Ziyosfera

Talab

Иқтисодиётда талаб – бу истеъмолчилар маълум давр мобайнида турли нархларда сотиб олишга тайёр ва қодир бўлган товар миқдоридир.[1] Нарх ва миқдор талаби ўртасидаги муносабат талаб эгри чизиғи деб ҳам аталади. Муайян буюмга бўлган талаб буюмнинг зарурлиги, баҳоси, қабул қилинган сифати, қулайлиги, мавжуд муқобил вариантлари, харидорларнинг бир марталик даромади ва диди ва бошқа кўплаб вариантларнинг функсияси ҳисобланади.

Талабга таъсир этувчи омиллар

Кўп сонли омиллар ва вазиятлар истеъмолчининг товар сотиб олиш истагига таъсир ўтказади. Умумий омиллардан баъзилари булар:

Товарнинг нархи : асосий талаб муносабати товарнинг потенсиал нархлари ва шу нархларда сотиб олинадиган миқдорлар ўртасида бўлади. Умуман олганда, муносабатлар салбий, яъни нархнинг ошиши талаб миқдорининг пасайишига олиб келади. Бу салбий муносабат истеъмол талаби эгри чизиғининг пастга тушиш қисмида мужассамланган. Салбий муносабатлар ҳақидаги тахмин оқилона ва интуитивдир. Мисол учун, агар бир галлон сут нархи 5 доллардан 15 долларгача кўтарилса, бу катта нарх ошиши бўлади. Нархнинг бундай сезиларли ўсиши истеъмолчининг ушбу маҳсулотни 15 доллар нархида камроқ талаб қилишига олиб келади, чунки у нафақат қимматроқ, балки янги нарх бир галлон сут учун жуда асоссиздир.

Тегишли товарлар нархи : Асосий боғлиқ товарларни тўлдирувчи ва ўрнини босувчи товарлардир. Тўлдирувчи – бу асосий товар билан бирга ишлатиладиган товар. Мисол учун: ҳотдог ва хантал, пиво ва симит, автомобиллар ва бензин. (Мукаммал тўлдирувчилар ўзларини ягона товар сифатида тутадилар.) Агар тўлдирувчининг нархи ошса, бошқа товарга талаб миқдори эса пасаяди.

Математик жиҳатдан қўшимча товар нархини ифодаловчи ўзгарувчи талаб функсиясида манфий коэффициэнтга эга бўлади. Масалан, Қд = а – П – П г бу ерда, Қ – талаб қилинадиган автомобиллар миқдори, П – автомобиллар нархи ва П г – бензин нархи ҳисобланади. Тегишли товарларнинг бошқа асосий вазифаси ўрнини босувчи товарлардир. Ўрнини босувчи товарлар асосий товар ўрнига ишлатилиши мумкин бўлган товарлар ҳисобланади. Ўринбосарнинг нархи ва кўриб чиқилаётган товарга бўлган талаб ўртасидаги математик боғлиқлик ижобийдир. Агар ўринбосарнинг нархи пасайса, ушбу товарга бўлган талаб ҳам камаяди.

Шахсий фойдаланиш мумкин бўлган даромад: Кўп ҳолларда, бир кишининг ихтиёрида бўладиган даромади (солиқ ва имтиёзларни олгандан кейинги даромад) қанчалик кўп бўлса, у кишининг сотиб олиш эҳтимоли ҳам шунчалик юқори даражада бўлади.

Таъмлар ёки афзалликлар : Товарга эгалик қилиш истаги қанчалик кўп бўлса, уни сотиб олиш эҳтимоли ҳам шунчалик юқори даражада бўлади. Истак ва талаб ўртасида асосий фарқ мавжуд. Истак – бу товарни ўзига хос фазилатларидан келиб чиққан ҳолда сотиб олишга тайёрлик ўлчовидир. Талаб – бу ўз хоҳиш-истакларини амалга оширишга тайёрлик ва қобилиятдир. Таъм ва афзаллик нисбатан доимий эканлиги тахмин қилинади.

