorlari ro'yxatidir:
{| class="wikitable sortable mw-collapsible"
|+Mashhur simulyatorlar ro'yxati
!Nomi
!Asosi
!Boshlangan
!Tugallangan
|-
|[[Polyworld]]
|neyron tarmoq
|1990
|davom etmoqda
|-
|[[Tierra (computer simulation)|Tierra]]
|rivojlanuvchi kod
|1991
|2004
|-
|[[Avida (software)|Avida]]
|rivojlanuvchi kod
|1993
|davom etmoqda
|-
|[[TechnoSphere]]
|modullar
|1995
|
|-
|[[Framsticks]]
|rivojlanuvchi kod
|1996
|davom etmoqda
|-
|[[Creatures (video game series)|Creatures]]
|neyron tarmoq, simulyatsiya qilingan biokimyo va genetika
|1996
|2001
|-
|[[3D Virtual Creature Evolution]]
|neyron tarmoq
|2008
|NA
|-
|[[EcoSim]]
|Noaniq kognitiv xarita
|2009
|davom etmoqda
|-
|[[OpenWorm]]
|Geppetto
|2011
|davom etmoqda
|-
|[[Lenia]]
|uzluksiz uyali avtomatlar
|2019
|davom etmoqda
|}

== Apparat ta'minotiga asoslangan («qattiq») ==
Apparat ta'minotiga asoslangan sun'iy hayot asosan ''robotlardan'', ya'ni vazifalarni mustaqil bajara oladigan [[Avtomatika|avtomatik]] boshqariladigan [[Mashina (machine)|mashina (machine)lardan]] iborat.

== Biokimyoviy asoslangan («nam») ==
Biokimyoviy asoslangan hayot [[sintetik biologiya (synthetic biology)]] sohasida o'rganiladi. U [[sintetik DNK (synthetic DNA)]] yaratish kabi tadqiqotlarni o'z ichiga oladi. «Nam» (wet) atamasi [[Wetware (brain)|«wetware»]] atamasining kengaytmasidir. «Nam» sun'iy hayot yaratishga qaratilgan harakatlar tirik ''[[Mycoplasma laboratorium]]'' bakteriyalaridan minimal hujayralarni loyihalashtirishga hamda noldan jonsiz biokimyoviy hujayrasimon tizimlarni qurishga qaratilgan.

2019-yil may oyida tadqiqotchilar [[wikt:viability|hayotga qodir]] [[Sintetik biologiya#Sintetik hayot|sintetik]] (ehtimol, [[Sun'iy hayot#Biokimyoviy asoslangan («nam»)|sun'iy]]) hayot shaklini yaratishda yangi bosqich haqida xabar berishdi: 20 ta [[Aminokislota (amino acid)|aminokislota (amino acid)ni]] kodlash uchun bakterial [[Genom|genomdagi]] 64 ta [[Kodon (codon)|kodon (codon)ning]] tabiiy sonini 59 tagacha qisqartirish orqali ''[[Escherichia coli]]'' bakteriyasining varianti yaratildi.<ref name="NYT-20190515">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=15 May 2019 |title=Scientists Created Bacteria With a Synthetic Genome. Is This Artificial Life? – In a milestone for synthetic biology, colonies of E. coli thrive with DNA constructed from scratch by humans, not nature. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2019/05/15/science/synthetic-genome-bacteria.html |access-date=16 May 2019}}</ref><ref name="NAT-20190515">{{cite journal|author=Fredens, Julius|display-authors=et al.|title=Total synthesis of Escherichia coli with a recoded genome|date=15 May 2019|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/s41586-019-1192-5|pmid=31092918|pmc=7039709|volume=569|issue=7757|pages=514–518|bibcode=2019Natur.569..514F}}</ref>

