Tabassum sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Leonardo_da_Vinci_043-mod.jpg|thumb|Tabassumi bilan mashhur boʻlgan [[Mona Lisa]]]]
[[Fayl:Little_kid_smiling..jpg|thumb]]
'''Tabassum''' <nowiki/>[[Mimika|yuz ifodasi]], yuz chetidagi [[Muskullar|mushaklarining]] ikki yonga qisqarishidan hosil boʻladi. Baʼzan tabassum koʻz mushaklarining qisqarishi bilan ifodalanadi va bu koʻrinishdagi tabassum ''Duchenne'' tabassumi deb nomlanadi. [[Odam|Insonlardagi]] tabassum xursandchilik, kirishimlilik, [[baxt]] va [[Sevinch|quvonchni]] ifodalaydi. Baʼzida tabassum odatdagidan farqli ravishda qoʻrquvni ifodalaydi. Tabassumni muloqot oʻrnida ham ishlatish mumkin. Koʻplab xalqlarda tabassum bir-biridan farq qiluvchi turli maʼnolarni anglatadi. Madaniyatlararo tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, baʼzi xalqlarda uyat, tushunmovchilik va oʻzini noqulay his qilayotganini muloqot chogʻi suhbatdoshga bildirishda ham tabassum qilishadi<ref>{{Kitob manbasi |first=Carroll E. |last=Izard |year=1971 |title=The Face of Emotion |url=https://archive.org/details/faceofemotion0000izar |location=New York |publisher=Appleton-Century-Croft |isbn=978-0-390-47831-3}}frown</ref>.

Primatolog Signe Preuschoft tabassumni bundan 30 million yillar oldingi davrlarga bogʻlagan va uni [[qoʻrquv]] sababidan qoʻllanilganini aytib oʻtgan. Uning fikricha, [[maymunlar]] oʻzlarini beozor qilib koʻrsatish uchun tishlarini biroz koʻrsatgan holda jilmaygan va shu tariqa yirtqichlardan himoyalangan. Hozirgi davrda tabassum, ayniqsa, insonlar orasida turli emotsiyalarni ifodalaydi<ref>{{Veb manbasi |url=https://gizmodo.com/why-do-we-smile-and-laugh-when-were-terrified-1441046376 |sarlavha=Why do we smile and laugh when we're terrified? |muallif=Inglis-Arkell |ism=Esther |sana=7 October 2013 |ish=Gizmodo |qaralgan sana=7 October 2016}}</ref>.

== Ijtimoiy taʼsirlari ==
Tabassum insonlarni xushfeʼl, kirishimli va yoqimli qilib koʻrsatadi<ref>{{Cite journal|last=Gladstone|first1=G.|title=When you're smiling, does the whole world smile for you?|journal=Australasian Psychiatry|year=2002|volume=10|issue=2|pages=144–146|doi=10.1046/j.1440-1665.2002.00423.x}}</ref>. Ijtimoiy hayotda kulgu va tabassum turli xil oʻrinlarda qoʻllaniladi va turlicha maʼno kasb etadi:

* Baʼzi hollarda tabassum kulgi boshlanishida katta ahamiyatga ega.
* Tabassum, shuningdek, kulgili holat uchun javob boʻlishi ham mumkin<ref>{{Cite journal|last=Haakana|first1=M.|title=Laughter and smiling: Notes on co-occurrences|journal=Journal of Pragmatics|year=2010|volume=42|issue=6|pages=1499–1512|doi=10.1016/j.pragma.2010.01.010}}</ref>.

Tabassum turli vaziyatlarda atrofdagilarga holatni soʻzsiz tushuntirib berishga ham xizmat qiladi. Bulardan eng koʻp qoʻllaniladigani qarama-qarshi [[jins]] vakilida yaxshi taassurot qoldirishga boʻlgan urinishdir. Ayollar tabassumi, odatda, koʻplab erkaklarni oʻziga jalb qiladi va ularning koʻrinishiga koʻrk qoʻshib, erkaklarda [[Jinsiy joziba|jinsiy qiziqishni]] oshiradi. Biroq tatqiqotlar shuni koʻrsatadiki, erkaklarning tabassum orqali ayollarni oʻziga jalb etishga urinishi doim ham samarali hisoblanmaydi, koʻp hollarda ayollar erkaklarning jiddiyligini va oʻziga boʻlgan ishonchini koʻrsatib, ularni oʻzlariga jalb qilish usullarini samarali yoʻl deb hisoblashadi.