Истеъмолчининг келажакдаги нархлар, даромадлар ва мавжудлик ҳақидаги тахминлари: Агар истеъмолчи товарнинг нархи келажакда юқори бўлишига ишонса, у товарни ҳозир сотиб олиш эҳтимоли кўпроқ. Агар истеъмолчи келажакда унинг даромади юқори бўлишини куца, истеъмолчи товарни ҳозир сотиб олиши мумкин. Мавжудлик (таъминот томони), шунингдек, башорат қилинган ёки кутилаётган мавжудлик ҳам нархга, ҳам талабга таъсир қилади.

Аҳоли сони : Агар аҳоли сони кўпайса, бу эса талаб ҳам ортади деган маънони англатади.

Ушбу рўйхат тўлиқ эмас. Харидорнинг товар сотиб олиш истаги ёки қобилиятига тегишли деб топадиган барча фактлар ва ҳолатлар талабга таъсир қилиши мумкин. Мисол учун, кутилмаган бўронга дуч келган одам, ҳаво очиқ ва қуёшли бўлганидан кўра, соябон сотиб олиш эҳтимоли кўпроқ бўлади.

Бозордаги истеъмолчилар сони: Товарга бўлган бозор талаби ҳозирги ва шунингдек, ҳар хил мумкин бўлган нархларда товарнинг бўлажак истеъмолчиларининг индивидуал талабларини қўшиш орқали олинади. Товар учун истеъмолчи базаси қанчалик катта бўлса, унга бўлган бозор талаби ҳам шунчалик кўп бўлади.

Талаб функсияси тенгламаси ва эгри чизиғи

Талаб тенгламаси – бу талаб миқдори ва истеъмолчининг товарни сотиб олиш истаги ва қобилиятига таъсир қилувчи омиллар ўртасидаги боғлиқликнинг математик ифодасидир. Масалан, Қ д = ф(П; Прг, Й) – талаб тенгламаси, бунда Қд – талаб миқдори, П – товар нархи, Прг – тегишли товар нархи ва Й эса даромад ҳисобланади; тенгламанинг ўнг томонидаги функсия талаб функсияси деб номланади. Талаб функсиясидаги аргументлар рўйхатидаги нуқта-вергул(;) ўнгдаги ўзгарувчилар талаб эгри чизиғини (миқдор, нарх) фазода чизганда доимий бўлишини англатади. Талаб тенгламасининг оддий мисоли Қд = 325 – П – 30Прг + 1,4Й. Бу ерда, 325 маҳсулотга бўлган талабга таъсир қилувчи барча тегишли аниқланмаган омилларнинг жамланмасидир. П – товарнинг нархи ҳисобланади. Талаб қонунига мувофиқ коэффициэнт эса манфий бўлади. Тегишли товар тўлдирувчи ёки ўрнини босувчи бўлиши мумкин. Агар у тўлдирувчи бўлса, унинг нархи коэффициэнти ушбу мисолдаги каби салбий бўлади. Агар у ўринбосар бўлса, унинг нархининг коэффициэнти ижобий бўлади. Даромад (Й) ижобий коэффициэнтга эга бўлиб, бу товар оддий товар эканлигини кўрсатади. Агар коэффициэнт манфий бўлса, товар паст товар бўлар эди, яъни истеъмолчининг даромади ошиши билан товарга бўлган талаб эса камаяди. Нарх бўлмаган детерминантлар учун қийматларни белгилаш, Прг = 4,00 ва Й = 50, Қ = 325 – П – 30 (4) +1,4 (50) ёки Қ = 275 – П бўлган талаб тенгламасига олиб келади. Агар даромад 55га ўсадиган бўлса, янги талаб тенгламаси Қ = 282 – П бўлади. График жиҳатдан талабнинг нарх бўлмаган детерминантидаги бу ўзгариш х-кесишмасининг ўзгариши натижасида юзага келган талаб функсиясининг ташқи томонга силжишида акс эттирилади.

