Ziyosfera

Sunset

Ушбу мақола {{{1}}} ҳақидадир. {{{2}}} сўзининг бошқа маънолари учун [[{{{3}}}|бу ерга]] қаранг.
Бу мақола Дуск ҳақидадир. билан адаштирманг.
Калифорниядаги Жошуа Треэ шаҳридаги оқшом қоронг'улиги қуёшдан уфқ остидаги кузатувчига ё'налишда сариқ рангларнинг ажралишини ва атрофдаги осмондан тарқалган ко'к компонентларни акс эттиради.
Соҳил қуёш ботиши

Қуёш ботиши, шунингдек, қуёш ботиши сифатида ҳам танилган, Қуёшнинг ҳар куни Ернинг айланиши туфайли уфқ остидаги йўқолишидир. Ернинг ҳамма жойидан (шимолий ва жанубий қутблардан ташқари) кўриниб турганидек, тенгкунлик куни Қуёш баҳор ва кузги тенгкунлик вақтида ғарб томон ботади. Шимолий яримшардан қараганда, қуёш Шимолий яримшарда баҳор ва ёзда шимоли-ғарбга ёки умуман бўлмайди, куз ва қишда эса жануби-ғарбга ботади. Бу фасллар жанубий ярим шар учун тескари.

Қуёш ботиш вақти астрономияда Қуёшнинг юқори қисмининг уфқ остидан ғойиб бўлиш вақти деб таърифланади[1]. Уфқ яқинида атмосфера синиши қуёш нурлари нурларининг шунчалик бузилишига олиб келадики, қуёш ботиши кузатилганда, геометрик жиҳатдан қуёш диски аллақачон уфқдан бир диаметр пастда жойлашган.

Қуёш ботиши уч босқичга бўлинган ва ажралиб туради. Биринчиси, фуқаролик қоронғулиги бўлиб, у Қуёш уфқ остида ғойиб бўлгандан кейин бошланади ва уфқдан 6 даража пастга тушгунча давом этади. Иккинчи босқич - денгиз қоронғулиги, уфқдан 6 дан 12 даража пастда. Учинчисига келсак, бу астрономик қоронғулиги, яъни Қуёш уфқдан 12 дан 18 даражагача паст бўлган давр[2]. Кечқурунлик астрономик қоронғуликнинг энг охирида бўлиб, тун олдидан энг қоронғу лаҳзадир[3]. Ниҳоят, тун Қуёш уфқдан 18 даража пастга тушганда содир бўлади ва энди осмонни ёритмайди[4].

Шимолий қутб доирасидан шимолда ва Антарктика доирасидан жанубда жойлашган жойларда йилнинг камида бир кунида тўлиқ қуёш ботиши ёки қуёш чиқиши кузатилмайди, бунда қутбли кун ёки қутб кечаси 24 соат давом этади.

Ҳодиса

Айланаётган Ер шимолий қутбдан узоқдан ко'риниб турганидек, Қуёш томонидан ёритилган. Терминатор бо'йлаб Қуёш нурлари ҳар қандай атмосфера та'сирини ва Ернинг орбитал ҳаракатини э'тиборсиз қолдириб, горизонтал равишда Ерга тушади.
Калифорниянинг Жонсон водийсида қуёш ботгандаги бо'рон узоқдан чақмоқ ва қуёш ёмг'ирини ко'рсатади.

Қуёш ботиш вақти йил давомида ўзгариб туради ва томошабиннинг Ердаги позицияси, кенглик ва узунлик, баландлик ва вақт минтақаси билан белгиланади. Кундалик кичик ўзгаришлар ва Қуёш ботиш вақтидаги сезиларли ярим йиллик ўзгаришлар Ернинг эксенел эгилиши, Ернинг кунлик айланиши, сайёранинг Қуёш атрофида йиллик эллиптик орбитадаги ҳаракати, Ер ва Ойнинг ҳар бири атрофида жуфт айланишлари билан боғлиқ.Қиш ва баҳорда кунлар узайиб боради ва қуёш ботиши ҳар куни кечроқ бўлади, бу ёзги тўхташдан кейин содир бўладиган охирги қуёш ботиш кунига қадар содир бўлади. Шимолий яримшарда охирги қуёш ботиши июн ойининг охирида ёки июл ойининг бошларида содир бўлади, лекин 21-июн куни ёзги кун тўхташида эмас. Бу сана томошабиннинг кенглигига боғлиқ (4-июл атрофида Ернинг афелион атрофида секинроқ ҳаракати билан боғлиқ). Худди шундай энг эрта қуёш ботиши қишки кун тўхташида эмас, балки икки ҳафта олдин содир бўлади, бу яна томошабиннинг кенглигига боғлиқ. Шимолий яримшарда у декабр ойининг бошида ёки ноябр ойининг охирида содир бўлади (Ернинг периҳелион яқинида тезроқ ҳаракати таъсирида ва бу 3-январ атрофида содир бўлади). 

