Temur la’nati sahifasining manbasini koʻrish

{{AT}}
'''Temur laʼnati''' yoki '''Temur qargʻishi''' ([[ruscha]]: ''Proklyatie Tamerlana'') – bu [[Amir Temur qabri|Temur qabrini]] ochgan har qanday odam baxtsiz hodisaga uchraydi degan mish-mishdir. Laʼnat haqidagi mashhur hikoyalardan birida keltirilishicha, sovet antropologlari 1941-yil iyun oyida Temur qabrni ochgan va unda qabrni ochgan kishi Temurdan ham yomonroq bosqinchini chaqiradi, degan yozuvni topishgan. Qabr ochilgandan bir hafta oʻtmay, [[Adolf Hitler|Gitler]] [[Sovet Ittifoqi|Sovet Ittifoqiga]] hujum qiladi. Bu voqeani koʻplab odamlar laʼnat oqibati deb talqin qilgan. Bundan tashqari ushbu afsona, [[Stalingrad jangi|Stalingrad jangidan]] taxminan bir oy avval Temurning qayta dafn qilinishi laʼnatning koʻtarilishiga hamda Sovetlar gʻalabasiga olib kelganiga ishora qiladi.

== Tarixiy asos ==
[[File:Timur reconstruction03.jpg|thumb|150px|Temurning (Amir Temur) yuz rekonstruktsiyasi]]
Temur yoki [[Amir Temur]] zamonaviy [[Afg'oniston]], [[Eron]] va [[Markaziy Osiyo]] hududlarida [[Temuriylar imperiyasi|Temuriylar imperiyasiga]] asos solgan Temuriylar sulolasining birinchi hukmdori boʻlgan turkiy-moʻgʻul sarkarda. U hozirgi [[O'zbekiston|Oʻzbekistonning]] [[Samarqand|Samarqand shahrida]] joylashgan [[Goʻri Amir|Goʻri Amir maqbarasiga]] dafn etilgan<ref>{{Cite book |last=Duiker |first=William J. |url=https://books.google.com/books?id=ETmVEAAAQBAJ&pg=PT247 |title=The Essential World History, Volume I: To 1800 |last2=Spielvogel |first2=Jackson J. |date=2019-01-02 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-0-357-39036-8 |language=en}}</ref>.

== Laʼnatga taalluqli hodisalar ==

=== 1740 ===
1740-yilda Temurdan ilhomlangan [[Nodirshoh]] Temurning sarkofagini olishga keladi, uni sindirib, qabrdan jade toshini oladi. Koʻp oʻtmay, uning oʻgʻli juda qattiq kasal boʻlib qoladi va koʻplab falokatlar bilan yuzlashganidan soʻng, maslahatchilarining tavsiyasi bilan toshni qaytarib beradi. Oxir-oqibat, uning oʻgʻli kasallikdan tuzaladi<ref name=":5">{{Cite book |last=Ocker |first=J. W. |url=https://books.google.com/books?id=IFrEDwAAQBAJ&pg=PA68 |title=Cursed Objects: Strange but True Stories of the World's Most Infamous Items |date=2020 |publisher=Quirk Books |isbn=978-1-68369-237-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibbotson |first=Sophie |url=https://books.google.com/books?id=xuehDAAAQBAJ&pg=PA163 |title=Uzbekistan |last2=Lovell-Hoare |first2=Max |date=2016 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-78477-017-4 |language=en}}</ref>.

