Talliy sahifasining manbasini koʻrish

{{bilgiquti talliy}}{{Kimyoviy jadval unsuri|view=center|white=1|number=81|fontsize=100%}}<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->

'''Talliy''' (yun. Thallos – yashil novda; spektrning yorqin yashil chiziqlariga koʻra nomlangan, lot. Thallium), Tl – [[Mendeleyev davriy sistemasi]]ning III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 81, atom massasi 204,37. 2 ta barqaror izotopi: 2MT1 (29,5%) va 205T1 (70,5%) va 207T1—2J"T1 radioaktiv izotoplari bor. 202T1, 204T1 radioaktiv izotopi sunʼiy usulda olingan. Ingliz kimyogari Talliy Kruks 1861-yilda sulfat kislota zdining qoʻrgʻoshin kamerasidan chiqadigan balchiqni spektroskop yordamida tekshirib, nomaʼlum elementga taallukli yashil chizyklar borligini koʻrdi. Keyinroq fransuz kimyogari TalliyTalliy Lami Talliyni ilk bor metall holda ajratib oldi va uning xossalarini aniqladi.

Talliy tarqoq element; Yer poʻstining massa jihatdan 4,510~5% ini tashkil qiladi. Talliy minerallariga lorandit TlAsS2, krukezit (Si, Ag, Te)2Se, vrbait Tl (As, Sb)3 S5, gutchinsonit (Si, Ag, Tl)2 SPb2As2S3 va 1958-yilda Oʻzbekistondan topilgan mineral avitsennit ZT12O32/ye2O3 lar kiradi. Talliy koʻpincha galliy va indiy b^n birga uchraydi. Talliy ogʻir metallarning polimetallik rudalari chiqindilarini qayta ishlab, sof Talliy esa uning sulfati eritmasini elektroliz qilib olinadi.

Talliy kumush rangoq metall, havoda tez oksidlanadi. Fizik xossalariga koʻra qoʻrgʻoshinga oʻxshaydi. Talliyning suyuqlanish temperaturasi 303,6°, qaynash temperaturasi 1457°, zichligi 11,85 g/sm3. Uning qattiq holatdagi 2 ta (a, R) modifikatsiyasi maʼlum. Talliy kimyoviy faol element. Koʻpchilik metallmaslar bilan bevosita birikadi, kislotalarda eriydi, ishqorlar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Talliy birikmalarida 1 va 3 valentli. Talliy [[Gidroksidlar|gidroksid]] T1ON kuchli asos. Talliy nitrat kislotada erib, talliy nitrat T1NO3 hosil qiladi. Lekin xlorid kislotada oz eriydi. Talliyning 1 valentli birikmalari barqarorrok, hisoblanadi.

Talliyning oʻzi va uning birikmalari juda zaharli. Masalan, talliy sulfat T12(SO4)3 kemiruvchilarga qarshi zaharli modda sifatida ishlatiladi. Talliy va uning birikmalari optik asboblarda, yarim oʻtkazgichlar texnikasida, katalizator sifatida, antidetanator oʻrnida ishlatiladi; talliy bromid bilan talliy yodiddan tashkil topgan qattiq eritmalarning monokristallari (Talliy xlorid hamda Talliy bromidning monokristallari) infraqizil nurlarni oʻzidan oʻtkazadi. Talliy karbonat optik shishalar sintezida, Talliyning oʻzi selenli tok toʻgʻrilagichlari tayerlashda ishlatiladi.

Talliy hayvon va oʻsimlik toʻqimasida doimo boʻladi. Tuprokda oʻrta hisobda 10^5%, dengiz suvida 10"9%, hayvon organizmida 410~5% miqdorda Talliy mavjud. Odam bir kechakunduzda ovqat va suv orkali 1,6 mkg, gʻavo orqali 0,05 mkg Talliy oladi. Talliy kishi organizmiga nafas va ovqat yoʻli, teri orqali kirishi mumkin. Talliydan kuchli zaqarlangan kishining 1—2 sutkadan keyin meʼdaichagi (koʻngli ayniydi, qusadi, qorni ogʻriydi, ichi suradi, ichi qotadi), oʻpkasi zararlanadi, sochi toʻkiladi, avitaminoz paydo boʻladi. Juda ogʻir zaharlanganda polinevrit, telbalik va koʻrmay qolish hollari uchraydi. Talliy organizmdan siydik (72%) va najas (14%) bilan chiqib ketadi.