Худди шундай, худди шу ҳодиса жанубий яримшарда ҳам мавжуд, аммо тегишли саналар тескари бўлган ҳолда, энг эрта қуёш ботиши қишда 21-июндан бироз олдин содир бўлади ва охирги қуёш ботиши ёзда 21-декабрдан кейин содир бўлади, бу яна жанубий кенгликга боғлиқ. Бир неча ҳафта давомида иккала қуёш тўсиғи атрофида қуёш чиқиши ҳам, ботиши ҳам ҳар куни бироз кечроқ бўлади. Ҳатто экваторда ҳам қуёш чиқиши ва ботиши йил давомида бир неча дақиқа олдинга ва орқага силжийди. Бу таъсирлар аналемма томонидан чизилган[5].

Атмосферанинг синиши ва Қуёшнинг нолга тенг бўлмаган ўлчамига эътибор бермай, қачон ва қаерда қуёш ботиши содир бўлишидан қатъий назар, у ҳар доим шимоли-ғарбий квадрантда март билан тенгкунликдан сентябргача бўлган тенгкунлик кунигача, жануби-ғарбий квадрантда эса сентабрдаги тенгкунликдан март ойидаги тенгкунлик кунигача бўлади. Қуёш ботиши Ер юзидаги барча томошабинлар учун тенгкунлик кунларида деярли ғарб томонда содир бўлади. Бошқа саналарда қуёш ботиши азимутларининг аниқ ҳисоб-китоблари мураккаб, аммо уларни аналеммадан фойдаланиб оқилона аниқлик билан ҳисоблаш мумкин. 

Қуёш чиқиши ва ботиши Қуёшнинг марказдан эмас, балки олдинги ва орқа томонларидан ҳисобланганлиги сабабли, кундузнинг давомийлиги тунги вақтдан бир оз ко'проқ (мотадил кенгликлардан ко'риниб турибдики, тахминан 10 минут). Бундан ташқари, Қуёшдан келадиган ёруг'лик Ер атмосферасидан о'таётганда синиши сабабли, Қуёш геометрик жиҳатдан уфқдан пастроқ бо'лганидан кейин ҳам ко'ринади. Синиши Қуёшнинг уфққа жуда яқин бо'лганида унинг ко'ринадиган шаклига ҳам та'сир қилади. Бу нарсалар осмонда ҳақиқатдан ҳам баландроқ ко'ринади. Қуёш дискининг пастки четидан келадиган ёруг'лик юқоридаги ёруг'ликдан ко'ра ко'проқ синади, чунки баландлик бурчаги пасайганда синиши кучаяди. Бу пастки четнинг ко'ринадиган ҳолатини юқоридан ко'проқ ко'таради ва қуёш дискининг ко'ринадиган баландлигини камайтиради. Унинг кенглиги о'згармаган, шунинг учун диск баландлигидан ко'ра, кенгроқ ко'ринади. (Ҳақиқатда Қуёш деярли шарсимон.) Қуёш ҳам уфқда каттароқ ко'ринади, ой иллюзиясига о'хшаш оптик иллюзия. 

Шимолий қутб доирасининг шимолидаги ва Антарктика доирасининг жанубидаги жойларда қутбли кун ёки қутб кечаси 24 соат давомида узлуксиз давом эца, йилнинг камида бир кунида қуёш ботиши ёки чиқиши кузатилмайди. 

Горизонтдаги жойлашув

Қуёш ботишидаги қуёш азимут бурчаги, γсэт{\дисплайстйле \гамма_{сет}}, жанубий соат ё'налиши бо'йича конвенциядан кейинги 2020-йил учун кенглик ва йил куни функсияси сифатида, я'ни агар 0∘<γсэт<90∘{\дисплайстйле 0^{\cирc}<\гамма_{сет}<90^{\cирc}}, кейин у 3-квадрантда; агар 90∘<γсэт<180∘{\дисплайстйле 90^{\cирc}<\гамма_{сет}<180^{\cирc}}, кейин у 2-квадрантда.