Талабнинг эгри чизиғи

Иқтисодиётда талаб эгри чизиғи истеъмолчилар сотиб олишга тайёр бўлган нарх ва миқдор ўртасидаги боғлиқликнинг график тасвиридир. Эгри чизиқ талаб миқдори ошиши билан товар ёки хизмат нархининг қандай ўзгаришини кўрсатади. Эгри чизиқдаги ҳар бир нуқта истеъмол талабининг миқдори ва мос келадиган бозор нархидир. График талаб қонунини кўрсатади, агар нарх кўтарилса, одамлар камроқ нарсани сотиб олади ва аксинча. Котлерга кўра, саккизта талаб ҳолати бўлиши мумкин:

  1. Салбий талаб – истеъмолчилар маҳсулотни ёқтирмайдилар ва ҳатто ундан қочиш учун пул тўлашлари мумкин.
  2. Мавжуд бўлмаган талаб – истеъмолчилар маҳсулотдан бехабар ёки унга қизиқмаслиги мумкин.
  3. Яширин талаб – Истеъмолчилар мавжуд маҳсулот билан қондирилмайдиган кучли эҳтиёжга эга бўлиши мумкин.
  4. Талабнинг пасайиши – Истеъмолчилар маҳсулотни камроқ сотиб олишни бошлайдилар ёки умуман сотиб олмайдилар.
  5. Мавсумий талаб – Истеъмолчи харидлари мавсумий, ойлик, ҳафталик, кунлик ва ҳатто соатлик асосда ўзгариб туради.
  6. Тўлиқ талаб – Истеъмолчилар бозорга чиқарилган барча маҳсулотларни муносиб равишда сотиб олишади.
  7. Ҳаддан ташқари талаб – кўпроқ истеъмолчилар маҳсулотни қондиришдан кўра сотиб олишни хоҳлашади.
  8. Нотўғри талаб – Истеъмолчилар номақбул ижтимоий оқибатларга олиб келадиган маҳсулотларга жалб қилиниши мумкин.[2]

Талабнинг нарх эгилувчанлиги

Талабнинг нарх эгилувчанлиги – миқдор ўзгарувчиси Қ нинг нарх ўзгарувчиси П ўзгаришига сезгирлигининг ўлчовидир. У нархнинг маълум фоизга ўзгариши натижасида талаб миқдори қандай фоизга ўзгаришини кўрсатиб беради. Шундай қилиб, талабнинг эгилувчанлиги −2 бўлса, нарх 1% га кўтарилса, талаб миқдори 2% га тушишини айтади. Чексиз кичик ўзгаришлар учун эластиклик (∂Қ/∂П)×(П/Қ) га тенг.

Чизиқли талаб эгри чизиғи бўйлаб эгилувчанлик

Чизиқли талаб эгри чизиғининг қиялиги ўзгармасдир. Талабнинг эгилувчанлиги талаб эгри чизиғини пастга силжитганда доимий равишда ўзгаради, чунки нархнинг миқдорга нисбати доимий равишда пасаяди. Талаб эгри чизиғи й ўқини кесиб ўтган нуқтада талаб чексиз эластик бўлади, чунки эластиклик формуласининг махражида пайдо бўладиган Қ ўзгарувчиси нолга тенг. Талаб эгри чизиғи х ўқини кесиб ўтган нуқтада эластиклик нолга тенг, чунки эластиклик формуласининг суратида кўринадиган ўзгарувчи П нолга тенг.[3] Чизиқли талаб эгри чизиғининг бир нуқтасида талаб унитар эластик бўлади: бир эгилувчанлик. Юқори нархларда эгилувчанлик 1 дан катта бўлади: талаб эластик деб аталади, чунки фоиз миқдори ўзгариши нарх ўзгаришидан каттароқдир. Бирлик эгилувчанлиги нуқтасидан паст бўлган нархлар учун эластиклик 1 дан кичик бўлади ва талаб ноэластик дейилади.

