Termiziy Xoja Samandar Muhammad Ibn Baqo sahifasining manbasini koʻrish

{{koʻchirishga |1= Xoja Samandar Termiziy|sabab=  }}{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Termiziy Xoja Samandar Muhammad Ibn Baqo
| tasvir                   = 
| tasvir_eni               =
| izoh                     = 
| asl_ismi                 = <!-- bu parametrga faqat kishining ona tili lotin yozuviga asoslanmagan hollarda qiymat kiritilishi kerak (masalan, kirill, arab, xitoy yozuvlarida va h.k.). -->
| tavallud_paytidagi_ismi  = 
| tavallud_sanasi          = 1638-yil
| tavallud_joyi            = [[Termiz]]
| vafot_sanasi             = 1740-yil
| vafot_joyi =  [[Qumqoʻrgʻon]] tumani [[Qoptoʻqay]] qishlogʻi
| fuqaroligi =
| taʼlimi = [[Buxoro]] madrasasi
| kasbi = [[Elchi]], [[tarixchi]], [[qozi]]
| dini = [[Islom]]
| faoliyat_yillari =
| asarlari = [[Dastur ul-muluk]], [[Anis ul-fukaro]]
| boʻyi =
| unvoni = [[Olim]], [[davlat arbobi]]
| turmush_oʻrtogʻi =
| bolalari =
| otasi =
| onasi =
| qarindoshlari =
| mukofotlari =
| veb-sayt = <!-- {{URL|sayt havolasi}}-->
| imzosi =
}}
'''Xoja Samandar Termiziy''' (toʻliq ismi: '''Xoja Samandar Termiziy Muhammad ibn Baqo'''; {{Taxminan}} [[1638]]-yil, [[Termiz]] — {{Taxminan}} [[1740]]-yil) — [[tarix]]chi [[olim]], [[elchi]], jangchi, [[shoir]], [[ulamo]] va davlat [[arbob]]i<ref>[[Termiz tazkirasi]]. [[Mirzo Kenjabek]], Toshkent, 2001-yil</ref>.

== Hayoti ==
Xoja Samandar Termiziy [[Termiz]] [[sayyid]]lari [[oila]]sida tugʻilgan. Dastlabki [[taʼlim]]ni Termizda olgan. Keyin [[Buxoro]] [[Madrasa]]sida tahsil olgan. Yigirma yoshlarda madrasani tugatib [[Samarqand]] shahridagi [[Narpay tumani|Narpayda]] [[qozi]]lik qilgan va qozi [[Sud|mahkamasida]] ishlagan ([[1660]]—[[1662]]-yillar). Soʻngra [[Sharq]] va [[Gʻarb]] [[mamlakat]]laridagi koʻp joylarni kezib yurgan jumladan, [[Hindiston]]da [[darvesh]] sifatida yashagan. [[1670]]-yillarda [[Buxoro]]ga qaytib, [[Ashtarxoniylar]]dan [[Abdulazizxon (ashtarxoniy)|Abdulazizxon]] [[saroy (qasr)|saroy]]ida [[tarixchi]] ([[voqeanavis]]) lavozimida ishlagan. [[Subhonqulixon]] hukmronligi davrida [[saroy]]da uning nufuzi oshgan. [[Xiva xonligi|Xiva xoni]] [[Anusha]]xon [[qoʻshin]]lari Buxoroga bostirib kelganida [[jang]]larda bevosita qatnashib, jasorat koʻrsatgan ([[1678]]—[[1680]]-yillar). [[Elchi]] sifatida qoʻshni mamlakatlarga borgan. Oʻzi bevosita ishtirok etgan janglarni [[Tarixnavislik|tarixnavis]] sifatida tasvirlab borgan. [[Qarshi|Nasaf]]da [[rais]] ([[muhtasib]]) [[din]]iy lavozimida ishlagan.

Raislik faoliyati davomida Xoja Samandar Termiziy dushmanlari tomonidan uyushtirilgan tuxmatlar qurboni boʻlgan va mamlakatda notinchlik hukm surayotgani sababli yaqinlari bilan birga [[Nasaf (tarixiy viloyat va shahar)|Nasafni]] tark etib, [[Hisori Shodmon]]ga koʻchib oʻtgan. Hisori Shodmonning [[Xonaqoh|Xonaqoh qishlogʻida]] koʻp vaqt yashamagan va hozirgi Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumaniga qarashli [[Qoptoʻqay]] qishlogʻiga kelgan. Shundan keyin bu yerlarda [[muqim]] yashab qoladi va yon atrofdagi yerlarni oʻzlashtirgan, [[Daryo oʻzanlari|daryo]] atrofi [[qamish]]lardan tozalab, [[Toʻqay|toqay]] suvlarini quritish hisobiga yangi yerlar ochgan. Shu yoʻl bilan katta [[yer sohibi]]ga aylangan<ref name=":0">{{Kitob manbasi |title=[[Termizdan nur]] |year=2015 |author=[[Abdulla Xolmirzayev]] |publisher="San'at" jurnali nashriyoti |others=Qaraldi:2023-yil, 82-bet}}</ref>.

