Tengsiz alvonchi sahifasining manbasini koʻrish

{{Avtomatik taksonquti
| nomi = Tengsiz alvonchi
| tasvir = Lycaena dispar rutila.jpg
| olam = [[Hayvonlar]]
| tip = [[Boʻgʻimoyoqlilar]]
| sinf = [[Hasharotlar]]
| oila = Lycaenidae
| urugʻ = Lycaena
| sarlavha = Xalqaro ilmiy nomi
| sarlavha_matn = ''Lycaena dispar'' (Haworth), 1802
| turlari = Tengsiz alvonchi
}}
'''Tengsiz alvonchi'''   '''ko‘p ko‘zli tengsiz''' <ref>{{Книга|автор=Горбунов П. Ю., Ольшванг В. Н.|заглавие=Бабочки Среднего Урала: Справочник-определитель|место=Екатеринбург|издательство=«Сократ»|год=2007|страниц=352|страницы=267}}</ref> ( {{Lang-la|Lycaena dispar}}) — feruzaqanotlilar oilasiga mansub kunlik kapalak.

== Tavsif ==

Old qanotlarining uzunligi 2 sm gacha, qanotlarning yuqori tomoni alvon rangga ega. U aniq jinsiy dimorfizmga ega va juda o‘zgaruvchan turlardan biridir.

''f. batava'' shaklining old qanotlarida faqat bitta qora nuqta, orqa qanotlarda xarakterli qora chegara bor. Urg‘ochilar ancha quyuqroq, oldingi qanotlarida ko‘p qora nuqta va orqa qanotlarida bitta qora chegara bor.
<gallery mode=packed   heights="140px">
(MHNT) Lycaena dispar - Kašėtos - Lithuania - male dorsal.jpg |♂  Erkak
(MHNT) Lycaena dispar - Kašėtos - Lithuania - male ventral.jpg |♂ △ Erkak. Qanotlarning pastki qismi
(MHNT) Lycaena dispar - Kaunas - Lithuania - female dorsal.jpg|''Lycaena dispar''  ♀
(MHNT) Lycaena dispar - Kaunas - Lithuania - female ventral.jpg |''Lycaena dispar''  ♀ △ 
</gallery>

== Sistematika bo‘yicha eslatmalar ==
Bu kapalakning taqdim etilgan yana bir turi [[1864]]-yil [[Sharqiy Yevropa|Sharqiy Yevropadagi]] turi ''rutila Werneburg''  kenja turi sanaladi. Buyuk Britaniyada tarqalgan bu kenja turi va qanotlarining tepa qismi alvon rang tus olishi va sezilarli darajada ajralib turadi. Orqa qanotlarning pastki qismi esa moviy rangga ega.Bu kapalaklar bugungi kunga kelib qirilib ketgan. 

== Tarqalishi ==
[[Yevrosiyo|Yevrosiyoning]] moʻtadil zonasida yashaydi. Turlar kam bo‘lsa ham, lekin mahalliy sharoitda uchraydi. [[Rossiya|Rossiyaning]] shimoliy hududlarida, Yevrosiyoning cho‘lning eng qurg‘oqchil hududlarida va Qrimning janubiy qirg‘og‘ida (Kurskoye, Dolinnoye, Litvinenkovo, Denisovka, Chapayevo, Glazovka qishloqlari yaqinida), Markaziy Kavkazda ko‘rish mumkin.

Nam o‘tloqlarda, botqoqli o‘rmon bo‘shliqlarida, torf botqoqlarida, botqoqlarda, turli suv havzalari qirg‘oqlarida yashaydi. Parklar, bog‘lar, shaharlar va qishloqlarda kamroq tarqalgan. Cho‘l zonasida u yirik daryolar vodiylari bilan bog‘langan va mahalliy darajada uchraydigan daryo vodiylari va botqoqlarda yashaydi. O‘zbekiston hududida dengiz sathidan 500-1000 m balandlikdagi tekislik va o‘rta balandlikdagi tog‘larning namlangan o‘tlarga boy qismlari, ba’zan vohalarda uchraydi. 

Kavkazda daryolar va soylar qirg‘oqlari bo‘ylab suv bosadigan nam o‘tloqlarda yashaydi. Tekisliklarda va balandligi 500 m gacha bo‘lgan tog‘larda uchraydi. 

== Hayot tarzi ==
Bir naslining rivojlanishi davrida kapalaklarning uchish vaqti (diapazonning shimolida) iyun oyining boshidan (may oyining oxirida iliq mavsumlarda) iyul oyining o‘rtalariga qadar davom etadi. Yiliga ikki nasl rivojlanishi bilan (masalan, Ukraina hududida) kapalaklarning parvoz vaqti may-iyun oylariga to‘g‘ri keladi va iyul oyining o‘rtalaridan sentyabr oyining boshlarigacha boradi.

Urg‘ochisi ozuqa o‘simligining barglariga 1 ta tuxum qo‘yadi. Qurtlarning ozuqa o‘simliklari: suvzamchi, suv otquloq, jingalak otquloq, qirg‘oq otquloq, o‘rmon otquloq, otquloqlar hisoblanadi. Bitta urg‘ochi 100 tagacha tuxum qo‘yadi. Tuxum bosqichi taxminan 5-7 kun. Qurti iyunda otquloq (Rumex) va suvzamchilarda (Polygonum) yashaydi. Gʻumbagi qishlaydi. Gʻumbaklar o‘simlikning poyasiga birikadi. Gʻumbakning rivojlanishi 12 kun davom etadi. 

== Muhofaza etish ==
Bu tur ko‘pgina Yevropa (Fransiya, Niderlandiya, Gresiya, Lyuksemburg, Germaniya, [[Chexiya]], Polsha, [[Italiya]] va boshqa) mamlakatlarida sonining kamayib borayotgani yoki yo‘qolib borayotgani e’tirof etilgan.

Ayni vaqtda bu tur qirilib ketgan: [[Buyuk Britaniya|Buyuk Britaniyadagi]] nominativ kichik turlar va ''ssp. gronieri Bernardi'' [[Fransiya|Fransiyada]]. 

[[1979]]-yil Bern konvensiyasi bilan himoyalangan. 

[[Germaniya]] (2-toifa), [[Daniya]] (0-toifa), [[Finlandiya]] (1-toifa), [[Moskva viloyati]] (1998) (3-toifa) uchun Sharqiy Fennoskandiyaning Qizil kitoblariga (1998) kiritilgan.

''ssp. rutila Wemeburg'' turi [[1864]]-yil [[O‘zbekiston Qizil kitobi|O‘zbekiston Qizil kitobiga]] kiritilgan (2-toifa), chunki so‘nggi o‘n yilliklar davomida soni keskin kamayib, ayrim namunalarigina uchraydi <ref>Красная книга Республики Узбекистан. — Т. II — Животные. — Ташкент: Chinor ENK, 2009. — 218 с.</ref> .  O‘zbekistonda yashash makonlarida qo‘riqlarni haydash, daraxt va butalarni kesish, pichan tayyorlash va chorvani haddan tashqari ko‘paytirish natijasida qisqarib bormoqda.

Chotqol, Nurota qo‘riqxonalari va Ugom-Chotqol milliy tabiat bog‘ida muhofaza ostiga olingan.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://www.babochki-kavkaza.ru/index.php/lycaenidae-/59-lycaena-dispar---/126--lycaena-dispar.html Kavkaz kapalaklari - Lycaena dispar ([Haworth <nowiki>]</nowiki>, 1802) - juftlanmagan chervonets]
* [http://lepidoptera.crimea.ua/2702_Lycaenidae/Lycaena_dispar.htm {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20201126015224/http://lepidoptera.crimea.ua/2702_Lycaenidae/Lycaena_dispar.htm |date=2020-11-26 }} Qrim kapalaklari - Lycaena dispar rutila - juftlanmagan Chervonets]
[[Turkum:O‘zbekiston Qizil kitobi]]