2020-yilda Sam Kriegman va Douglas Blackiston [[sun'iy intellekt]] yordamida yaratilgan [[Ksenobot (Xenobot)|biologik robot]] haqida xabar berishdi.<ref>{{Cite news |date=2020-04-03 |title=Meet the Xenobots, Virtual Creatures Brought to Life (Published 2020) |language=en-US |url=https://www.nytimes.com/2020/04/03/science/xenobots-robots-frogs-xenopus.html |access-date=2025-10-30}}</ref>

== Ochiq muammolar ==

; [[Abiogenez|Hayot jonsiz tabiatdan qanday paydo bo'ladi?]]<ref>{{cite web |url=http://libarynth.org/open_problems_in_alife |title=Libarynth |access-date=2015-05-11}}</ref><ref>{{cite web |url=http://authors.library.caltech.edu/13564/1/BEDal00.pdf |title=Caltech |access-date=2015-05-11}}</ref>

* Molekulyar proto-organizmni [[in vitro]] yaratish.
* [[In silico]] sun'iy kimyoda hayotga o'tishga erishish.
* Tubdan yangi tirik organizatsiyalar mavjud bo'lishi mumkinligini aniqlash.
* [[Bir hujayrali organizm (unicellular organism)|Bir hujayrali organizm (unicellular organism)ning]] butun hayot aylanishini simulyatsiya qilish.
* Tirik tizimlarda qoidalar va belgilar fizik dinamikadan qanday paydo bo'lishini tushuntirish.

; Tirik tizimlarning salohiyati va chegaralari qanday?

* [[Hayot evolyutsiyasi (evolution of life)|Hayot evolyutsiyasi (evolution of life)ning]] cheksiz jarayonida nima muqarrar ekanligini aniqlash.
* Maxsus javob tizimlaridan umumiy tizimlarga evolyutsion o'tish uchun minimal shartlarni aniqlash.
* Barcha miqyoslarda dinamik iyerarxiyalarni sintez qilish uchun rasmiy asos yaratish.
* Organizmlar va ekotizimlarni manipulyatsiya qilishning evolyutsion oqibatlarini bashorat qilish darajasini aniqlash.
* Rivojlanayotgan tizimlar uchun [[axborotga ishlov berish (information processing)]], axborot oqimi va axborot yaratish nazariyasini ishlab chiqish.

; Hayot ong, mashinalar va madaniyat bilan qanday bog'liq?

* Sun'iy tirik tizimda intellekt va ongning paydo bo'lishini namoyish etish.
* Mashinalarning hayotning navbatdagi asosiy evolyutsion o'tishiga ta'sirini baholash.
* Madaniy va biologik evolyutsiya o'rtasidagi o'zaro ta'sirning miqdoriy modelini taqdim etish.
* Sun'iy hayot uchun [[Etika|axloqiy]] tamoyillarni belgilash.