== Ijodi ==
U [[fors-tojik]] tilida ijod qilgan. [[Qarshi]]da „<nowiki/>[[Dastur ul-muluk]]<nowiki/>“ („Podshoxlarga qoʻllanma“. [[1695]]-yil) va [[Termiz]]da „<nowiki/>[[Anis ul-fukaro]]<nowiki/>“ („Fuqarolar doʻsti“. [[1734]]-yil) [[asar]]larini yozgan.

== „Dastur ul-muluk“ asari ==
„Dastur ul-muluk“ asari XVII asr [[Markaziy Osiyo]] adabiyotining noyob yodgorligi, [[Nasr|nasriy asar]] naʼmunalaridan biri hisoblanadi. Kitob [[Tarixiy janr|tarixiy]] va [[Etnografiya|etnografik]] jihatdan ishonchli manba hisoblanadi, [[axloqiy-didaktik adabiyotlar]] sirasiga kiradi. „[[Dastur ul-muluk]]“ asari [[Buxoro xonligi|Buxoro xoni]] [[Subhonqulixon]]ga bagʻishlangan boʻlib, u [[muqaddima]] va 22 [[bob]]dan iborat. [[Kitob]] [[axloq|axloqiy-]][[taʼlim]]iy ruhdagi [[Tarixiy janr|tarixiy]] va [[adabiyot|adabiy]] asar boʻlib, unda [[davlat]]ni [[boshqarish]] toʻgʻrisida podshoxlarga qimmatli maslahatlar mavjud. Asarda [[muallif]] yashagan davrda yuz bergan tarixiy voqealar: [[Buxoro xonlari]] qoʻshinlarining [[Xiva xonlari]] [[Anushaxon]] va [[Arangxon]] bosqinlariga qarshi olib borgan janglari, [[Movarounnahr]] va [[Xuroson]]da markaziy [[hokimiyat]]ga qarshi koʻtarilgan [[isyon]]lar va boshqalar [[bayon]] etilgan. Asar [[qoʻlyozma]]si [[Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi|Oʻzbekiston FA]] [[Sharqshunoslik instituti]] va [[Sankt-Peterburg]]dagi Sharqshunoslik instituti fondlarida saqlanadi. Asar [[rus tili]]da [[faksimile]]si bilan ([[tarjimon]]: M. Salohiddinova. 1971-yil), [[tojik tili]]da (nashrga tayyorlovchi: S. Halimov; Dushanbe, 1990-yil), [[oʻzbek tili]]da (tarjimon: J. Esonov. Toshkent, 1997-yil) [[nashriyot|nashr]] qilingan<ref>[[Dastur ul-muluk|"Dastur ul-muluk"]] (Nazidaniye gosudaryam), M., 1971; [[Dastur ul-muluk|"Dastur ul-muluk"]] (Podshohlarga qoʻllanma), Toshkent, 1977.</ref>.

== Vafoti ==
Xoja Samandar Termiziy [[1740]]-yilda [[Qumqoʻrgʻon tumani|Qumqoʻrgʻon]] tumanining [[Qoptoʻqay|Qoptoʻqay qishlogʻida]] vafot etgan. Bu joy Qoptoʻqay qishlogʻi bosh [[Qabriston|mozoriga]] aylantirilgan<ref name=":0" />.

== Xotirasi ==
Xoja Samandar tugʻilgan yurt, hayoti, faoliyatiga doir maʼlumotlar Oʻzbekiston [[Mustaqillik yillari|mustaqillik davridan]] keyin 15-20 yil ichida [[Ilmiy-ommabop|ilmiy]][[Madaniy millat|-madaniy]] jamoatchilikka maʼlum boʻlib boshladi. Termizlik [[Adabiyotshunoslik|adabiyotshunos]] olim [[Jabbor Esonov]]ning tashabbusi bilan Qoptoʻqay qishlogʻi qabristoni haqida va u yerda dafn qilinganlar, shu jumladan hozirda Xoja Samandarning oltinchi-yettinchi [[avlod]]lari yashab kelayotgani haqida maʼlumotlar toʻplandi. Bu jamoatchilikka [[1997]]-yilda eʼlon qilindi. Jabbor Esonov Xoja Samandar Termiziyning 1695—1696-yillarda yaratgan „Dastur ul-muluk“ (Shohlarga qoʻllanma) asarini fors-tojik tilidan oʻzbek tiliga tarjima qildi. Unga [[soʻzboshi]] va [[Izohli lugʻat|izohlar]] kiritdi. Asar 1997-yilda [[Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyoti|Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyotida]] chop etildi<ref>[[Ahmad Abdullayev]], [[Dastur ul-muluk|"Dastur ul-muluk"]]<nowiki/>ga soʻng soʻz, 247-bet</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Vikiiqtibos|Xoja Samandar Termiziy}}

[[Turkum:Kishilar]]
[[Turkum:Buxoro xonligi tarixchilari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shoirlar]]
[[Turkum:1638-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1740-yilda vafot etganlar]]