Taʼrixi Buxoro sahifasining manbasini koʻrish

{{Kitob bilgiqutisi
| nomi                 = Taʼrixi Buxoro
| asl_nomi             = {{lang-ar|تاریخ بخارا}}
| tasvir = Buxoro tarixi.jpg
| izoh =
| muallif = [[Abu Nasr Qubaviy]]<br />[[Narshaxiy]]<br />va boshqalar
| muharrir = A. Urinboyev<br />Husan Maqsudov<br />Nigora Asqaraliyeva
| tarjimon = A. Rasulev
| bezovchi =
| muqova_artist =
| davlat = {{flagicon|Oʻzbek SSR}} [[Oʻzbek SSR]]<br />{{UZB}}
| til = [[arab tili]]
| seriya =
| janr = [[tarix]]iy
| nashriyot =
| nashr_etilgan_sana = [[1943-yil]]
| oʻzbek_nashr_sanasi = 1966<br />2022
| betlar = 160
| mukofotlar =
| avvalgisi =
| keyingisi =
| isbn = 978-9943-8790-3-4
| oclc =
| veb-sayt =
| izohlar =
}}

„'''Taʼrixi Buxoro'''“ ([[Fors tili|fors]] تاریخ بخارا — ''Buxoro tarixi'') — [[Abubakr Narshaxiy]]ning tarixiy asarlari boʻlib, uni yana „Axbori Buxoro“ (<span lang="ar" style="font-size: 110%; font-style: normal; line-height: 1em;">اخبار بخارا</span>‎ — Buxoro haqida maʼlumotnoma) deb ham nomlaydilar. Kitob [[X asr]] oʻrtalarida [[Narshaxiy]] tomonidan [[arab tili]]da yozilgan boʻlib, [[XII asr]]da kitob [[fors tili]]ga tarjima qilingan va [[Abu Nasr Qubaviy]] tomonidan toʻldirilgan. Keyinchalik kitob matniga bir qator oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritildi. Arab tilidagi asl nusxasi yoʻqolgan va faqat turli mualliflar toʻplami boʻlgan [[forscha]] nusxasi saqlanib qolgan.

== Mualliflar ==
[[Narshaxiy]]ning hayoti haqida deyarli hech qanday maʼlumot yoʻq, faqat u „Buxoro tarixi“ni yozib, uni [[943]] yoki [[944-yil]]larda ([[hijriy]] [[332-yil]]) [[Somoniylar]] amiri [[Nuh ibn Nasr]]ga sovgʻa sifatida taqdim etganidan boshqa maʼlumot yoʻq<ref>{{книга|автор=[[Босуорт, Клиффорд Эдмунд|Bosworth C. E.]]|часть=Nars̲h̲ak̲h̲ī|заглавие=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|ссылка=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/narshakhi-SIM_5805|ответственный=Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs|год=2012|isbn=9789004161214|archivedate=2021-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602215703/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/narshakhi-SIM_5805}}</ref>. Boshqa manbalarga koʻra, bu voqea [[948]] yoki [[949-yil]]larda sodir boʻlgan<ref>{{книга|автор=[[Ковальченко, Иван Дмитриевич|Ковальченко И. Д.]]|заглавие=Источниковедение истории СССР|ссылка=https://books.google.kz/books?hl=ru&id=ivtAAAAAYAAJ|место=М|год=1973|страницы=53|страниц=559|archivedate=2021-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603081959/https://books.google.kz/books?hl=ru&id=ivtAAAAAYAAJ}}</ref>.

