Tish regeneratsiyasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Qisqa tavsif|Tishlarni qayta tiklashga qaratilgan biomuhandislik usuli}}

[[Fayl:Orthopantomogram̠ showing supernumerary teeth.jpg|thumb|Ortopantomogramma tasvirida odam tishlari majmuasi]]

'''Tish regeneratsiyasi''' — regenerativ tibbiyotning shakllanib kelayotgan yoʻnalishi. U yoʻqolgan yoki shikastlangan tishlar oʻrnini bosishni maqsad qiladi: buning uchun bemorning oʻz [[Ildiz hujayralar|ildiz hujayralari]] yordamida yangi tish toʻqimalari biomuhandislik yoʻli bilan yetishtiriladi<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Otsu |first1=Keishi |last2=Kumakami-Sakano |first2=Mika |last3=Fujiwara |first3=Naoki |last4=Kikuchi |first4=Kazuko |last5=Keller |first5=Laetitia |last6=Lesot |first6=Hervé |last7=Harada |first7=Hidemitsu |date=2014 |title=Stem cell sources for tooth regeneration: current status and future prospects |journal=Frontiers in Physiology |volume=5 |page=36 |doi=10.3389/fphys.2014.00036 |doi-access=free |pmid=24550845 |pmc=3912331 |issn=1664-042X}}</ref>. Bu jarayonda somatik [[hujayra]]lar qayta dasturlanib, induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralarga aylantiriladi; bunday hujayralar embrionga oʻxshash pluripotentlikka ega boʻladi va koʻplab hujayra avlodlariga differensiatsiyalana oladi. Keyinchalik bu hujayralar odontogen differensiatsiya tomon yoʻnaltiriladi va tish hosil qiluvchi tabiiy soha — tish plastinkasi — ichiga yoki soʻrilib ketadigan biopolimer asos (skaffold) ustiga oʻtqaziladi; bu asos tish tuzilishini takrorlash uchun moʻljallangan boʻladi<ref>{{Citation |last1=Kellomäki |first1=Minna |chapter=Processing of Resorbable Poly-α-Hydroxy Acids for Use as Tissue-Engineering Scaffolds |date=2003-11-12 |title=Biopolymer Methods in Tissue Engineering |volume=238 |pages=1–10 |chapter-url=http://link.springer.com/10.1385/1-59259-428-X:1 |access-date=2026-05-24 |place=New Jersey |publisher=Humana Press |language=en |doi=10.1385/1-59259-428-X:1 |isbn=978-1-59259-428-3 |last2=Törmälä |first2=Pertti |pmid=14970434 |chapter-url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Hill |first=David J. |date=2012-05-10 |title=Toothless No More - Researchers Using Stem Cells to Grow New Teeth |url=https://singularityhub.com/2012/05/10/toothless-no-more-researchers-using-stem-cells-to-grow-new-teeth/ |access-date=2026-05-24 |website=SingularityHub |language=en}}</ref>.

Anʼanaviy tiklovchi [[stomatologiya]] plombalar, tish protezlari va implantlar kabi sunʼiy oʻrinbosarlarga tayanadi. Ushbu yondashuv esa undan funksional tish tuzilmalarini biologik asosda qayta tiklash tomon tub burilishni anglatadi. Tish rivojlanishini oʻrganishda tajriba modellari, ayniqsa [[sichqon]] va [[kalamush]] kabi kemiruvchilar keng qoʻllaniladi, chunki ularning kurak tishlari uzluksiz oʻsib boradi. Bu esa odontogenez davomidagi epitelial–mezenximal oʻzaro taʼsirlar va ildiz hujayralarning saqlanishi haqida qimmatli maʼlumot beradi<ref>{{Cite journal |last1=Morita |first1=Kazuki |last2=Wang |first2=Jiacheng |last3=Okamoto |first3=Keisuke |last4=Iwata |first4=Takanori |date=2025-03-01 |title=The next generation of regenerative dentistry: From tooth development biology to periodontal tissue, dental pulp, and whole tooth reconstruction in the clinical setting |journal=Regenerative Therapy |volume=28 |pages=333–344 |doi=10.1016/j.reth.2025.01.002 |pmid=39885872 |pmc=11780712 |issn=2352-3204}}</ref>.

