Tauer koʻprigi

Тауэр кўприги

Мамлакат:	Буюк Британия
Мақоми:	Кўприк
Архитектор:	Ҳораcе Жонес
Узунлиги:	240 м
Дизайн:	Готика услуби
Молиялаштирилди:	Бридге Ҳоусе Эстатес хайрия ташкилоти
Қурилиш бошланган сана:	1886
Қурилиш тугалланган сана:	1894
Умумий қиймати:	1 184 000 фунт стерлинг

Тауэр кўприги — Лондонда 1886-1894-йиллар оралиғида қурилган осма кўприк. Архитектор Ҳораcе Жонес томонидан ишлаб чиқилган. Унга Генри Марк Брунел, Жон Вулф Барри кўприк лойиҳасида ёрдам беришган. У Темза дарёсини устида қурилган. Кўприк ХИХ асрнинг ноёб дурдонаси. Лондоннинг Шарқий қисмига транспортда ўтишни яхшироқ таъминлаш учун қурилган. Кўприк расман 1894-йилда 30-июнда Уэлс шаҳзодаси Эдвард ва Уэлс маликаси Александра томонидан очилган. Тауэр кўприги Лондоннинг таниқли диққатга сазовор жойларидан бири. Баъзан уни Тауэрдан тахминан 0.80 км юқорироқда жойлашган Лондон кўприги билан адаштириб юборишади.

Тавсифи

Кўприк узунлиги 240 м ва 65 метр узунликда юқорисида жойлашган иккита горизонтал юриш йўлакларидан иборат. Кўприк остидан яъни сувдан бемалол кемалар қатнови ҳам амалга оширилади. Кўприк устига транспорт воситалари ҳам, пиёдалар ҳам эркин киришлари мумкин, кўприкнинг эгизак миноралари, юқори қисмида жойлашган юриш йўлаклари ва Виктория двигателли хонаси билан биргаликда Тауэр кўпригининг бир бутун композициясини ташкил этади. ХИХ асрнинг охирида Лондоннинг шарқий қисмида савдонинг ривожланиши кучайди, Лондон кўпригининг қуйи оқимидан ўтадиган янги дарё эса савдонинг ривожига тўсқинлик қиларди. Бу эса янги кўприкка бўлган талабни келтириб чиқарди. Темза устига анъанавий қўзғалмас кўприкни қуриш мумкин эмас эди, чунки у Лондонда порт иншоотларга сузиб юрувчи кемалар қатновини тўхтатиб қўярди.

Тарихи

1877-йилда кўприк учун махсус Алберт Жозеф Алтман раислигидаги ечим топиш учун қўмита тузилган. Элликдан ортиқ дизайнлар, жумладан, қурилиш муҳандиси Жозеф Базалгетте томонидан тақдим этилган дизайнлар, лойиҳалар ҳам рад этилган. Лойиҳа 1884-йилгача, осма кўприк қуришга қарор қилинмагунча тасдиқланмаган. Осма кўприкка Жон Вулф Барри- муҳандис, Ҳораcе Жонес эса меъмор этиб тайинланди (у ҳам кўприк қуриш учун тайинланган қўмита аъзоларидан бири эди). Қурилишга рухсат берувчи парламент ҳужжати 1885-йилда қабул қилинган. Унда кўрсатилганидек, кемалар ҳаракати учун очилиш оралиғи 61 метр ва баландлиги 41 метр бўлиши шарт эди. Дизайн готика услубида бўлиш мақсадга мувофиқ эди. Қурилиш 1282-йилда Лондон кўпригини таъмирлаш учун ташкил этилган Бридге Ҳоусе Эстатес хайрия ташкилоти томонидан молиялаштирилди ва кейинчалик бу хайрия ташкилоти нафақат Тауэр кўпригига балки, Блекфриарс кўприги, Соузварк кўприги ва Миллениум кўпригини қамраб олди. Қурилиш 1886-йил 21-июнда Уэлс шаҳзодаси томонидан пойдевор қўйиш билан бошланган ва саккиз йил давом этган. Йирик пудратчилар орасида Жон Жексон пойдеворлар, Армстронг, Митчелл анд Компанй гидравлик, Крутwелл қурилиш учун мас’ул резидент муҳандис эди. 71,123 т бетон қурилиш учун дарё тубидан кўтарилишни бошлади. 11,177 т бетон эса миноралар ва йўлаклар учун ишлатилди. Жонс 1887-йилда вафот этгач шериги Жорж Д. Стивенсон лойиҳани ўз зиммасига олди. Стивенсон Жонснинг ғиштдан иборат проектини янада нафисроқ Виктория готика услуби билан алмаштирди. Бу орқали кўприк ўзига хос диққатга сазовор жойга айлантирди ва кўприкни яқин атрофдаги Лондон минораси билан уйғунлаштириш учун мўлжалланган режа амалга ошди. Қурилишнинг умумий қиймати 1 184 000 фунт стерлингни ташкил этди. Очилиш маросими 1894-йилда бўлиб ўтди. Бу маросимда Лорд Чемберлен, Лорд Каррингтон ва Ички ишлар вазири Ҳ.Ҳ.Асквит иштирок этди. Парламент ҳужжатида кўприкни кесиб ўтишда хавф остида бўлган кемаларга ёрдам бериш учун махсус стансия бʻлиши кераклиги кўрсатилган, бу талаб 1960-йилларгача сақланиб қолган.