== Adabiyot ==
* Parpiyev TalliyTalliy, Rahimov TalliyTalliy Muftaxov TalliyGʻ., Anorganik kimyo, Talliy, 2003., Kasoʻmova TalliyTalliy, Biogennie elementoʻ, Talliy, 1990.

Komil Tojiyev.
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->

'''Talliy''' ({{lang-el|θαλλός}}, ''tallos'' – „yashil navda“) [[kimyoviy unsur|kimyoviy element]] boʻlib, belgisi – '''Tl''', atom raqami esa – 81. Bu yumshoq kulrang [[metall]] tabiatda erkin holda uchramaydi. Ajratib olinganida [[qalay]]ga oʻxshab koʻrinadi, biroq havoda rangini yoʻqotadi. Kimyogarlar [[William Crookes]] ({{talaffuz|Uilyam Kruks}}) va [[Claude-Auguste Lamy]] ({{talaffuz|Klod-Ogust Lami}}) bir-biridan mustaqil ravishda talliyni 1861-yilda [[sulfat kislota]] qoldigʻida kashf etishgan. Ular yangi ishlab chiqilgan [[atomik emissiya spektroskopiyasi]] metodi yordamida talliyni yorqin yashil [[spektr]] chizigʻi sifatida ochishgan. Nomini Crookes bergan. Lamy esa talliyni elektroliz yordamida ajratib olgan.

Talliy +3 va +1 oksidlanish holatlarida ionli tuz sifatida [[oksid]]lanadi. +3 holati talliy guruhidagi boshqa unsurlarga (bor, aluminiy, galliy, indiy) ham xos. Biroq +1 holati [[ishqor metall]]larni eslatib, talliy(I) ionlari [[kaliy]] konlarida topilishini va [[hujayra]]lar tomonidan K<sup>+</sup> ionlari kabi ishlatilishini izohlaydi.

Sanoat miqyoslarida esa talliy kaliy emas, balki ogʻir metall sulfid konlarida olinadi. Olingan talliyning 60-70% [[elektronika]]da, qolgani esa [[farmatsevtika]] va [[shisha]] sanoatida ishlatiladi.<ref name="sl2001">{{Veb manbasi|title=Chemical fact sheet&nbsp;— Thallium|publisher=''Spectrum Laboratories''|year=2001|month=April|url=http://www.speclab.com/elements/thallium.htm|accessdate=2008-02-02|archivedate=2008-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221222321/http://www.speclab.com/elements/thallium.htm}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080221222321/http://www.speclab.com/elements/thallium.htm |date=2008-02-21 }}</ref> U shuningdek [[infraqizil detektor]]larda ham qoʻllanadi. Talliy-201 radioizotopi (TlCl xloridi tarkibida) kichik hajmlarda bezarar boʻlib, [[yadroviy tibbiyot]], xususan [[veloergometriya]]da ishlatiladi.

Eruvchan talliy tuzlari esa taʼmsiz, lekin yuqori darajada [[zahar]]li, sanoatda [[kalamush]] va [[hasharot]] qirishda ishlatiladi. Bunday zaharni oz miqdorda isteʼmol qilish soch toʻkilishiga olib keladi va [[margimush]] qatorida ayrim mamlakatlarda taqiqlangan.<ref>{{Kitob manbasi|title = The Boron Elements: Boron, Aluminum, Gallium, Indium, Thallium|url = https://archive.org/details/boronelementsbor0000hasa| page = [https://archive.org/details/boronelementsbor0000hasa/page/14 14]| first =Heather|last = Hasan|year = 2009| isbn = 978-1-4358-5333-1|publisher = Rosen Publishing Group}}</ref>