=== Manipulyatsiya ===
Tabassum doim ham yaxshi niyatda qoʻllanilavermaydi. Baʼzan tabassum orqali insonlarni [[manipulyatsiya]] qilish va ulardan oʻz manfaatlari uchun foydalanish mumkin<ref name="braiker2">{{Kitob manbasi |title=Who's Pulling Your Strings ? How to Break The Cycle of Manipulation |url=https://archive.org/details/whospullingyours0000brai |first=Harriet B. |last=Braiker |year=2004 |publisher=McGraw Hill Professional |isbn=978-0-07-144672-3}}</ref>.

== Madaniy farqlari ==
Tabassum koʻplab [[Madaniyat|madaniyatlar]] tomonidan ijobiy baholanishiga qaramay, baʼzi xalqlar madaniyatida salbiylikni ifodalaydi va shu sababdan bu xalqlar koʻp ham tabassum qilishmaydi. Koʻp tabassum qilishni baʼzan uyat, baʼzan esa insofsizlik deb talqin qilish mumkin<ref>{{Veb manbasi |muallif=Charles Tidwell |url=http://www.andrews.edu/~tidwell/bsad560/NonVerbal.html |sarlavha=Non Verbal Communication |nashriyot=Andrews.edu |qaralgan sana=2014-04-22}}</ref>. [[Osiyo]] mintaqasi madaniyatida hissiy tushkunlik yoki nimadandir ranjiganida tabassum qilish odati bor. Baʼzi hollarda suhbat doʻstona davom etishi uchun ham tabassum qilinadi. [[Sobiq sovet davlatlari|Sobiq sovet ittifoqi]] davrida notanish insonlar davrasida sababsiz tabassum qilishga noodatiy [[xulq]] deb qaralgan va bu hatto ahmoqlik belgisi deb ham sanalgan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.rpi.edu/dept/advising/american_culture/social_skills/nonverbal_communication/reading_exercise.htm |sarlavha=Nonverbal Communication |nashriyot=Rpi.edu |qaralgan sana=2014-04-22}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Gorvett |first=Zaria |date=10 April 2017 |title=There are 19 types of smile but only six are for happiness |work=[[BBC]] Future |url=http://www.bbc.com/future/story/20170407-why-all-smiles-are-not-the-same}}</ref>.

Madaniy tadqiqotlar kuzatuvi shuni koʻrsatdiki<ref>{{Cite journal|last=Krys|first1=Kuba|last2=-Melanie Vauclair|first2=C.|last3=Capaldi|first3=Colin A.|last4=Lun|first4=Vivian Miu-Chi|last5=Bond|first5=Michael Harris|last6=Domínguez-Espinosa|first6=Alejandra|last7=Torres|first7=Claudio|last8=Lipp|first8=Ottmar V.|last9=Manickam|first9=L. Sam S.|date=June 2016|title=Be Careful Where You Smile: Culture Shapes Judgments of Intelligence and Honesty of Smiling Individuals|journal=Journal of Nonverbal Behavior|volume=40|issue=2|pages=101–116|doi=10.1007/s10919-015-0226-4|issn=0191-5886|pmc=4840223|pmid=27194817}}</ref>, baʼzi madaniyatlarda koʻp jilmayib yuradigan insonlarni deyarli kulmaydigan insonlarga nisbatan aqlsizroq deb qaralgan. Tadqiqot davomida jamiyatda [[Korrupsiya|korrupsiyaning]] keng tarqalgan turi jilmayib yuruvchi insonlarga nisbatan ishonchning pasayishiga olib keladi deb topilgan.