[[XII asr]] [[tarix]]chisi, [[Fargʻona vodiysi]]dagi [[Quva]] shahridan boʻlgan<ref name="ewi">{{книга|автор=Adel G. H., Elmi M. J., Taromi-Rad H.|заглавие=Historical Sources of the Islamic World: Selected Entries from Encyclopaedia of the World of Islam|ссылка=https://books.google.kz/books?id=Vo9WYzuev5oC&pg=PA24|издательство=EWI Press|год=2013|серия=Encyclopaedia of the World of Islam|allpages=376|isbn=9781908433114|archivedate=2020-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201104202707/https://books.google.kz/books?id=Vo9WYzuev5oC&pg=PA24}}</ref> [[Abu Nasr Qubaviy]], [[1128-yil]]da „Buxoro tarixi“ni [[fors tili]]ga tarjima qilgan<ref>{{книга|автор=Hämeen-Anttila J.|заглавие=Khwadāynāmag The Middle Persian Book of Kings|ссылка=https://books.google.kz/books?id=VmZjDwAAQBAJ&pg=PA55|издательство=BRILL|год=2018|серия=Studies in Persian Cultural History|pages=55|allpages=294|isbn=9789004277649}}</ref>. [[Abu Nasr Qubaviy|Qubaviy]] va [[Narshaxiy]] kitobning „hammualliflari“ hisoblanadi<ref name="смирнова" />. Qubaviy asl nusxaning asl matnini qisqartirgan, shuningdek, [[975-yil]]gacha [[Somoniylar]] davriga oid tafsilotlarni qoʻshgan<ref name="suleiman" />.

[[1178-yil]]da kitob yana qisqartirilgan va Muhammad ibn Zufar tomonidan toʻldirilib, voqealarni [[XII asr]]ga olib kirgan<ref name="suleiman">{{книга|автор=Suleiman, Y.|заглавие=Living Islamic History: Studies in Honour of Professor Carole Hillenbrand: Studies in Honour of Professor Carole Hillenbrand|ссылка=https://books.google.kz/books?id=QRirBgAAQBAJ|издательство=Edinburgh University Press|год=2010|pages=80—81|allpages=336|isbn=9780748642199|archivedate=2021-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603081956/https://books.google.kz/books?id=QRirBgAAQBAJ}}</ref>. U oʻz asarini [[Buxoro]] hanafiylarining boshligʻi, zodagon [[burxoniylar]] oilasi vakili Burxoniddin Buxoriyga bagʻishlagan. Keyinchalik kitob nomaʼlum muallif tomonidan yana qayta ishlanib, keyingi voqealar, masalan, [[1207-yil]]da [[Muhammad Xorazmshoh]] tomonidan [[Buxoro]]ning bosib olinishi va [[1219-yil]]da [[moʻgʻullar]] tomonidan bosib olinishi haqida maʼlumotlar qoʻshilgan<ref name="ewi" />.

== Nomlanishi ==
Asar matnining tarkibida kitobning nomi tilga olinmagan, u faqat qoʻlyozmalarning kolofonlarida uchraydi. Eng keng tarqalgan variant: „Tarix-i Narshaxiy“ ({{lang-fa|تاريخ نرشخى}}, Narshaxiy tarixi). Bunga qoʻshimcha tarzda quyidagi nomlardan ham foydalanilgan: ''„Tahqiq-i viloyat“'' ({{lang-fa|تحقيق ولايت}}, „Mintaqada tadqiqot“), ''„Tahqiq-i viloyat-i Buxoro“'' ({{lang-fa|تحقيق ولايت بخارا}}, „Buxoro viloyati boʻyicha tadqiqot“), ''„Tarixi Narshaxiy jadid“'' ({{lang-fa|تاريخ نرشخى جديد}}, „Narshaxiyning yangi tarixi“), ''„Nusxa-i Jadid-i Tarix-i Narshahi“'' ({{lang-fa|نسخه جديد تاريخ نرشخى}}, „Narshaxiy tarixining yangi roʻyxati“), ''„Tarix-i imom-i Narshaxiy“'' ({{lang-fa|تاريخ امام نرشخى}}, „Imom Narshaxiy qissasi“), ''„Tavarih-i Narshaxiy“'' ({{lang-fa|تواريخ نرشخى}}, „Narshaxiy Solnomalari“), ''„Axbari-i Buxoro“'' ({{lang-fa|اخبار بخارا}}, „Buxoro haqida xabarlar“). Bu nomlar [[XV asr]]ning birinchi choragida yozilgan „Kitob-i Mullazoda“ asarida uchraydi<ref name="смирнова">{{книга|автор=[[Смирнова, Ольга Ивановна|Смирнова О. И.]]|заглавие=Краткие сообщения института народов Азии. № 69. Исследование рукописей и ксилографов Института народов Азии|часть=«История Бухары» Наршахи (к истории сложения текста и о задачах его издания)|ссылка часть=http://www.vostlit.info/Texts/rus12/Narsachi/otryv1.phtml|место=М|издательство=Издательство АН СССР|год=1965}}</ref>.