== Xossalari ==
Talliy – juda yumshoq, egiluvchan va xona haroratida pichoq bilan kesish mumkin boʻlgan metall. Talliy metall yaltiroqligiga ega boʻlib, havoda [[qoʻrgʻoshin]]ni eslatuvchi koʻkish-kulrang tusga kiradi. Bunday holatni oldini olish uchun, uni yogʻga botirib olish mumkin. Uzoq vaqt havoda qoldirilganda, ogʻir oksid qavatini hosil qiladi. Suv taʼsirida talliy [[giroksid]]ini hosil qiladi. Sulfat va [[Nitrat kislotasi|nitrat kislotalari]] taʼsir ettirilganda [[talliy (I) sulfat|sulfat]] va [[talliy (I) nitrat|nitrat]] tuzlari hosil boʻladi, [[xlorid kislotasi]] taʼsirida esa erimaydigan [[talliy (I) xlorid]] qavati hosil boʻladi..<ref name="HollemanAF">{{Kitob manbasi|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|pages = [https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho/page/892 892]–893|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|first = Arnold {{subst:FULLPAGENAME}}|last = Holleman|coauthors = Wiberg, Egon; Wiberg, Nils|chapter =Thallium|language = German}}</ref> Talliyning [[standart elektrod potensiali]] −0,34 ga teng boʻlib, [[temir]]nikidan (-0,44) ozgina balandroqdir.

=== Izotoplar ===
Talliy 25 ta [[izotop]]ga ega boʻlib, ularning [[Atom massasi|atom massalari]] 184 dan 210 gachadir. Faqatgina <sup>203</sup>Tl va <sup>205</sup>Tl izotoplari barqaror boʻlib, eng barqaror <sup>204</sup>Tl [[radioizotop]]ining [[yarim parchalanish davri]] 3,78 yilga teng.<ref name="Audi">{{jurnal manbasi| last = Audi|first = Georges|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal = Nuclear Physics A|volume = 729| issue = 1|pages = 3–128| publisher = Atomic Mass Data Center|year = 2003| doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001| bibcode=2003NuPhA.729....3A| last2 = Bersillon| first2 = {{subst:FULLPAGENAME}}| last3 = Blachot| first3 = {{subst:FULLPAGENAME}}| last4 = Wapstra| first4 = {{subst:FULLPAGENAME}}{{subst:FULLPAGENAME}}|issn = 0375-9474}}</ref>

<sup>202</sup>Tl (yarim parchalanish davri 12,23 kun) [[siklotron]]da olinishi mumkin.<ref>{{Veb manbasi|url = http://www.hss.energy.gov/healthsafety/ohre/roadmap/histories/0472/0472d.html|title = Thallium Research|publisher = United States Department of Energy|accessdate = 2010-05-13|archivedate = 2009-05-15|archiveurl = https://web.archive.org/web/20090515035911/http://www.hss.energy.gov/HealthSafety/ohre///roadmap/histories/0472/0472d.html}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090515035911/http://www.hss.energy.gov/HealthSafety/ohre///roadmap/histories/0472/0472d.html |date=2009-05-15 }}</ref> <sup>204</sup>Tl esa [[yadroviy reaktor]]da barqaror talliydan neytron faollashtirish usuli orqali olinishi mumkin.<ref name="Audi"/><ref name="Audi"/><ref>{{Veb manbasi|url =http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/te_1340_web.pdf|title = Manual for reactor produced radioisotopes|publisher = [[International Atomic Energy Agency]]|year = 2003|accessdate = 2010-05-13}}</ref>

<sup>201</sup>Tl (yarim parchalanish davri 73 soat) elektronlarni ushlab qolish orqali parchalanadi.

<sup>208</sup>Tl (yarim parchalanish davri 3,05 daqiqa) tabiatda uchraydigan [[toriy]] parchalanish zanjiridan hosil boʻladi.