Юқорида тавсифланганидек, уфқда қуёш ботишининг тахминий жойларини Рефда топиш мумкин[6][7].

Ўнгдаги рақам Рефдаги қуёш геометрияси тартиби ёрдамида ҳисобланади[8]. Қуйидагича: 1) берилган кенглик ва берилган сана учун Қуёшнинг қийшайишини ҳисобланг 0∘{\дисплайстйле 0^{\cирc}} кунлик ва қуёшли пешин вақти тартиб учун кириш сифатида; 2) Қуёш ботиши тенгламасидан фойдаланиб, қуёш ботиш соати бурчагини ҳисобланг; 3) Қуёш ботиш вақтини ҳисобланг, яъни қуёшнинг кундузи вақти ва қуёш ботиши соати бурчаги градус бўйича 15 га бўлинади; 4) Қуёш ботиш вақтида қуёш азимут бурчагини олиш учун қуёш геометрияси тартибига кириш сифатида қуёш ботиш вақтидан фойдаланинг.

Яримсфера симметрияси

Ўнгдаги расмдаги қизиқарли хусусият - ҳар куни қуёш чиқиши ва ботиши содир бўладиган минтақаларда ярим шарнинг кўринадиган симметрияси. Қуёш чиқиши тенгламасидаги ярим шар муносабати Рефда келтирилган қуёш векторининг х ва й компонентларига қўлланилса, бу симметрия аниқ бўлади[8].

Ранглар

Файл:Сунсет токёареа-тимелапсе-2019-03-17.wебм

Оқ қуёш нури атмосфера орқали кузатувчига ўтаётганда, баъзи ранглар ҳаво молекулалари ва ҳаводаги зарралар томонидан нурдан тарқалиб, томошабин кўрган нурнинг охирги рангини ўзгартиради. Кўк ва яшил каби қисқароқ тўлқин узунликдаги компонентлар кучлироқ тарқалиб кетганлиги сабабли, бу ранглар афзаллик билан нурдан чиқарилади[9]. Қуёш чиқиши ва қуёш ботишида, атмосфера бўйлаб йўл узоқроқ бўлганда, кўк ва яшил компонентлар деярли бутунлай олиб ташланади ва биз ўша пайтларда кўрадиган узунроқ тўлқин узунлигидаги тўқ сариқ ва қизил рангларни қолдиради. Қолган қизариб кетган қуёш нури булут томчилари ва бошқаларига нисбатан катта зарралар томонидан уфқни қизил ва тўқ сариқ рангда ёритиш учун тарқалиши мумкин[10]. Қисқароқ тўлқин узунликдаги ёруғликнинг олиб ташланиши ҳаво молекулалари ва кўринадиган ёруғлик тўлқин узунлигидан (50 дан кам) кичикроқ заррачалар томонидан Райлеигҳ тарқалиши билан боғлиқ[11][12]. Булут томчилари ва диаметри қуёш нури тўлқин узунлигига тенг ёки ундан каттароқ бўлган бошқа зарралар томонидан тарқалиши (> 600 нм) Миэ тарқалишига боғлиқ ва тўлқин узунлигига кучли боғлиқ эмас. Миэ тарқалиши булутлар томонидан тарқалган ёруғлик учун, шунингдек, Қуёш атрофида оқ ёруғликнинг кундузги ёруғлик гардиши (оқ нурнинг олдинга тарқалиши) учун жавобгардир[13][14][15].

Қуёш ботиши ранглари одатда қуёш чиқишига қараганда ёрқинроқ бўлади, чунки кечқурун ҳаво эрталабки ҳавога қараганда кўпроқ зарраларни ўз ичига олади[9][10][12][15]. Баъзан қуёш чиқишидан олдин ёки қуёш ботгандан кейин яшил милтиллаш кўринади[16].

Тропосферада тутилган вулқон отилиши натижасида ҳосил бўлган кул қуёш ботиши ва қуёш чиқиши рангларини ўчиришга мойил бўлиб, стратосферага кўтарилган вулқон чиқиши (майда сулфат кислота томчиларидан иборат юпқа булутлар каби) қуёш ботганидан кейинги ёрқин рангларни бериши мумкин. Бир қатор отилишлар, жумладан, 1991-йилда Пинатубо тоғи ва 1883-йилда Кракатоа отилиши, бутун дунё бўйлаб ажойиб қуёш ботгандан кейин (ва қуёш чиқишидан олдин порлашни) ҳосил қилиш учун сулфат кислотаси бўлган этарлича баланд қатламли булутларни ҳосил қилди. Баланд баландликдаги булутлар қуёш ботгандан кейин ҳам стратосферага тушаётган кучли қизариб кетган қуёш нурини ер юзасига қадар акс эттиришга хизмат қилади.