Фаолияти

Кўприк дарёнинг шимолий қирғоғидаги темир дарвозани жанубда Ҳорселидавн йўли билан боғлади — ҳозир улар мос равишда Тауэр кўприги дарвозаси ва Тауэр кўприги йўли деб номланади. Кўприк очилгунга қадар Тауэр метро дарёни кесиб ўтишнинг энг қисқа йўли эди. 1870-йилда очилган Тауэр Субвай дунёдаги энг биринчи ер ости („трубка“) темир йўлларидан бири эди, бироқ у бор-йўғи уч ойдан кейин ёпилди. Орадан бироз вақт ўтиб, пуллик пиёдалар учун туннел сифатида қайта очилди. Тауэр кўприги очилгандан сўнг, пиёдаларнинг катта қисми кўприкдан фойдаланишга ўтди, чунки ўтиш учун туннел каби пул тўланмасди. Кўприк ишга тушиши билан даромадининг катта қисмини йўқотган туннел 1898-йилда ёпилди.

Иккинчи жаҳон уруши даврида

Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Тауэр кўприги Лондон портидагаи асосий транспорт алоқаси сифатида қаралган ва шунинг учун душман ҳаракати учун нишон бўлган. 1940-йилда фашистлар томонидан шаҳарга бомба ёғдирилиши натижасида кўприкка тўғридан-тўғри зарба берилди, гидравлик механизмнига катта зарар етказди. 1942-йилда мавжуд бўлган двигателлари душман ҳаракати натижасида шикастлангани учун унга учинчи двигател ўрнатилди. 1982-йилда Тауэр кўприги кўргазмаси очилди, у кўприкнинг эгизак минораларида, шунингдек, узоқ вақт ёпиқ турган, деярли фойдаланилмаган юқори даражадаги юриш йўлакларида ва Виктория двигател хоналарида жойлашган.

Яқин тарихда

Кўприк 2000-йилда бир ой давомида реконструксия ва бошқа таъмирлаш ишлари олиб бориш учун ёпилган. Унга кўприкларни кўтариш ва туширишни масофадан бошқариш учун компютер тизими ўрнатилди. Бироқ бу тизим ишончсиз бўлиб чиқди. Натижада кўприк 2005-йилда сенсорлар алмаштирилгунга қадар бир неча марта очиқ ёки ёпиқ ҳолатда қолиб кетди.

2008-йил апрел ойида расмийлар таъмирлаш ишлари тўрт йил давом этишини ва бу миллионлаб стерлингга тушишини эълон қилди. Иш мавжуд бўёқни металлдан олиб ташлаш ва кўк, оқ рангга қайта бўяшни ўз ичига олди. Бундан олдин кўприкнинг ранг схемаси қиролича Елизавета ИИ нинг кумуш юбилейи учун қизил, оқ ва кўк рангга бўялган. У 1977-йилга тўғри келган эди.