== Aloqador mavzular ==

# [[Agentga asoslangan modellashtirish (agent-based modeling)]] sun'iy hayotda va boshqa sohalarda tizimlardagi emerjentlikni o'rganish uchun qo'llaniladi.
# [[Sun'iy intellekt]], odatda, [[Yuqoridan pastga va pastdan yuqoriga loyihalash|yuqoridan pastga]] (top-down) yondashuvidan foydalanadi, sun'iy hayot esa asosan pastdan yuqoriga (bottom-up) ishlaydi.<ref>{{cite web |url=http://lggwg.com/wolff/aicg99/stern.html |title=AI Beyond Computer Games |access-date=2008-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701040911/http://www.lggwg.com/wolff/aicg99/stern.html |archive-date=2008-07-01 |url-status=dead}}</ref>
# [[Sun'iy kimyo (artificial chemistry)]] sun'iy hayot hamjamiyatida kimyoviy reaksiyalar jarayonlarini mavhumlashtirish usuli sifatida boshlangan.
# [[Evolyutsion algoritm (evolutionary algorithm)|Evolyutsion algoritmlar]] — bu [[Optimallashtirish muammosi (optimization problem)|optimallashtirish muammolariga]] tatbiq etilgan kuchsiz sun'iy hayot tamoyilining amaliy qo'llanilishidir. Sun'iy hayot texnikalaridan olingan yoki ularga juda o'xshash ko'plab optimallashtirish algoritmlari yaratilgan. Asosiy farq — agentning yaroqliligini (fitness) uning oziq-ovqat topish, ko'payish yoki o'limdan qochish qobiliyati bilan emas, balki muammoni hal qilish qobiliyati bilan aniq belgilashda yotadi. Quyida sun'iy hayot bilan chambarchas bog'liq va unda qo'llaniladigan evolyutsion algoritmlar ro'yxati keltirilgan:
#* [[Chumolilar koloniyasi algoritmi (ant colony optimization)]]
#* [[Bakterial koloniya optimallashtirish (bacterial colony optimization)]]
#* [[Genetik algoritm (genetic algorithm)]]
#* [[Genetik dasturlash (genetic programming)]]
#* [[To'da intellekti (swarm intelligence)]]
# [[Ko'p agentli tizim (multi-agent system)]] — bu muhitda o'zaro ta'sir qiluvchi bir nechta aqlli agentlardan tashkil topgan kompyuterlashtirilgan tizimdir.
# [[Evolyutsion san'at (evolutionary art)]] yangi san'at shakllarini yaratish uchun sun'iy hayot uslub va metodlaridan foydalanadi.
# [[Evolyutsion musiqa (evolutionary music)]] o'xshash texnikalardan foydalanadi, ammo ularni tasviriy san'at o'rniga musiqaga tatbiq etadi.
# [[Abiogenez]] va hayotning kelib chiqishi masalalarida ham ba'zan sun'iy hayot [[Metodologiya (methodology)|metodologiyalaridan]] foydalaniladi.
# [[Kvant sun'iy hayoti (quantum artificial life)]] sun'iy hayot tizimlariga kvant algoritmlarini qo'llaydi.

== Tarixi ==
{{Main|Sun'iy hayot tarixi}}

== Tanqid ==
Sun'iy hayot bahsli tarixga ega. [[John Maynard Smith]] 1994-yilda sun'iy hayot bo'yicha ayrim ishlarni «faktlarsiz fan» (fact-free science) sifatida tanqid qilgan.<ref>{{cite web |last=Horgan |first=J. |date=1995 |url=https://www2.econ.iastate.edu/tesfatsi/hogan.complexperplex.htm |title=From Complexity to Perplexity |work=Scientific American |page=107}}</ref> [[Mario Bunge]] kuchli sun'iy hayot g'oyalarini [[Kompyutatsionalizm (computationalism)|kompyutatsionalizm (computationalism)ga]] qarshi o'zining kengroq tanqidi doirasida tanqid qildi. Uning yozishicha, kuchli sun'iy hayot tarafdorlari simulyatsiya va simulyatsiya qilinayotgan jarayon o'rtasidagi farqni xatolik bilan yo'q qilib yubormoqda. Uning kuchsiz sun'iy hayot dasturiga nisbatan bunday e'tirozlari bo'lmagan.<ref>{{Citation |last=Kaldis |first=Byron |title=Mario Bunge: A Centenary Festschrift |page=760 |year=2019 |editor-last=Matthews |editor-first=Michael |contribution=Emergence, Systems and Technophilosophy |publisher=Springer Nature Switzerland AG |editor-link=Michael R. Matthews}}</ref>
{{Portal|Biologiya|Kompyuter dasturlash|Tizimlar fanlari
}}

== Manbalar ==
{{Reflist}}

== Tashqi havolalar ==

* [http://alife.org/ Xalqaro sun'iy hayot jamiyati]
* [http://www.mitpressjournals.org/loi/artl ''Artificial Life''] jurnali, MIT Press Journal nashrida
* [https://web.archive.org/web/20161010024824/http://www.envirtech.com/artificial-life-lab.html Sun'iy hayot laboratoriyasi], virtual muhit laboratoriyasi
* [https://www.swimbots.com/genepool/ Genepool]

[[Turkum:Sun'iy hayot]]
__INDEKS__