Доимий нарх эгилувчанлиги талаби

Талабнинг доимий эгилувчанлиги қачон юзага келади Қ=аПc{\дисплайстйле Қ=аП^{c}} бу ерда, а ва c параметрлар ва доимий нарх эгилувчанлиги c≤0.{\дисплайстйле c\ле 0.}

Мутлақо ноэластик талаб

Мукаммал ноэластик талаб вертикал талаб эгри чизиғи билан ифодаланади. Талабнинг мукаммал нарх эгилувчанлиги шароитида нарх талаб миқдорига таъсир қилмайди. Нарх қанчалик паст ёки юқори бўлишидан қатъи назар, товарга бўлган талаб бир хил бўлиб қолади. Талабнинг (деярли) тўлиқ эластик бўлмаган товарлари одатда ўрнини босмайдиган товарлардир. Масалан, инсулин деярли эластик эмас. Қандли диабетга омон қолиш учун инсулин керак, шунинг учун нархнинг ўзгариши талаб қилинадиган миқдорга таъсир қилмайди. Инсулин мутлақо ноэластик эмас, чунки ҳаддан ташқари юқори нарх баъзи одамларнинг инсулинни бутунлай сотиб ололмаслигига олиб келади. Бошқа томондан, агар инсулин жуда арзон нархда сотилган бўлса, баъзи одамлар, агар илгари уни сотиб олишга қодир бўлмаса, кўпроқ инсулин сотиб олишлари мумкин эди. Ҳаддан ташқари нархларнинг таъсири туфайли ҳеч қандай товарни ҳақиқатан ҳам мукаммал даражада эгилувчан деб бўлмайди.

Бозор тузилиши ва талаб эгри чизиғи

Мукаммал рақобат бозорларида талаб эгри чизиғи, ўртача даромад эгри чизиғи ва маржинал даромад эгри чизиғи бир-бирига тўғри келади ва бозор баҳосида горизонтал бўлади.[4] Талаб эгри чизиғи мукаммал эластик бўлиб, ўртача ва маржинал даромад эгри чизиқларига тўғри келади. Иқтисодий суб’ектлар нархни олувчилардир. Мукаммал рақобатбардош фирмаларнинг бозор кучи нолга тенг; яъни улар айирбошлаш шартларига таъсир қилиш қобилиятига эга эмасдирлар. Тўлиқ рақобатбардош фирманинг қарорлари ишлаб чиқариш бўлса, қанча миқдорда ишлаб чиқариш билан чегараланади. Тўлиқ рақобатбардош бўлмаган бозорларда талаб эгри чизиғи манфий қийшайган ва алоҳида маржинал даромад эгри чизиғи мавжуд. Мукаммал рақобатбардош бўлмаган бозордаги фирма нарх белгиловчи ҳисобланади. Фирма қанча ишлаб чиқаришни ёки қандай нархни белгилашни ҳал қилиши мумкин. Бир ўзгарувчини ҳал қилишда фирма, албатта, бошқа ўзгарувчини аниқлайди.

Тескари талаб функсияси

Унинг стандарт шаклида чизиқли талаб тенгламаси шундай кўринишда бўлади: Қ = а – бП . Яъни, талаб миқдори нархнинг функсиясидир. Тескари талаб тенгламаси ёки нарх тенгламаси нархни талаб миқдорининг ф функсияси сифатида қабул қилади: П = ф(Қ). Тескари талаб тенгламасини ҳисоблаш учун талаб тенгламасидан П ни ҳисоблаш кифоя.[5] Мисол учун, агар талаб тенгламаси Қ = 240 – 2П бўлса, тескари талаб тенгламаси П = 120 – .5Қ бўлади, унинг ўнг томони тескари талаб функсиясидир.[6]