== Tafsiloti ==
Kitobning muqaddimasiga koʻra, Narshaxiy oʻz asarini 943—944-yillarda yozganligi va uni oʻsha davr amiri [[Nuh I (Somoniy)|Abu Muhammad Nuh bin Nasr bin Ahmad bin Ismoil]] sharafiga ataganligini bayon etadi.
„Taʼrixi Buxoro“ <nowiki>IX</nowiki> asrda paydo boʻlgan alohida shaharlar tarixi haqidagi kitoblar janriga tegishlidir. Narshaxiyning tarkibi keyingi mualliflarning qoʻshimchalari bilan birgalikda (Abu Nasr Kubaviy va boshqalar) Buxoro shahri tarixiga oid noyob ensiklopediya hisoblanadi. I.Yu. Krachkovskiy „Taʼrixi Buxoro“da boshqa manbalarda mavjud boʻlmagan [[Islom]]gacha boʻlgan [[Markaziy Osiyo]] va arab istilolari haqida maʼlumotlar, shuningdek, [[Buxoro]] atrofidagi aholi punktlari, binolar, mahsulotlar, islomgacha hayotning qoldiqlari tasvirlangan. Dastlab dunyoviy hukmdor uchun yozilgan [[Narshaxiy]]ning asarida kichik islomiy afsonalar hamda mahalliy ziyoratgohlar haqidagi yangiliklar mavjud. Uning asosiy qismi [[Somoniylar]] sulolasi tarixiga bagʻishlanganligi bilan ajralib turadi. [[Narshaxiy]] al-Balazuriy, at-Tabariy va, ehtimol, al-Madaini asarlari asosida arablarning [[Movarounnahr]]ni bosib olishidan oldin Buxoro tarixi haqida yozgan. Asl kitobda Buxoroning boshqa shaharlardan ustunligi, shuningdek, ushbu shaharni musulmonlar zabt etishi haqida [[Muhammad]] paygʻambarning bashorati haqida hadislar boʻlgan. Kitobda boshqa mualliflardan olingan yangiliklardan tashqari, Narshaxining oʻziga tegishli mahalliy aholidan oʻrgangan yoki yoʻqolgan hujjatlarning asl maʼlumotlari ham mavjud. Ushbu hikoyalarda asosan [[vaqf]]lar haqida hikoya qilinadi. Ulardan baʼzilari keyinchalik mualliflar tomonidan qoʻshilgan.
Narshaxiy asarini fors tiliga tarjima qilgan Abu Nasr Quboviy asl matnni qisqartirish bilan birga tarjima maʼlumotlariga, xususan [[Tabariy|at-Tabariyning]] „Paygʻambarlar va podshohlar tarixi“ va Abulhasan Nishopuriyning hozirgacha yetib kelmagan „Xazoyin al-ulum“ deb nomlangan asaridan, shuningdek, Ibrohim (ehtimol Ibrohim ibn Abbos al-Suli)ning „Axbori Muqanna“ asaridan iqtiboslar keltirgan.

„Taʼrixi Buxoro“ni 1897-yilda, N. S. Likoshin birinchi boʻlib fors tilidan rus tiliga tarjima qilib, qisqacha izohlarni ilova qilgan. 1954-yilda amerikalik eronshunos olim [[Richard Fray]] kitobning ingliz tiliga tarjimasini keng sharh va kirish maqolasi bilan birga nashr etdi. Shuningdek, „Taʼrixi Buxoro“ kitobi [[Dushanbe]]da 1979-yilda tojik kirill alifbosida nashr etilgan.