Қуёш ботганда энг хилма-хил ранглардан баъзилари шом пайтида, ботганидан кейин қарама-қарши ёки шарқий осмонда топилиши мумкин. Об-ҳаво шароитларига ва мавжуд булутларнинг турларига қараб, бу ранглар кенг спектрга эга ва ғайриоддий натижалар бериши мумкин. 

Баъзи тилларда компас нуқталари этимологик жиҳатдан қуёш чиқиши ва ботиши сўзларидан келиб чиққан ҳолда номланади. Инглиз тилидаги " ориэнт " ва „оccидент“ сўзлари мос равишда „шарқ“ ва "ғарб " деган маънони англатади, лотинча „қуёш чиқиши“ ва „қуёш ботиши“ маъносини билдирувчи сўзлардан келиб чиққан. Масалан, франсузча „ (се) левер“ билан боғлиқ бўлган „кўтариш“ ёки „кўтарилиш“ (шунингдек, инглизча „элевате“) маъносини англатувчи „левант“ сўзи шарқни тасвирлаш учун ҳам ишлатилади. Полшада шарқий wсчóд (вскҳуд) сўзи „юқорига“ маъносини билдирувчи „wс“ морфемасидан ва „чóд“ - „ҳаракат қилиш“ (чодзиć феълидан - „юриш, ҳаракат қилиш“ деган маънони билдирувчи) морфемасидан олинган. Уфқнинг орқасидан чиқаётган Қуёшнинг ҳаракатига. Ғарб учун полякча зачóд (закҳуд) сўзи шунга ўхшаш, лекин бошида „за“ сўзи бор, яъни „орқада“ деган маънони англатади, Қуёшнинг уфқ ортидан кетаётган ҳаракатидан. Рус тилида ғарб сўзи запад (запад) Қуёшнинг тушиши муносабати билан за – “орқада” ва пад – “йиқилиш” (падать – падат феълидан) сўзларидан олинган. Ибронийчада шарқ сўзи „мазар“ бўлиб, у кўтарилиш сўзидан келиб чиққан ва ғарб сўзи „мрб“ бўлиб, бу тушиш сўзидан келиб чиққан.

Тарихий кўриниш

16-аср астрономи Николай Коперник дунёга биринчи бўлиб Ер ҳаракатланаётгани ва Қуёшнинг ҳаракатланаётгани ҳақидаги таассуротимизга қарамай, Қуёш ҳаракациз қолади деган асосни қўллаб-қувватлайдиган батафсил ва охир-оқибатда кенг тарқалган математик моделни тақдим этди[17].

Марсда қуёш ботиши

Бошқа сайёраларда қуёш ботиши сайёранинг Қуёшдан узоқлиги ва мавжуд бўлмаган ёки турли хил атмосфера таркибидаги фарқлар туфайли ҳар хил кўринади.

Марс

Марсда қуёш ботиши Ердан учдан икки қисми катталикда кўринади[18], чунки Марс ва Қуёш ўртасидаги масофа каттароқдир. Ранглар одатда кўк рангда бўлади, лекин баъзи Марс қуёш ботиши Ердагига қараганда анча узоқроқ ва қизғишроқ кўринади[19]. Марс қуёш ботишининг ранглари Ердаги ранглардан фарқ қилади. Марс нозик атмосферага эга, кислород ва азот йўқ, шунинг учун ёруғлик тарқалишида Райлеигҳ тарқалиши жараёни ҳукмронлик қилмайди. Бунинг ўрнига ҳаво қизил чангга тўла, кучли шамоллар томонидан атмосферага учиб кетади, шунинг учун унинг осмон ранги асосан Миэ тарқалиши жараёни билан белгиланади, натижада Ер қуёш ботишидан кўра кўпроқ кўк ранглар пайдо бўлади. Бир тадқиқот шуни кўрсатдики, атмосферада баланд бўлган Марс чанглари қуёш ботганидан кейин икки соат ўтгач қуёш нурини акс эттириши ва Марс юзаси бўйлаб кенг ёйилган ҳолда нур сочиши мумкин[19].