Тескари талаб функсияси жами ва маржинал даромад функсияларини чиқаришда фойдалидир. Умумий даромад нарх, П, миқдорни, Қ ёки ТР = П×Қ га тенг. Жами даромад функсиясини чиқариш учун тескари талаб функсиясини Қ га кўпайтиринг: ТР = (120 – .5Қ) × Қ = 120Қ – 0,5Қ². Маржинал даромад функсияси умумий даромад функсиясининг биринчи ҳосиласидир; бу ерда МР = 120 – Қ. Эътибор беринг, МР функсияси ушбу чизиқли мисолдаги тескари талаб функсияси билан бир хил й-кесишмага эга; МР функсиясининг х-кесишмаси талаб функсияси қийматининг ярмига тенг, МР функсиянинг қиялиги эса тескари талаб функсиясидан икки баравар юқори. Бу муносабат барча чизиқли талаб тенгламалари учун амал қилади. МРни тезда ҳисоблашнинг аҳамияти шундаки, бозор тузилишидан қатъи назар, фирмалар учун фойдани максимал даражада ошириш шарти маржинал даромад маржинал харажатларга (МC) тенг бўлган жойда ишлаб чиқаришдир. МC ни олиш учун умумий харажатлар функсиясининг биринчи ҳосиласи олинади. Масалан, харажат, C, 420 + 60Қ + Қ2 га тенг деб фараз қилинг. Кейин МC = 60 + 2Қ. МР ни МC га тенглаштириш ва Қ ни ечиш Қ = 20 ни беради. Шундай қилиб, 20 – максимал фойда миқдори: фойдани кўпайтирувчи нархни топиш учун Қ қийматини тескари талаб тенгламасига қўшинг ва П ни ҳал қилинг.

Қолдиқ талаб эгри чизиғи

Муайян фирма олдида турган талаб эгри чизиғи қолдиқ талаб эгри чизиғи деб аталади. Қолдиқ талаб эгри чизиғи – бу саноатдаги бошқа фирмалар томонидан маълум нархда қондирилмайдиган бозор талаби. Қолдиқ талаб эгри чизиғи бозор талаби эгри чизиғи Д§, минус бошқа ташкилотлар таклифи, Со§: Др§ = Д§ – Со§[7]

Талаб функсияси ва умумий даромад

Агар талаб эгри чизиғи чизиқли бўлса, у ҳолда у қуйидаги кўринишга эга бўлади: п = а – б*қ, бу ерда, п – товарнинг нархи ва қ – талаб миқдори. Эгри чизиқ ва вертикал ўқнинг кесишмаси а билан ифодаланади, яъни ҳеч қандай миқдор талаб қилинмагандаги нархни билдиради. Ва б эса талаб функсиясининг қиялиги. Агар талаб функсияси шундай кўринишга эга бўлса, жами даромад талаб миқдорини товар нархига тенг бўлиши керак, уни қуйидагича ифодалаш мумкин: ТР= қ*п = қ(а-бқ).

Компютер фирмасига талаб эгри чизиғи ҳақиқатан ҳам текисми?

Микроиқтисодиётнинг деярли ҳар бир кириш матни мукаммал рақобатбардош фирма олдида турган талаб эгри чизиғини текис ёки горизонтал сифатида тасвирлайди. Горизонтал талаб эгри чизиғи мукаммал эластикдир. Агар бозорда н та бир хил фирма мавжуд бўлса, ҳар қандай фирма дуч келадиган ПЕД талабининг эгилувчанлиги шунга тенг бўлади:

ПЕД ми = нПЕДм – (н – 1) ПЕС

Бу ерда, ПЕД м – талабнинг бозор эгилувчанлиги, ПЕС – бошқа фирмаларнинг ҳар бирининг таклиф эгилувчанлиги ва (н −1) – бошқа фирмалар сони деб аталади. Ушбу формула иккита нарсани ифодалайди. Талаб эгри чизиғи мутлақо эластик эмас ва агар саноатда кўплаб фирмалар мавжуд бўлса, ҳар қандай алоҳида фирма учун талабнинг эгилувчанлиги жуда юқори бўлади ва фирма олдида турган талаб эгри чизиғи деярли текис бўлади.[7]

Масалан, саноатда 80 та фирма бор ва саноат учун талаб эгилувчанлиги −1,0 ва таклифнинг нарх эгилувчанлиги эса 3 га тенг деб фараз қилайлик. Кейин