„Buxoro tarixi“ <nowiki>IX</nowiki> asrda paydo boʻlgan alohida shaharlar tarixiga oid kitoblar janriga mansub. Narshaxiy kompozitsiyasi keyingi mualliflar (Abu Nasr Kubaviy va boshqalar) qoʻshimchalari bilan birgalikda Buxoro shahri tarixiga oid noyob qomus hisoblanadi. I.Yu Krachkovskiy „Buxoro tarixi“da musulmonlargacha boʻlgan Oʻrta Osiyo va arab istilolari haqidagi boshqa manbalarda uchramaydigan maʼlumotlar, shuningdek, Buxoro atrofidagi aholi punktlari, imoratlar, mahsulotlar, qadimgi davr qoldiqlari tavsifi berilganligini taʼkidladi. -Islomiy hayot. Narshaxiyning dastlab [[Dunyoviy davlat|Dunyoviy]] hukmdori uchun yozilgan asarida musulmon urf-odatlari yoki mahalliy ziyoratgohlar haqidagi bilimlari kam. Ularning oʻrnini sof tarixiy xususiyatga ega boʻlgan Somoniylar sulolasi tarixiga ekskursiya bilan bir qism egalladi<ref name="смирнова" />.

Narshaxiy Buxoro tarixini arablarning Oʻrta Osiyoni bosib olishdan oldingi tarixini [[al-Balazuriy]], [[Ibn Jarir at-Tabariy|at-Tabariy]] va, ehtimol, [[al-Madainiy] asarlari asosida yozgan. ]]. Kitobning bu qismi ziqna, quvilgan til bilan ajralib turadi. Asl kitobda Buxoroning boshqa shaharlardan afzalligi haqidagi [[Hadis]]lar, shuningdek, bu shaharni musulmonlar tomonidan bosib olinishi haqidagi bashorat [[Muhammad]] kiritilgan. Narshaxiy ham oʻz kitobiga [[Abu Sad as-Somoniy|as-Samaniy]] zikr qilgan koʻplab tarjimai hollarni kiritgan, ammo ular kitob matnining keyingi nashrlarida, shuningdek, zikr etilgan hadislarda yoʻq<ref name="смирнова" />.

Kitobda boshqa mualliflardan olingan maʼlumotlardan tashqari, Narshaxiyning oʻzi mahalliy aholidan oʻrgangan yoki yoʻqolgan hujjatlarning asl maʼlumotlari ham mavjud. Bu hikoyatlar asosan [[vaqf]]lar haqidadir. Ulardan baʼzilari keyingi mualliflar tomonidan qoʻshilgan<ref name="смирнова" />.

Narshaxiy asarini fors tiliga tarjima qilgan Abu Nasr Kubaviy asl matnning qisqartmasi bilan birga at-Tabariyning „Tarixi paygʻambarlar va podshohlar“ va Abu-l-ning yoʻqolgan kitobidan maʼlumotlarni ham oʻz tarjimasiga qoʻshgan. Hasan an-Nishopuriy „Xazoyn al-ulum“ deb atagan, shuningdek, Ibrohim (ehtimol, Ibrohim ibn Abbos as-Suliy[ar])ning „Axbor-i Muqanna“ asaridan. Kubaviy hadislar borasida, asosan, hanafiy mazhabining Markaziy Osiyodagi mashhur muhaddisi az-Zaranjariy maʼlumotlariga tayangan<ref name="смирнова" />.

== Tadqiqot tarixi ==
[[Markaziy Osiyo]] [[tarix]]chilari [[Narshaxiy]]ning „Tarixi Buxoro“ asarining ahamiyatini yuqori baholab, uni tizimli oʻrganishga eʼtiborini qaratdilar. Bizgacha saqlanib qolgan qoʻlyozmalarga qaraganda, kitob [[XVI asr]]da, [[XVIII asr|XVIII]]—[[XIX asr]]larda va hatto [[XX asr]]da ham mashhur boʻlgan. Kitobning toshbosma nashrlari [[1894]] va [[1904-yil]]larda nashr etilgan. „Buxoro tarixi“ qoʻlyozmalarini [[1832]] va [[1841-yil]]larda [[Alexander Burnes]] va [[:ru:Ханыков, Николай Владимирович|N. V. Xanikov]]lar [[Yevropa]]ga olib ketgan. [[1858-yil]]da {{tarjima qilinmagan 5|Лерх, Пётр Иванович|P. I. Lerx}} [[Xiva]] va [[Buxoro]]dan katta qoʻlyozma toʻplami bilan qaytib ketdi, ular orasida [[Narshaxiy]]ning asari ham bor edi. Ehtimol, keyinchalik bu roʻyxat [[fransuz]] sharqshunosi [[:ru:Шефер, Шарль Анри Огюст|Sharl Shefer]]ga kelgan va vafotidan keyin [[Parij]]dagi Milliy kutubxonaga topshirilgan<ref name="смирнова" />.