=== Kimyoviy xossalari ===
Talliyning ikki asosiy [[Oksidlanish darajasi|oksidlanish darajalari]] bu +1 va +3 dir. +1 oksidlanish darajasida talliyning koʻpchilik birikmalari [[kaliy]] va [[kumush]] birikmalariga oʻxshab ketadi (talliy (I)ning [[ion radiusi]] 1.47&nbsp;[[Ångström|Å]], kaliyniki 1.33&nbsp;[[Ångström|Å]], kumushniki 1.26&nbsp;[[Ångström|Å]]). Shu sababli talliy ilk kashf etilgan paytda [[Yevropa]]da (lekin [[Angliya]]da emas) [[ishqoriy metall]] deya eʼtirof etilgan.<ref>{{jurnal manbasi |last1=Crookes |first1=William |year=1864 |title=On Thallium |journal=The Journal of the Chemical Society, London |volume=XVII |issue= |pages=112–152 |publisher=Harrison & Sons |url=http://books.google.com/books?id=H58wAAAAYAAJ |accessdate=13-yanvar 2012-yil |doi=10.1039/js8641700112 }}</ref> Masalan, suvda eruvchan va kuchli ishqor boʻlgan [[talliy (I) gidroksidi]] [[karbonat angidrid]] bilan reaksiyaga kirishib, suvda eriydigan [[talliy karbonat]]ini hosil qiladi. Ushbu karbonat suvda eriydigan yagona ogʻir metall karbonatidir. Kumush birikmalari bilan oʻxshashlik talliyning galogenid, oksid va sulfid birikmalarida kuzatiladi. [[Talliy (I) bromid]] yorugʻlikka taʼsirchan, sariq, [[kumush bromid]]ga oʻxshash birikma. Qora rangli [[talliy (I) oksid]]i va [[talliy (I) sulfid]]lari esa [[kumush oksid]]i va [[kumush sulfid]]lariga oʻxshab ketadi.

+3 oksidlanish darajasiga ega boʻlgan talliyning birikmalari esa tegishli aluminiy (III) birikmalariga oʻxshab ketadi. Ular oʻrta kuchli oksidlovchi xususiyatga ega boʻlib, Tl<sup>3+</sup> + 3 e<sup>-</sup> → Tl(''s'') uchun qaytarilish potensiali +0,72 voltga teng. Talliy (III) oksidi qora rangli qattiq modda boʻlib, 800&nbsp;°C dan oshiq temperaturada talliy (I) oksidi va kislorodga parchalanadi.<ref name="HollemanAF"/>

== Tabiatda tarqalishi va sanoatda olinishi ==
Talliy Yer yuzida 0.7&nbsp;mg/kg,<ref name="USGS-CS2010">{{Veb manbasi|first = David {{subst:FULLPAGENAME}}|last = Guberman|title = Mineral Commodity Summaries 2010: Thallium|url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/thallium/mcs-2010-thall.pdf|accessdate = 2010-05-13|publisher = United States Geological Survey|arxivsana = 2010-07-15|arxivurl = https://web.archive.org/web/20100715162053/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/thallium/mcs-2010-thall.pdf}}</ref> miqdorida, asosan [[kaliy]]li [[mineral]]lar shaklida [[loy]], [[tuproq]] va [[granit]] tarkibida uchraydi. Ammo, iqtisodiy jihatdan bu manbalar talliy olinishi uchun yetarli emas. Amaliy maqsadlar uchun ishlatiladigan talliyning asosiy manbasi bu [[mis]], [[rux]], [[qoʻrgʻoshin]] va boshqa metall sulfidlarining konlaridir.<ref>{{jurnal manbasi
| doi = 10.1007/BF01684859
| title = Thallium: Occurrence in the environment and toxicity to fish
| url = https://archive.org/details/sim_bulletin-of-environmental-contamination-and-toxicology_1975-01_13_1/page/23
| year = 1975
| last1 = Zitko | first1 = {{subst:FULLPAGENAME}}
| last2 = Carson | first2 = {{subst:FULLPAGENAME}} {{subst:FULLPAGENAME}}
| last3 = Carson | first3 = {{subst:FULLPAGENAME}} {{subst:FULLPAGENAME}}
| journal = Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology
| volume = 13
| pages = 23–30
| pmid = 1131433
| issue = 1
}}</ref><ref name="Vira">{{jurnal manbasi|doi = 10.1016/j.envint.2004.09.003|title = Thallium: a review of public health and environmental concerns|year = 2005|last1 = Peter|first1 = A|last2 = Viraraghavan|first2 = T|journal = Environment International|volume = 31|pages = 493–501|pmid = 15788190|issue = 4}}</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Unsurlar davriy sistemasi}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Kimyoviy unsurlar]]
[[Turkum:Kimyo]]


{{chem-stub}}