Shuningdek, tabassum jinsiy farqlanishda ham ahamiyatga ega. [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlar]] va [[Kanada|Kanadada]] koʻp erakaklar ayollariga tabassum qilishlari kerakligini eslatib turishadi. Masalan, Kanada parlamenti aʼzosi Greg Rickford jurnalist ayolga javob berish oʻrniga unga tabassum qilishni tavsiya qilgan<ref>{{Cite journal|last=Laing|first1=Sarah|date=July 25, 2018|title=Why Do Men Need Women To Smile?|journal=Flare|url=https://www.flare.com/news/greg-rickford-marieke-walsh-smile-women/|access-date=2020-09-22|archivedate=2020-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001165500/https://www.flare.com/news/greg-rickford-marieke-walsh-smile-women/}}</ref>.
{{Galereya|File:Gerrit van Honthorst - Smiling Girl, a Courtesan, Holding an Obscene Image - 63-1954 - Saint Louis Art Museum.jpg|''Qoʻlida surat ushlab jilmayib turgan ayol'' (1625-yil). [[Gerard van Honthorst]] tomonidan chizilgan. Surat koʻplab  Dutch Golden Age asarlarining yaralishiga turtki boʻlgan<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/10/21/arts/humor-17th-century-dutch-art.html|title=Need a Good Laugh? Check Out Some 17th-Century Dutch Art |date=October 21, 2017|last=Siegal|first=Nina|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=October 20, 2023}}</ref>.|File:Madame Vigee-Lebrun and her daughter, Jeanne Lucia (Julie).jpg|[[Élisabeth Vigée Le Brun]] oʻz qizi bilan birga turgan portretini chizgan (1786-yil). Suratni 1787-yilgi koʻrgazmaga topshirgan. Surat haqida koʻplab ijobiy fikrlar bildirilgan.|File:'Willy' smiling. Mary Dillwyn Col. 1853.jpg|Welshlik bolaning rasmi, William Mansel (1838–1866) kameraga jilmayib turgan Willi ismli bolani suratga olgan va ushbu rasm ilk jilmayib tushilgan rasmlardan biri deb hisoblangan<ref>https://www.library.wales/discover-learn/digital-exhibitions/photographs/early-swansea-photography/welsh-pioneers/|title=Swansea{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in the nineteenth century, Welsh Pioneers.</ref><ref>{{cite web | url=https://diff.wikimedia.org/2015/09/18/first-smile-photobomb-wales/#:~:text=Willy%20is%20looking%20at%20something,1853%2C%20when%20he%20was%2018 | title=The first smile and photobomb ever photographed | date=18 September 2015 }}</ref>.|width=200|height=250|align=center}}

== Kulgichlar ==
Kulgichlar genetik meʼros boʻlib nasldan-naslga oʻtadi<ref>{{Cite journal|last=Chalathadka|first1=Mahabaleshwara|last2=Shankar|first2=K Kiruba|last3=Lakshmi|first3=G Vijaya|last4=Nithin|first4=VM|last5=Kulkarni|first5=Sneha|last6=Firdousbano|first6=Mulla|date=2019|title=Evaluation of Prevalence and Morphology of Dimple among Population of Sullia Taluk|journal=Journal of Cutaneous and Aesthetic Surgery|volume=12|issue=4|pages=227–230|doi=10.4103/JCAS.JCAS_109_19|issn=0974-2077|pmc=6967164|pmid=32001967}}</ref>.Yuzning ikki tomonida ham kulgich boʻlishi insonlar orasida keng tarqalgan, yuzning faqat bir tomonida kulgich boʻlishi esa kamyob hisoblanadi<ref name="surgery2">{{Cite journal|last=Almaary|first1=Hayaat F.|last2=Scott|first2=Cynthia|last3=Karthik|first3=Ramakrishnan|title=New Landmarks for the Surgical Creation of Dimples Based on Facial Form|journal=The Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology|volume=11|issue=5|pages=22–26|pmc=5955629|year=2018|pmid=29785234}}</ref>.

== Duchenne tabassumi ==
[[Fayl:Smiling_girl.jpg|thumb|Duchenne tabassumining koʻrinishi]]
XIX asr oʻrtalarida ''Guillaume Duchenne'' [[Fransuzlar|Fransuz]] [[Nefrologiya|nevrologi]] inson yuzi [[Fiziologiya|fiziologiyasini]] oʻrganish chogʻida insonlarda ikki turdagi tabassum boʻlishini aniqlagan. ''Duchenne'' tabassumi katta ''zugomatik'' mushak (ogʻiz chetlarini koʻtaradigan) va ''orbicularis'' koʻz mushaklarining (yanoqlarni koʻtaradigan) qisqarishidan hosil boʻladi. ''Duchenne'' tabassumi „koʻz bilan tabassum qilish“ deb ham tasvirlanadi<ref>{{Kitob manbasi |last=Davis |first=Darryl |title=How to Design a Life Worth Smiling About: Developing Success in Business and in Life |publisher=McGraw Hill Professional |isbn=9780071819879 |page=8 |url=https://books.google.com/books?id=DHbhAgAAQBAJ&pg=PA8 |date=2014-05-30}} {{Subscription required|s}}</ref>. ''Duchenne'' tabassumlari, asosan, soxta boʻladi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.theweek.co.uk/93854/how-facial-software-can-identify-liars |sarlavha=How facial software can identify liars |ish=The Week UK |sana=24 May 2018}}</ref>.