[[Yevropa]]da „Tarixi Buxoro“ qoʻlyozmalari paydo boʻlgach, [[Gʻarb]] mualliflari darhol [[Narshaxiy]] ijodini oʻrganishga kirishdilar. [[1843-yil]]da N. V. Xanikov Buxoroga oid asarini eʼlon qildi, uning tarixiy qismi oʻzi kashf etgan manbaga asoslanadi. [[1873-yil]]da Arminius Vamberi mashhur „Buxoro tarixi“ni nashr ettirdi. [[1879-yil]]da P. I. Lerx [[Buxoro]]da [[pul]] muomalasi mavzusini ilk bor Buxoroxudotsga bagʻishlangan asarida oʻrgandi va bu shaharda [[kumush]] zarb qilish haqida „Buxoro tarixi“ kitobidan foydalandi. [[1883-yil]]da yuqorida aytib oʻtilgan Shefer oʻzining antologiyasida „Buxoro tarixi“ matnining bir qismini, [[1892-yil]]da esa ikkita qoʻlyozma asosida kitobning butun matnini nashr etdi<ref name="смирнова" />.

== Tarjima qilinishi ==
„Buxoro tarixi“ning birinchi tarjimasi [[1897-yil]]da [[N. S. Likoshin|Likoshin]] tomonidan [[fors tili]]dan [[rus tili]]ga tarjima qilingan va qisqacha qaydlar berilgan. [[1954-yil]]da [[amerikalik]] [[eron]] [[olim]]i {{tarjima qilinmagan 3|Richard N. Frye|Richard Fray}} kitobning [[ingliz tili]]ga tarjimasini keng sharh va kirish maqolasi bilan birga nashr etdi<ref name="смирнова" />.

== Oʻzbek tilida chop etilishi ==
Asarning arab tilida yozilgan asl varianti bizgacha yetib kelmagan. 1966-yil A. Rasulevning fors tilidan amalga oshirgan tarjimasi chop etilgan. Shundan soʻng asar Sovet davrida ham, Oʻzbekiston mustaqilligidan keyin ham uzoq vaqt mobaynida qayta nashr etilmagan. Faqat 2022-yil „Anorbooks“ nashriyoti tomonidan ikkinchi bor qayta nashrga tayyorlanib, chop etilgan

== Kitobdan parchalar ==
=== Jome masjidi binosining qurulishi haqida ===
[[Qutayba ibn Muslim]] [[qamariy yil|qamariy]] toʻqson toʻrtinchi yili [[Buxoro]] devorlari ichida keng qamrovli [[masjid]] qurdirdi. Va Adina jarchisi aytganidek, buxoroliklarga Adinada toʻplanishlarini buyurdi. Qutayba buxoroliklarga „Islomning boshida sizlar [[Qurʼon]]ni [[forsiy]]da oʻqib, [[arab tili]]ni oʻrganmagansizlar, [[ruku]] qilganingizda esa orqada bir odam bor edi“, deb murojaat qildi<ref>[[:fa:عبدالحسین نوایی|نوایی، عبدالحسین]]، ''[[:fa:متون تاریخی به زبان فارسی]]''، [[سمت]]، ۱۳۷۵. (صص ۵-۳۴)</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* {{Veb manbasi|url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/N.phtml?id=2054|title=Мухаммад Наршахи. История Бухары. Ташкент. 1897|publisher=Восточная литература|accessdate=13 февраля 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eYUdrKF?url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/N.phtml?id=2054|archivedate=2012-02-22}}

[[Turkum:Somoniylar]]