Галерея

  • Ёруғликдан кейин
  • Аналемма
  • Марсдаги астрономия
  • Тонг
  • Кундузи
  • Осмоннинг кенг ёйилган нурланиши
  • Туш
  • Қуёш ботганда кўринадиган Ер сояси
  • Олтин соат
  • Қуёш ботган шаҳарча
  • Қуёш чиқиши
  • Қуёш чиқиши тенгламаси
  • Шом пайти
  1. ↑ Ридпатҳ, Иан (1-январ 2012-йил), „сунсет“, А Диcтионарй оф Астрономй (инглизча), Охфорд Университй Пресс, дои:10.1093/аcреф/9780199609055.001.0001, ИСБН 978-0-19-960905-5, қаралди: 5-октабр 2021-йил{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()
  2. ↑ „Дефинитионс фром тҳе УС Астрономиcал Апплиcатионс Депт (УСНО)“. 14-август 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-октабр 2022-йил.
  3. ↑ „Фулл дефинитион оф Дуск“.
  4. ↑ „Сунсет вс Дуск [Wҳат Ис Тҳе Дифференcе Бетwеэн Тҳе Тwо?“] (эн-ус). Астрономй Сcопе (3-декабр 2020-йил). Қаралди: 3-октабр 2021-йил.
  5. ↑ Старрй Нигҳт Тимес – Жануарй 2007 (эхплаинс wҳй Сун аппеарс то cросс слоw бефоре эарлй Жануарй)
  6. ↑ Карен Мастерс. „Cуриоус Абоут Астрономй: Ҳоw доэс тҳе поситион оф Моонрисе анд Моонсет чанге?“. Cуриоус Абоут Астрономй? Аск ан Астрономер. Cорнелл Университй Астрономй Департмент (2004-йил октабр). Қаралди: 11-август 2016-йил.
  7. ↑ „Wҳере До тҳе Сун анд Старс Рисе?“. Станфорд Солар Cентер. 2023-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-март 2012-йил.
  8. ↑ 8,0 8,1 Зҳанг, Т., Стаcкҳоусе, П.W., Маcпҳерсон, Б., анд Миковитз, Ж.C., 2021. А солар азимутҳ формула тҳат рендерс cирcумстантиал треатмент уннеcессарй wитҳоут cомпромисинг матҳематиcал ригор: Матҳематиcал сетуп, апплиcатион анд эхтенсион оф а формула басед он тҳе субсолар поинт анд атан2 фунcтион. Ренеwабле Энергй, 172, 1333-1340. ДОИ: ҳттпс://дои.орг/10.1016/ж.ренене.2021.03.047
  9. ↑ 9,0 9,1 К. Саҳа. Тҳе Эартҳ'с Атмоспҳере – Иц Пҳйсиcс анд Дйнамиcс. Спрингер, 2008 — 107-бет. ИСБН 978-3-540-78426-5. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Энcйcлопедиа оф Модерн Оптиcс Б. Гуэнтҳер: . Элсевиэр, 2005 — 186-бет. 
  11. ↑ „Ҳйперпҳйсиcс, Георгиа Стате Университй“. Ҳйперпҳйсиcс.пҳй-астр.гсу.эду. Қаралди: 7-апрел 2012-йил.
  12. ↑ 12,0 12,1 Cраиг Боҳрен (эд.), Селеcтед Паперс он Сcаттеринг ин тҳе Атмоспҳере, СПИЭ Оптиcал Энгинеэринг Пресс, Беллингҳам, WА, 1989
  13. ↑ Cорфиди. „Тҳе Cолорс оф Тwилигҳт анд Сунсет“. НОАА/НWС Сторм Предиcтион Cентер (2009-йил феврал).
  14. ↑ „Атмоспҳериc Аэросолс: Wҳат Аре Тҳей, анд Wҳй Аре Тҳей Со Импортант?“. наса.гов (1996-йил 1-август).
  15. ↑ 15,0 15,1 Э. Ҳечт. Оптиcс, 4тҳ, Аддисон Wеслей, 2002 — 88-бет. ИСБН 0-321-18878-0. 
  16. ↑ „Ред Сунсет, Греэн Флаш“.
  17. ↑ „Тҳе Эартҳ Ис тҳе Cентер оф тҳе Универсе: Топ 10 Сcиэнcе Мистакес“. Сcиэнcе.дисcоверй.cом (23-январ 2012-йил). 18-ноябр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-октабр 2022-йил.
  18. ↑ „А Момент Фрозен ин Тиме“. Жет Пропулсион Лабораторй (10-июн 2005-йил). Қаралди: 7-сентабр 2011-йил.
  19. ↑ 19,0 19,1 Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед апод

Манбалар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Sunset" dan olindi