Tan
Тан, Танг сулоласи (/тɑːŋ/, [тʰǎŋ]; хитойча: чàнгì) ёки Тан империяси – 618—907 йилларда Хитойда ҳукмронлик қилган марказлашган давлат ва сулола. Ундан олдин Суй сулоласи ва ундан кейин беш сулола ва ўн шоҳлик даври келган. Тарихчилар, одатда, Тангни Хитой сивилизациясининг юқори нуқтаси ва космополит маданиятнинг олтин даври деб ҳисоблашади[1]. Дастлабки ҳукмдорларининг ҳарбий юришлари натижасида қўлга киритилган Тан ҳудуди Хан сулоласи билан рақобатлашарди.
Тан Тан сулоласи
| |
|---|---|
 | |
| Пойтахт | |
| Расмий тил(лар) | Хитой тили |
Ли оиласи Суй сулоласи таназзул давридан фойдаланиши ва уларнинг якуний қулашини тезлаштиргандан сўнг сулолага асос солган, ўз навбатида сулола ҳукмронлигининг биринчи ярмида тараққиёт ва барқарорлик даврини бошлаган. 690— 705-йилларда император Wу Зетаин тахтни эгаллаб, Wо Чжоу сулоласини эълон қилган ва Хитойнинг ягона қонуний императори ҳукмрон бўлганида, сулола расмий равишда тўхтатилган. Вайронкор Ан Лушан қўзғолони (755–763) халқни ларзага солди ва сулоланинг иккинчи ярмида марказий ҳокимият обросининг пасайишига олиб келди. Олдинги Суй сулоласи сингари, Тан давлат хизмати тизимини стандартлаштирилган имтиҳонлар ва идорага тавсиялар ва олим-мансабдор шахсларни ёллаш орқали сақлаб қолди. ИХ асрда жиэдуши номи билан машҳур бўлган минтақавий ҳарбий губернаторларнинг кўтарилиши бу фуқаролик тартибини бузди. ИХ асрнинг иккинчи ярмида мамлакатда ижтимоий иқтисодий аҳвол ёмонлашгани кетма-кет халқ қўзғолонлари содир бўлиши ички сиёсий таназзулни кучайишига ва Тан империясини 15 та майда ҳокимликларга бўлиниб кетишига олиб келган. Аграр қўзғолонлар аҳолининг оммавий йўқолиши ва кўчирилишига, кенг қашшоқликка ва ҳукуматнинг янада таназзулга тутишига олиб келди, натижада 907-йилда сулола тугатилди.
Чанған шаҳридаги Тан пойтахти (ҳозирги Сиан) сулола мавжуд бўлган даврда дунёдаги энг гавжум шаҳар бўлган. 7- ва ВИИИ асрларда ўтказилган иккита аҳолини рўйхатга олишда империя аҳолиси тахминан 50 миллион кишини ташкил этган[2][3], сулоланинг охирига келиб уларнинг сони 80 миллионга етган[4][5]. Сулола Ички Осиёни ва Буюл Ипак ё'ли бўйлаб фойдали савдо йўлларини назорат қилиш учун кўчманчи кучлар билан курашиш учун юз минглаб қўшинлардан иборат профессионал ва чақирилган армияларни тўплади. Узоқ қироллик ва штатлар Тан саройига о'лпон тўлаган, Тан эса протекторат тизими орқали бир қанча ҳудудларни билвосита назорат қилган. Тан ўзининг сиёсий гегемонлигидан ташқари, Япония ва Корея каби қўшни Шарқий Осиё халқларига кучли маданий таъсир кўрсатди.
Манбалар
- ↑ Леwис 2012, с. 1.
- ↑ Эбрей, Wалтҳалл & Палаис 2006, с. 91.
- ↑ Эбрей 1999, сс. 111, 141.
- ↑ Ду 1998, с. 37.
- ↑ Фаирбанк & Голдман 2006, с. 106.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |