Qozogʻiston tengesi
| Қозог'истон тенгеси qozoqcha: Қазақстан теңгесі | |
|---|---|
| ISO 4217: | KZT (398) |
| Давлат номи: | |
| Символ: | ₸ |
Қозоғистон тенгеси - Қозоғистон Республикасининг миллий валютаси. Қозоғистон Республикаси Президентининг 1993-йил 15-ноябрдаги Фармони билан киритилган.
Тарихи
Дастлаб тенгенинг биринчи чиқарилиши (1 тенге=100 тийин) қуйидаги номиналлардан иборат эди:
- 1, 3, 5, 10, 20, 50 ва 100 тенгелик банкноталар
- 1, 3, 5, 10, 20 тангалар,
- 1, 3, 5, 10, 20 ва 50 тийинлик тангалар (дастлаб қоғоздан қилинган).
Кейинги тираж:
- 1993-йилдаги 200 тангалик ва 1994-йилдаги 500 тангалик банкноталар;
- 1994-йил намунасидаги 1000 тенге номиналидаги 1995-йилдаги банкноталар;
- 1996-йил намунасидаги 2000 тенге номиналидаги 1996-йилдаги банкноталар;
- 1997-йилдаги 1, 5, 10, 20, 50 тенгелик тангалар (янги дизайн);
- 1999-йил 1998-йил намунадаги 5000 тенгелик банкноталар;
- 2000-йилда 1999-йилдаги 200 ва 500 тенгелик банкноталар (қайта ишлаб чиқилган),
2001-йилда:
- 2000-йил намунадаги 2000 ва 2000 тенгелик банкноталар (қайта ишлаб чиқилган);
- 2001-йил намунадаги 100 тенгелик банкноталар (қисман қайта ишланган);
- Қозоғистон Республикаси мустақиллигининг 10 йиллигига бағишланган 2001-йил намунадаги 5000 тенгелик юбилей банкноталар;
- 2001-йилдаги 5000 тенгелик банкноталар (қисман қайта ишланган).
2002-йилда:
- 2003-йилдаги 100 тенгелик банкноталар;
- 1999-йилдаги 200 ва 500 тенге номиналидаги (қисман қайта ишланган) банкноталар муомалага чиқарилди.
- Номинал қиймати 10 000 тенге бўлган 2003-йилги банкноталар.
2006-йилда:
- 200, 500, 1000, 2000, 5000 ва 10000 тенгелик банкноталар (янги дизайн).
„Тенге“ номи ўрта асрлардаги туркийларнинг „денге“ ёки „танга“ кичик кумуш тангаларидан келиб чиққан бўлиб, рус танга пуллари (ярим тийин) ва пул сўзининг ўзи ҳам шу тангалардан келиб чиққан.[1]

1992-йил 27-августда Миллий банк танга пул белгиларининг намуналарини тасдиқлади. Эртаси куни қозоқ валютасини яратган рассомлар Тимур Сулейменов, Мендибай Алин, Агимсали Дузелханов, Қайролла Абжалелов Англияга жўнаб кетишди. 1992-йилда тенге дизайнидаги портретлар тасдиқланган. Тенге Буюк Британияда чоп этилган. 1993-йил 12-ноябрда Президент Нурсултон Назарбоев „Қозоғистон Республикасида миллий валютани муомалага киритиш тўғрисида“ги Фармонни имзолади.[2]
1993-йил 15-ноябрда Қозоғистоннинг миллий валютаси-тенге муомалага киритилди. Эски пулларни Қозоғистон тенгесига конвертация қилиш 1993-йил 15-ноябрда соат 8.00да бошланиб, 20-ноябр куни соат 20.00да тугайди. Миллий банк дастлаб 1 тенгени ўша пайтда минглаб рублларда баҳо лаǵан. Бироқ, мамлакатнинг сиёсий-ижтимоий масалалари ва давлатлараро муносабатларни ҳисобга олган ҳолда,1 тенге 500 рубл этиб белгиланди. Биринчи даврада тенге муомалага киритилган куни 1 доллар 4,75 тенге этиб белгиланган эди.[3]
1993-йил ноябргача эмиссия функсиясини фақат СССР Давлат банки, кейинроқ эса Россия Марказий банки амалга óширди. Ўша пайтда Қозоғистонда 1961-1991-йилларда СССР Давлат банки ёки Россия Марказий банки томонидан муомалага чиқарилган рубл банкноталари ва тангалар тўлов воситаси бўлиб хизмат қилган. Демак, ўша пайтда биз иқтисодий айланма учун зарур бўлган Россия рублини сотиб олганимиз ҳеч кимга сир эмас. Хусусан, нақд пулсиз 2 рубл учун 1 рубл нақд пул сотиб олди. СССР парчаланганидан кейин унинг таркибига кирган республикаларнинг бир қисми ўз миллий валютасини муомалага киритди, яъни „рубл зонаси“ни тарк этди ва республикамиз икки йил давомида ўша минтақада қолди. Бунинг асосий сабаби Қозоғистоннинг ўз банкнот заводи ва зарбхонага эга эмаслиги эди.
1992-йилда почта маркаларини ясаш бўйича тўрт асрлик тажрибага эга Британиянинг „Ҳаррисон ва унинг ўғиллари“ компанияси билан тузилган шартномага кўра, 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 номиналдаги банкноталар кўринишидаги илк валюталаримиз яширин равишда муомалага чиқарилди.
1992-йил 26-июлда Россия ўз валютасини жорий қилгандан сўнг бошқа мамлакатлар, жумладан Қозоғистон, Ўзбекистон ва Тожикистоннинг молиявий тизимини „рубл зонаси“га бўлганини эълон қилди. Россия Марказий банки ҳам Қозоғистонга қозоқ рамзлари туширилган рублларни чиқаришни таклиф қилди.
Бундан ташқари, уларга қуйидаги талаблар қўйилган эди: биринчидан, агар Қозоғистон рублдан фойдаланиш учун Россия Федерациясининг суб’экти сифатида Россия таркибига кирса; иккинчидан, мустақилликнинг дастлабки йилларида тўпланган 700 миллион АҚСҲ долларидан ортиқ олтин-валюта захираларининг Россия Марказий банкига ўтказилиши. Қисқаси, Қозоғистон мустақиллиги билан бизга рублларини тўлашни таклиф қилишди.
Ўшандан бери Қозоғистонда фақат СССР рубллари муомалада бўлиб, уларнинг бошқа рубллардан ажратилган ҳудудлардан келиши чекланган. Ниҳоят, аввал қадрсизланган рубл қадрсизланишда давом этди, инфляция 2900 фоиздан ошди.
Айнан мана шундай салбий ҳодисаларнинг рўй бериши муқаррар равишда Қозоғистоннинг ўз пул бирлигининг муомалага чиқарилишига олиб келди. Шундай қилиб, 1993-йил 12-ноябрда Қозоғистон Республикаси Президентининг Фармони билан Қозоғистон Республикаси ҳудудида миллий валютани жорий этиш тўғрисида қарор қабул қилинди.
Бундан буён Қозоғистон Республикаси Миллий банки эмитентлик банк ҳисобланади. Қозоғистон Республикаси Миллий банкининг эмиссиявий фаолияти унинг таркибий бўлинмалари: Қозоғистон Республикасининг Олмаота шаҳрида жойлашган банкнотлар фабрикасининг банкноталари ва Уст-Каменогорск зарбхонасида ишлаб чиқарилган тангалар ёрдамида амалга оширилади.
Банкнот ва тангалар чиқариш, уларнинг муомаласини ташкил этиш, қалбаки пул сотувчиларга қарши кураш аста-секин глобал муаммоларга айланиб бормоқда. Бир қатор давлатлар банкнот ва тангаларни ўзлари чиқаришдан бош тортадилар, уларни қисман ва тўлиқ илғор технологияларга эга компанияларга берадилар.
Ҳаволалар
- Қозоғистон миллий валютаси (Wайбаcк Мачине сайтида 2010-04-11 санасида архивланган)
- Тенганинг янги дизайни (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-01-06 санасида архивланган) Мұрағатталған 2014-йил 6-январ ичида.
- Қозоғистон банкноталари (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-05-12 санасида архивланган)
- МДҲ ва Болтиқбўйи мамлакатлари тангалари
- Тўртинчи жилди „Гўзал Қозоғистон тарихи“, Қозоқ энциклопедияси, Олмаота, 2007-йил
Манбалар
- ↑ „ДЕНГА. Словарь нумизмата“. www.нумизм.ру. Қаралди: 2022-йил 11-июл.
- ↑ „Қазинформ сайти“. 2018-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-июн.
- ↑ „День рождения тенге. Как писалась история национальной валюты“. улйсмедиа.кз (2021-йил 15-ноябр). Қаралди: 2022-йил 20-июн.