ПЕДми = (80 х (-1)) – (79 х 3) = −80 – 237 = −317

Яъни фирма ПЕД бозордаги ПЕДдан 317 марта эластикроқ. Агар фирма ўз нархини „бир фоизнинг ўндан бирига кўтарса, талаб деярли учдан бирига камаяди“.[7] Агар фирма ўз нархини бир фоизнинг ўндан уч қисмига оширса, талаб миқдори деярли 100% га камаяди. Бир фоизнинг ўндан уч қисми фирманинг нарх белгилаш қобилиятининг самарали диапазонини англатади, чунки нархларни юқори фоизга оширишга бўлган ҳар қандай уриниш талаб миқдорини самарали равишда нолга туширади.

Иқтисодиётда талабни бошқариш

Иқтисодиётда талабни бошқариш – бу инқироздан қочиш учун иқтисодий ёки умумий талабни назорат қилиш санъати ёки фанидир. Бундай бошқарув Кейнс макроиқтисодиётидан илҳомланган ва Кейнс иқтисоди баъзан талаб иқтисодиёти деб ҳам аталади.

Талабни бошқаришда товарлар ва хизматлар ишлаб чиқарувчи компаниялар учун белгиланган жараёнлар, имкониятлар ва тавсия этилган хатти-ҳаракатлар тўплами мавжуд. Маиший электроника ва товарлар ишлаб чиқарувчи компаниялар кўпинча талаб занжирларига талабни бошқариш амалиётини қўллашда етакчилик қилади; талабни бошқариш натижалари талабга таъсир қилиш сиёсати ва дастурлари, шунингдек, фойдаланувчилар ва истеъмолчилар учун мавжуд бўлган рақобат ва вариантларнинг аксидир. Талабни самарали бошқариш „ёпиқ сикл“ консепсиясига амал қилади, бунда талаб режалари натижалари бўйича фикр-мулоҳазалар натижаларни башорат қилиш имкониятини яхшилаш учун режалаштириш жараёнига қайтарилади. Кўпгина амалиётлар тизим динамикаси элементларини акс эттиради. Ўзгарувчанлик талабнинг режалар ва прогнозларга ўзгаришига эътибор қаратиш каби муҳим масала сифатида эътироф этилмоқда.

Ҳар хил турдаги товарларга талаб

Салбий талаб: Агар маҳсулотга бозор муносабати салбий бўлса, бу одамлар хизматнинг хусусиятлари ва таклиф қилинадиган имтиёзлардан хабардор эмаслигини кўрсатади. Бундай шароитда хизмат кўрсатувчи фирманинг маркетинг бўлими потенсиал харидорларнинг руҳиятини тушуниши ва хизматни рад этишнинг асосий сабабини аниқлаши керак. Масалан: йўловчилар автобус кондукторининг автобусга чиқиш чақирувини рад эцалар. Хизмат кўрсатувчи фирма потенсиал харидорларнинг тушунмовчилигини бартараф этиш учун тегишли стратегияни ишлаб чиқиши керак. Салбий талабни ижобий талабга айлантириш учун стратегия ишлаб чиқилиши керак.

Талаб йўқ: Агар одамлар билмаган, хизмат ҳақида етарли маълумотга эга бўлмаса ёки истеъмолчининг бефарқлиги туфайли бундай талаб ҳолати юзага келиши мумкин. Компаниянинг маркетинг бўлими реклама компанияларига эътибор қаратиши ва потенсиал мижозларнинг фирма хизматларидан фойдаланиш сабабларини етказиши керак. Хизматларни фарқлаш бозорда талаб бўлмаган вазиятда рақобат қилиш учун ишлатиладиган машҳур стратегиялардан биридир.