=== 1941 ===
1941-yil iyun oyida sovet antropologlari [[Stalin|Stalinning]] buyrugʻi bilan [[Goʻri Amir|Goʻri-Amir maqbarasida]] ekspeditsiya uyushtiradi. Maqsad haqiqatdan ham bu joy Temurning qabri ekanligini tasdiqlash va Temurning qoldiqlarini oʻrganish edi. Ekspeditsiyaga rus antropologi [[Mixail Gerasimov]] boshchilik qilgan. Tarkibida koʻplab markaziy osiyolik ziyolilar, jumladan [[Toshmuhammad Qori-Niyoziy]]{{Sfn|McChesney|2021|p=112}}, [[Yahyo Gʻulomov|Yahyo Gʻulomov]], [[Xodi Zarifov|Xodi Zarifov{{Sfn|McChesney|2021|p=112}}]], [[Sadriddin Ayniy]]<ref name=":1">{{Cite book |last=Özcan |first=Gül Berna |url=https://books.google.com/books?id=OuZ3DwAAQBAJ&pg=PT48 |title=Diverging Paths of Development in Central Asia: Market Adaptations, Interventions and Daily Experience |date=2018 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-73942-9 |language=en}}</ref> hamda rus olimlari [[Aleksandr Semyonov]]<ref name=":1" />, [[Mixail Masson]], [[Lev Oshanin]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=BS8NAAAAIAAJ |title=Voprosy istorii |date=1946 |publisher=Izd-vo "Progress" |language=ru}}</ref>, [[Valentina Zezenkova]], [[Boris Zasipkin|Boris Zasypkin]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_gcoAQAAIAAJ |title=История Самарканда: С древнейших времен до Великой Октябрьской социалистической революции |date=1969 |publisher=Fan. |pages=399 |language=ru}}</ref>, [[Vasiliy Kononov]]{{Sfn|McChesney|2021|p=112}}, [[Valeriy Shishkin]]<ref name=":3">{{Cite book |last=Shterenshis |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=vJZm9amnoAoC&pg=PA108 |title=Tamerlane and the Jews |date=2002 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-7007-1696-8 |language=en}}</ref> ham ishtirok etishgan. Jarayonni suratga olish va hujjatlashtirish uchun bir guruh jurnalistlar va kamerachilar ekspeditsiyaga qoʻshilgan. Ular orasida „[[Pravda vostoka|Pravda]]“ gazetasidan [[Mixail Sheverdin]], suratkash I. P. Savalin{{Sfn|McChesney|2021|p=112}}, filmlar brigadasi rahbari [[Nikolay Kim]], kamerachi [[Malik Qayumov]], yordamchilar [[Arif Tursunov]], [[Kazem Muhamedov]] va [[Pavel Marshalov]] bor edi{{Sfn|McChesney|2021|p=112}}.

Turli manbalarning taʼkidlanishicha, qabr ochilishidan oldin uch nafar qariya [[Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniyga]] yaqinlashib, unga juda eski qoʻlyozmani topshirishgan va bu qoʻlyozmada qabrni ochish mumkin emasligi, unda laʼnat borligi aytilgan edi. Ammo bu qadimgi qoʻlyozma emas edi. Balki XIX asrning mahalliy afsonalardan tashkil topgan „Jangnoma“ kitobi boʻlgan. Qariyalar ularni qabrdan ochmasliklarini iltimos qilishgan, lekin Ayniy ularni tayoq bilan haydab yuborgan<ref name=":3" />. Ayniy laʼnat haqidagi tushunchani Temur oʻlimidan keyin qabr talonchilari uchun yaratilgan hikoya deb aytgan va boshqa aʼzolar ham qoʻlyozmani tekshirgan<ref name=":2">{{Cite news |last=Moiseenko |first=Andrey |date=23 November 2004 |title=Верил ли Сталин в проклятие Тамерлана |language=ru |work=Komsomolskaya Pravda |url=https://www.kp.ru/daily/23409/34328/}}</ref>. Qayumov 2004-yilda hujjatli film guruhiga bergan intervyusida choyxonada guruhga uchta qariya kelganini, Sadriddin Ayniyning oʻgʻli Kamol ham choyxonadagi uchta qariyaning qoʻlyozmani topshirganligini tasdiqlagan. Ammo Qayumov bu qoʻlyozmani oʻqiy olmagan, chunki u fors tilida yozilgan boʻlib, u bu tilni bilmaganini aytgan<ref name=":4">{{Cite news |last=Yevseev |first=Anton |date=30 November 2012 |title=Мельница мифов: проклятия Тамерлана нет |language=ru |work=Pravda |url=https://www.pravda.ru/science/1134721-tamerlan/}}</ref>.

Qohira shohi laʼnati hikoyasiga oʻxshab<ref name=":4" />, qabr ochilganda yomon hid chiqadi va guruh texnik muammolarga duch keladi: chiroqlar oʻchadi, lekin yana yonib ketadi, elektrchi esa bunga sabab topa olmadi<ref name=":2" />.

Natijada laʼnat haqida mish-mishlar [[Stalin|Stalinga]] yetib boradi, u maxsus transport samolyoti bilan Temurning qabri [[Samarqand|Samarqandga]] qaytarilishi haqida buyruq beradi. 1942-yil noyabr oyida Temur islomiy marosimlar bilan qayta dafn etildi. Koʻpincha aytilganidek bir necha kun emas<ref>{{Cite book |last=Bissell |first=Tom |url=https://books.google.com/books?id=D71ajuSFBpIC&pg=PT198 |title=Chasing the Sea: Lost Among the Ghosts of Empire in Central Asia |date=2007-12-18 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-42524-9 |language=en}}</ref>, balki besh hafta oʻtgach [[Qizil Armiya]] [[Stalingrad jangi|Stalingrad jangida]] oʻzining birinchi katta gʻalabasini qoʻlga kiritdi va bu gʻalaba urushning burilish nuqtasi boʻldi. Bu esa laʼnatning koʻtarilishi bilan bogʻliq edi. Hikoyaning bir versiyasida maxsus transport samolyoti [[Stalingrad]] ustida aylanib oʻtgan deb aytiladi<ref name=":6">{{Cite book |last=Beg |first=Mirza Jahanzeb |url=https://books.google.com/books?id=OgTNEAAAQBAJ&pg=PA54 |title=The Timurid Legacy: A brief history of Timurid Turco-Mongol Clan of Udhyanpur. |date=2023-07-23 |publisher=Mirza Jahanzeb Beg |isbn=979-8-8425-5017-3 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bescoby |first=Alex |url=https://books.google.com/books?id=6VyCEAAAQBAJ&pg=PT231 |title=The Last Overland: Singapore to London: The Return Journey of the Iconic Land Rover Expedition (with a foreword by Tim Slessor) |date=2022 |publisher=Michael O'Mara Books |isbn=978-1-78929-475-0 |language=en}}</ref>.

