Tigin Darxon sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| lavozim                   = Yoqutistonning 3-noʻyoni hamda yoqut urugʻlari va qabilalari birlshtiruvchisi
| boshlanish davri          = [[XVI asr]]
| tugash davri              = [[1632]]
| tasvir                    =
| tavallud_sanasi           = 1580-yillar
| tavallud_joyi             = [[Tuymaada]]
| vafot joyi                = [[Saxa|Yoqutiston]]
| vafot sanasi              = 1632-yillar
| otasi                     = Munnan Darxon
| bolalari                  = Bozeke, Otkuray
| asl ismi                  = Tigin Darxon
}}
'''Tigin (Digin) Darxon''' ({{Lang-sah|Тыгын Дархан}}; ? — 1631) — [[Saxalar|yoqutlarning]] Xangalas qabilasining [[Noʻyon|noʻyon]] va [[Darxon|darxoni]], yoqut sarkardasi, koʻplab [[Saxa|yoqut]] afsonalarining mashhur [[Qahramon|qahramoni]], XVI asr oxiri — XVII asrning birinchi choragi yashagan tarixiy shaxs. Rus manbalarida koʻpincha Tinin deb atalgan.
== Biografiyasi ==
Afsonalarga koʻra, [[Lena|Oʻrta Lenadagi]] yoqutlarning birinchi rahbari Tiginning bobosi Bajey boʻlgan. XIX—XX asrdagi yoqut afsonalarida Bajey Doydusa Darxon, S. I. Boloning maʼlumotiga koʻra, Tyusulge Darxon sifatida ham keltrilgan. Tyusulgening ikki oʻgʻli Munnan Darxon va Maldiyaxar boʻlgan. Munnan Darxonning ham ikki oʻgʻli Tigin va Usun Oyuun bor boʻlgan.

Afsonalarga asosan Tigin [[Lena|Lenaning]] chap qirgʻogʻidagi keng Tuymaada vodiysining deyarli barcha koʻzga koʻringan joylarida, xususan Xatın-Yuryax yoʻli yaqinida mulkka ega boʻlgan. Uning koʻplab [[Otlar|ot]] va [[Qoramol|qoramollari]], jangchilari, qullari boʻlgan.

Afsonalarning Vilyuy versiyalarida Tigin bahaybat botir sifatida tasvirlangan. Uning tarixiy shaxs sifatidagi roli haqida hozircha umumiy fikr mavjud emas. Baʼzi tarixchilar Tiginni yoqut qabilalarini birlashtirgan shaxs deb hisoblashadi, bu davrda erta sinfiy jamiyatga oʻtish sodir boʻlib, proto-davlatning paydo boʻlishi uchun zarur shart-sharoitlar yuzaga keladi. Boshqalar esa, uning siyosatidagi haddan tashqari qoʻpol usullarga eʼtibor qaratishadi, bu esa boshqa urugʻlarning boʻysunishiga olib kelmaydi, aksincha, markazsizlashtirishga olib keladi.

Tigin bir necha marta Yeniseydan kelgan rus [[Kazaklar|kazaklari]] bilan toʻqnash kelgan, buning natijasida harbiy toʻqnashuvlar va diplomatik muzokaralar sodir boʻlgan. Yoqutlarning birinchi bosh noʻyonining qachon va qanday sharoitda hayoti tugaganligi nomaʼlum. XVIII asrda yashagan rus etnografi [[Yakob Lindenau|Yakob Lindenauning]] yozishicha, Tigin kazaklar tomonidan garovga olingan va Yoqut qamoqxonasida asir sifatida vafot etgan<ref>''[[Линденау, Якоб|Lindenau Ya. I.]]'' Opisanie narodov Sibiri (pervaya polovina XVIII veka). — Magadan, 1983. — S. 21.</ref> . Boshqa maʼlumotlarga koʻra, Tigin qarilikda vafot etgan.

Rus tarixiy hujjatlarida Tigin nomi 1631-yilda [[Ivan Galkin|Ivan Galkinning]] Yoqutistonga qilgan ekspeditsiyasi paytida tilga olinadi va oʻzining asarida Galkin Xangalas noʻyoni Tigin va Bordon noʻyoni Bodoya unga hujum qilgani haqida xabar beradi. Jang paytida koʻp odamlarini yoʻqotib, chekinadi va [[Yeniseysk|Yeniseyskka]] qaytib keladi. Shundan keyin Tyginning ismi hech qayerda tilga olinmaydi. 1632-yilda [[Pyotr Beketov]] kelganida Tigin nomi tilga olinmay, uning oʻrniga [[Xangalas]] noʻyonlar orasida uning oʻgʻillari nomi qayd qlinadi. Shunday qilib, bir qator tarixchilar Beketov kelishidan oldin Tigin 1631—1632-yillarda vafot etgan deb daʼvo qiladilar.

Akademik [[Aleksey Pavlovich Okladnikov|A. P. Okladnikovga]] koʻra, Tigin oʻzining shaxsiy tashabbusi, tashkiliy va harbiy qobiliyatlari tufayli koʻpchilik yoqut urugʻlari va qabilalarining hukmdoriga aylangan. Tigin davlatchilik asoslarini yaratish uchun ularni oʻz atrofida birlashtirishga intilgan, bu xuddi IX asrda Rossiyaning birlashishi Kiyev knyazlari hukmronligi ostida boʻlgani kabi oʻxshash boʻlgan.
== Madaniyat va sanʼatdagi obrazi ==

* Yoqut yozuvchisi V. S. Yakovlev-Dalan „Tigin Darxon“ (1993) romanini yozgan.
* Rejissyor Nikita Arjakov „Tigin Darxon“ filmini (2020) suratga olgan<ref>{{Veb manbasi |muallif= |muallifhavola= |hammualliflar= |url=https://www.sakha.gov.ru/news/front/view/id/3050327 |sarlavha=В Якутии завершились съемки фильма «Тыгын Дархан» |til=ru |format= |ish=https://www.sakha.gov.ru |nashriyot=Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия), Пресс-служба Министерства культуры и духовного развития РС (Я) |sana=2019-07-29 |iqtibos=За два года в массовке фильма приняли участие более 10 тысяч человек. Картина находится на стадии постпродакшена |qaralgan sana=2019-11-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191103164152/https://www.sakha.gov.ru/news/front/view/id/3050327 |arxivsana=2019-11-03}}</ref>.
== Xotira ==
* [[Yakutsk]] markazidagi mehmonxonalardan biri „Tigin Darxon“ mehmonxonasi uning nomi bilan atalgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://tygyn.ru/about/ |sarlavha=гостиница Тыгын Дархан |nashriyot=https://tygyn.ru |qaralgan sana=2020-04-07 |arxivsana=2020-04-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200407085844/https://tygyn.ru/about/}}</ref>.
* 1995-yildan har yili [[Isiax]] bayramida Tigin oʻyinlari ({{Lang-sah|Дыгын Оонньуулара}}) deb ataluvchi sport musobaqalri oʻtkaziladi. Oʻyinlar [[Yakutsk]] shahri yaqinidagi Ys Xatın tumanida boʻlib oʻtadi (oʻyinlar 2020-yilda [[COVID-19 koronavirus infeksiyasi|COVID-19]] tufayli oʻtkazilmagan).
== Manbalar ==
{{Manbalar}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shaxsiyatlar]]
[[Turkum:Tarixiy shaxslar]]