== Duchenne boʻlmagan tabassum ==
Tabassumni oʻrganish jarayoni shuni koʻrsatdiki, ''zigomatik'' mushakning qisqarishi (labning koʻtarilishi) bilan bogʻliq tabassumlar, asosan, inson baxtiyor boʻlganda sodir boʻladi. Tadqiqotlar davomida ''Duchenne'' tabassumida ham inson ijobiy his-tuygʻularni his qiladi deb topilgan<ref>{{Cite journal|last=Messinger|first1=D. S.|last2=Fogel|first2=A.|last3=Dickson|first3=K.|year=2001|title=All smiles are positive, but some smiles are more positive than others|url=https://archive.org/details/sim_developmental-psychology_2001-09_37_5/page/642|journal=[[Developmental Psychology (journal)|Developmental Psychology]]|volume=37|issue=5|pages=642–653|doi=10.1037/0012-1649.37.5.642|pmid=11552760}}</ref>.

„Pan Am tabassumi“, shuningdek „Botoks tabassumi“ deb ham nomlangan tabassum turlari soxta tabassum hisoblanadi. ''Pan Am'' tabassumining nomi Pan American World Airways sharafiga qoʻyilgan, sababi kompaniya xodimlari har bir parvoz oldidan yoʻlovchilarga bir xil tabassum qilishgan va xodimlarning tabassumi, asosan, rasmiyatchilik uchun boʻlgan, xolos<ref name="Panam2">{{Yangiliklar manbasi |last=Harlow |first=John |date=February 20, 2005 |title=The smile that says where you're from |work=The Sunday Times |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article516707.ece |url-status=dead |access-date=18 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629135410/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article516707.ece |archive-date=Jun 29, 2011}}</ref>. Botoks esa 2002-yilda foydalanish uchun ommaga taqdim qilingan kosmetika hisoblanadi<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Fischer |first=Andrea |date=11 September 2013 |title=FDA approves Botox Cosmetic to improve the appearance of crow's feet lines |work=FDA |url=https://www.fda.gov/newsevents/newsroom/pressannouncements/ucm367662.htm |url-status=dead |access-date=3 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108213809/https://www.fda.gov/newsevents/newsroom/pressannouncements/ucm367662.htm |archive-date=Nov 8, 2013}}</ref>. Ushbu mahsulotni koʻz chetiga muntazam ravishda surishgan, bu holat koʻz mushagi ''orbicularisning'' shol boʻlishiga olib kelgan. Botoks tabassumida ''orbicularis'' mushagi ishtirok etmagani uchun ham unga aynan shunday nom berilgan.

== Hayvonlarda ==
[[Fayl:Knoxville_zoo_-_chimpanzee_teeth.jpg|thumb|Knoxville hayvonat bogʻidagi [[shimpanze]]]]
[[Hayvonlar|Hayvonlarning]] koʻpchiligi tishlarini koʻrsatib oʻzlarini himoya qilishga urinishadi. [[Shimpanze|Shimpanzelar]] uchun bu [[Vahima|qoʻrquv]] belgisi ham boʻlishi mumkin. Umumiy qilib olganda, barcha hayvonlarning tishlarini koʻrsatib turishi doim ham salbiy mazmun anglatmaydi<ref name="smile2">{{Cite journal|last=Preuschoft|first1=Signe|year=1992|title='Laughter' and 'Smile' in Barbary Macaques (''Macaca Sylvanus'')|journal=Ethology|volume=91|issue=3|pages=220–36|doi=10.1111/j.1439-0310.1992.tb00864.x}}</ref>. Hayvonlarning tishlarini koʻrsatib turgan holatlarini koʻp hollarda tabassumga oʻxshatishimiz mumkin.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}


[[Turkum:Ijtimoiy harakatlar]]
[[Turkum:Hissiyotlar]]
[[Turkum:Hislar]]