== OAVda yoritilishi va hikoyadagi bahslar ==
Turli manbalarda qabrdagi va tobutdagi yozuvlar haqida turli xil maʼlumotlar keltirilgan. [[Nodirshoh]] olishga uringan jade toshda „Men oʻlikdan tiriladigan boʻlsam, dunyo larzaga keladi“ va sovet antropologlari ochgan tobut ichida esa „Kim mening qabrimni ochsa, mendan ham dahshatliroq bosqinchini chaqiradi“ degan yozuv borligi aytilgan<ref name=":5" /><ref name=":6" />. Aslida esa, tobutning ichida yoki jade tosh qabrida hech qanday laʼnat yozuvi yoʻq edi{{Sfn|McChesney|2021|p=122-123}}. Balki tobutda oddiy islomiy duolar yozilgan boʻlib, jade toshda esa faqat Temurning ajdodlari roʻyxati mavjud edi{{sfn|Shaw|2011|p=54-55}}.

Sovet Ittifoqida laʼnat haqidagi hikoyaning birinchi marta batafsil sharhi 1990-yilda „[[Zvezda Vostoka]]“ jurnalida chop etilgan maqolada boʻlgan va keyinchalik bu hikoya 2004-yilda [[Aleksandr Fetisov]] tomonidan suratga olingan va „Rossiya“ telekanalida efirga uzatilgan hujjatli film mavzusiga aylangan{{sfn|Shaw|2011|p=63}}. Hujjatli filmda kamerachi va ekspeditsiyaning soʻnggi omon qolgan aʼzosi [[Malik Qayumov]] bilan intervyu oʻtkazilgan boʻlib, u choyxonadagi uch kishini eslab oʻtgan. [[Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniyning]] oʻgʻli Kamol ham choyxonada uch kishi borligini tasdiqlagan, lekin Qayumovning voqealar versiyasiga qarshi chiqib, suhbatning oʻzbek tilida emas, balki tojik tilida boʻlgani sababli Qayumov bu suhbatni tushuna olmaganligini aytgan. Ammo u qabr ochilishini xohlamagan odamlarga nisbatan hech qanday qarshilik koʻrsatmagan<ref name=":4" />.

Keyinchalik „[[Pravda vostoka|Pravda]]“ gazetasida chop etilgan maqolada Qayumovning qabrdagi yozuvni ochgan har qanday kishiga qarshi urush tahdid qilgan, deb aytganligi keltirilgan. Natijada koʻpchilik Temur laʼnati haqidagi hikoyani [[Malik Qayumov]] bilan bogʻlagan. Ammo qabrning laʼnatlanganligi haqidagi gʻoya faqat Qayumov bilan bogʻliq emas<ref name=":4" /><ref name=":0">{{Cite web |title=When the tomb of Tamerlane was opened, the war began. The Curse of Tamerlane's Tomb: Why the Great Patriotic War Started |url=https://kerchtt.ru/en/kogda-vskryli-grobnicu-tamerlana-nachalas-voina-proklyatie/ |website=kerchtt.ru}}</ref>.

== Manbalar ==
{{reflist}}

=== Adabiyotlar ===
* {{Cite journal |last=Shaw |first=Charles |date=2011 |title=The Gur-i Amir Mausoleum and the Soviet Politics of Preservation |url=https://www.jstor.org/stable/10.5749/futuante.8.1.0043 |journal=Future Anterior: Journal of Historic Preservation, History, Theory, and Criticism |volume=8 |issue=1 |pages=43–63 |doi=10.5749/futuante.8.1.0043 |issn=1549-9715}}
* {{Cite book |last=McChesney |first=R. D. |url=https://books.google.com/books?id=EEwwEAAAQBAJ |title=Four Central Asian Shrines: A Socio-Political History of Architecture |date=2021 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-45959-5 |language=en}}

[[Turkum:Amir Temur]]
[[Turkum:La’natlar]]
[[Turkum:Stalingrad jangi]]
[[Turkum:Afsonalar]]