2012-йил 8-июлда Лондон Олимпиадасининг бир қисмига айлантирилди. 30 мумтоз мусиқачилардан иборат британиялик композитор Самуэл Бордолининг жонли мусиқа консерти Олимпия ҳалқалари остида Темза тепасида 42 метр масофада консерт намойиш этилди. Олимпиададан сўнг ҳалқалар Тауэр кўпригидан олиб ташланди ва ўрнига 2012-йилги ёзги Паралимпия ўйинлари учун Паралимпия ўйинлари эмблемаси ўрнатилди. 2016-йилда Тауэр кўприги 1-октабрдан 30-декабргача қўшимча конструксияларни амалга ошириш учун ёпилди. Бу вақт ичида кўприк ҳали ҳам сув транспорти турларининг барчаси учун очиқ эди. Дам олиш кунларидан ташқари ҳамма пиёдалар учун ҳам ишлар эди.

Назорат

Дастлаб, кўприк остидан ўтадиган дарё ҳаракати бир қатор қоидалар ва сигналларга риоя қилишлари керак эди. Кундузги назорат қизил семафор сигналлари билан таъминланган, улар иккала кўприк устунининг иккала учида жойлашган кичик бошқарув кабиналарига ўрнатилган. Кечаси иккала устунда ҳар икки йўналишда ҳам рангли чироқлар ишлатилган. Кўприк ёпиқлигини кўрсатадиган иккита қизил чироқ ва очиқлигини кўрсатадиган иккита яшил чироқдан фойдаланилган. Тауэр кўприги ҳали ҳам Темзанинг энг яхши ўтиш жойи бўлиб, ҳар куни 40 000 дан ортиқ одам (автомобилчилар, велосипедчилар ва пиёдалар) фойдаланади. Кўприк Лондоннинг ички ҳалқа йўлида жойлашган. Структуранинг яхлитлигини сақлаб қолиш учун Лондон Сити корпорацияси 32 км/с тезликни чеклаш ва кўприкдан фойдаланаётган транспорт воситаларида 18 тонна оғирлик чегараси белгилади. Камера тизими кўприкдан ўтаётган транспорт тезлигини ўлчайди ва рақам белгиларини аниқлаш тизимидан фойдаланиб, тезликни оширувчи ҳайдовчиларга белгиланган жарима тўловларини юборади. Иккинчи тизим автомобилнинг бошқа параметрларини назорат қилади. Датчиклар оғирликни, шассенинг ер сатҳидан баландлигини ўлчаш учун ишлатилади, ортиқча вазнли транспорт воситаларининг ҳайдовчилари ҳам жарима хабарномаларини оладилар. Бенжамин Крислер-Ню-Ёрк Таймс кино танқидчиси 1938-йилда "Британияликлар Америкада мавжуд бўлмаган учта ноёб ва қимматли институтларга эга: "Магна Карта, Тауэр кўприги ва Алфред Хичкок " деб ёзган эди. Тарихчи архитектор Ден Круикшанк 2002-йилда ББC телевизион ҳужжатли филмида Британиянинг энг яхши бинолари учун тўртта танловдан бири сифатида Тауэр кўпригини танлади. Тауэр кўприги кўпинча Лондон кўприги билан адаштирилган. Бу ҳақда машҳур афсона ҳам бор. Унда 1968-йилда кейинчалик Аризона штатидаги Ҳавасу кўлига юборилган эски Лондон кўпригининг харидори Роберт МакКуллох ҳақиқатда Тауэр кўпригини сотиб олганига ишонган. Хитойнинг Сузҳоу шаҳрида Тауэр кўпригининг қисман нусхаси қурилди. У тўртта алоҳида минорага эгалиги билан фарқ қилади. Сузҳоу нусхаси 2019-йилда таъмирланиб, унга Лондоннинг асл дизайнидан фарқ қилувчи янги кўриниш берди.