Яширин талаб: ҳар қандай вақтда жамиятнинг барча эҳтиёжлари ва эҳтиёжларини тўлиқ қондиришни таъминлайдиган хизматлар тўпламига эга бўлиш мумкин эмас. Бозорда керакли нарсалар ва мавжудлар ўртасида тафовут мавжуд. Исталганлик ва мавжудлик ўртасидаги бўшлиқни тўлдириш учун ҳар доим яхшироқ ва янги таклифларни қидириш мавжуд. Яширин талаб ҳар қандай вақтда ҳар қандай иқтисодиётнинг ҳодисасидир, уни хизмат кўрсатувчи фирмалар бизнес имконияти сифатида кўриб чиқишлари керак ва улар ўз вақтида бундай имкониятларни аниқлаш ва улардан фойдаланишга йўналтирилиши керак. Мисол учун, оддий автобусда саёҳат қилаётган йўловчи ҳашаматли автобусда саёҳат қилишни орзу қилади. Шунинг учун яширин талаб – бу орзу қилинганлик ва мавжудлик ўртасидаги бўшлиқдан бошқа нарса эмас.

Мавсумий талаб: Баъзи хизматлар йил давомида талабга эга эмас ва фақат маълум бир вақт оралиғида талаб қилиниши мумкин. Бутун дунёда фасллар турли хилдир. Мавсумий талаблар хизмат кўрсатувчи ташкилотлар учун кўплаб муаммоларни келтириб чиқаради, масалан, қувватларнинг бўш қолиши, белгиланган харажатлар, маркетинг ва реклама учун ортиқча харажатлар каби. Буни бартараф этиш учун фирмалар томонидан қўлланиладиган стратегиялар талабни мавсумий бўлиши учун мижозларнинг хизматлардан фойдаланиш одатини ривожлантириш ёки мавсумдан ташқари даврда дунёнинг бошқа жойларида бозорларни таниб олишни ўз ичига олиши мумкин. Шундай қилиб, бу дунёнинг турли бурчакларида тегишли мавсумга эга бўлган турли бозорларни нишонга олиш имкониятини тақдим этади. Масалан, Рождество карталарига бўлган эҳтиёж йилига бир марта пайдо бўлади.

Бозорнинг турли сегментларида талаб шаклларини ўрганиш керак. Хизмат кўрсатиш ташкилотлари ҳар хил вақт оралиғида ўзларининг хизматлар таклифлари билан боғлиқ ўзгарувчан талабларни доимий равишда ўрганишлари керак. Улар талабнинг ўзгаришини аниқлаш учун тизимни ишлаб чиқишлари керак, бу уларга талаб даврларини башорат қилишда ёрдам беради. Талаблар тасодифий ўзгариб туради; шунинг учун улар ҳар куни, ҳафталик ёки ойлик равишда кузатилиши керак.

Фойдаланилган адабиётлар:

  1. ↑ О'Сулливан, Артҳур. Эcономиcс: Принcиплес ин Аcтион. Уппер Саддле Ривер, Неw Жерсей: Пеарсон Прентиcе Ҳалл, 2003 — 79-бет. ИСБН 9780131334830. 
  2. ↑ Котлер, Пҳилип & Келлер, Кевин Л. (2015). Маркетинг Манагемент, 15тҳ Эдитион. Ҳарлоw, Пеарсон ИСБН 1-292-09262-9
  3. ↑ Cоландер, Давид C. Миcроэcономиcс 7тҳ эд. пп. 132–133. МcГраw-Ҳилл 2008.
  4. ↑ Тҳе перфеcтлй cомпетитиве фирм’с деманд cурве ис нот ин фаcт флат. Ҳоwевер, иф тҳере аре нумероус фирмс ин тҳе индустрй тҳе деманд cурве оф ан индивидуал фирм ис ликелй то бе эхтремелй эластиc, фор а дисcуссион оф ресидуал деманд cурвес сеэ Перлофф (2008) ат пп. 245–246.
  5. ↑ Тҳе форм оф тҳе инверсе линеар деманд эқуатион ис П = а/б – 1/бҚ.
  6. ↑ Самуэлсон, W & Маркс, С. Манагериал Эcономиcс 4тҳ эд. п. 37. Wилей 2003.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Перлофф, Жеффрей М.. Миcроэcономиcс, 2008 — 243–246-бет.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Talab" dan olindi