Tish yoʻqotilganda qoʻllanadigan hozirgi davolash usullari, asosan, tishning tuzilishini tiklaydi, biologik vazifasini esa tiklay olmaydi. Tish regeneratsiyasining klinik ahamiyati ana shu cheklovdan kelib chiqadi. Anʼanaviy ortopedik va implantga asoslangan davolash samarali boʻlsa-da, ular tabiiy tishlarning regenerativ salohiyatini ham, oʻziga xos fiziologiyasini ham takrorlay olmaydi. Tish yoʻqotish dunyo boʻylab hamon keng tarqalgan boʻlib, kattalarning katta qismini, ayniqsa keksa yoshdagilarni qamrab oladi. Hozircha odam tishini toʻliq qayta tiklashga imkon beradigan klinik davo mavjud boʻlmasa-da, ildiz hujayralar biologiyasidagi yutuqlar — jumladan embrional ildiz hujayralar, induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralar, [[RNK]]ga asoslangan texnologiyalar va biomineralizatsiya strategiyalari — kelgusida klinik amaliyotga tatbiq etish salohiyati ortib borayotganidan darak beradi<ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Rowan |date=2024-11-25 |title=Tooth regrowth in adults: what we know so far - Dentistry |url=https://dentistry.co.uk/2024/11/25/tooth-regrowth-in-adults-what-we-know-so-far/ |access-date=2026-05-24 |website=Dentistry.co.uk |language=en-US}}</ref>.

== Klinik ehtiyoj ==
Tish yoʻqotish jiddiy klinik muammo boʻlib qolmoqda, chunki hozirgi stomatologik davolash usullari tishning tabiiy tuzilishi va biologik vazifasini toʻliq tiklay olmaydi<ref>{{Cite journal |last1=Righolt |first1=A. J. |last2=Jevdjevic |first2=M. |last3=Marcenes |first3=W. |last4=Listl |first4=S. |title=Global-, Regional-, and Country-Level Economic Impacts of Dental Diseases in 2015 |journal=Journal of Dental Research |date=2018 |volume=97 |issue=5 |pages=501–507 |language=en |doi=10.1177/0022034517750572 |pmid=29342371 |url-access=subscription }}</ref>. Tiklovchi materiallar, tish protezlari va osseointegratsiyalangan [[Implantatlar|tish implantlari]] yoʻqolgan tishlar oʻrnini bosib, ogʻiz boʻshligʻi faoliyatini yaxshilashi mumkin boʻlsa-da, ular inert materiallarga tayanadi va tabiiy tishlarning murakkab biologiyasini, xususan periodontal boylamning mavjudligini takrorlay olmaydi. Periodontal boylam [[Chaynash|chaynash]] paytida zarbani yumshatadi va kuchni taqsimlaydi; boylam boʻlmasa, bu fiziologik vazifa ham bajarilmaydi va vaqt oʻtishi bilan alveolyar [[suyak]] soʻrilishi mumkin<ref>{{Cite journal |last1=Hasan |first1=Istabrak |last2=Heinemann |first2=Friedhelm |last3=Bourauel |first3=Christoph |date=2011 |title=The relationship of bone resorption around dental implants to abutment design: a preliminary 1-year clinical study |journal=The International Journal of Prosthodontics |volume=24 |issue=5 |pages=457–459 |issn=0893-2174 |pmid=21909487}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Maiorana |first1=Carlo |last2=Sigurtà |first2=Davide |last3=Mirandola |first3=Arrigo |last4=Garlini |first4=Giuliano |last5=Santoro |first5=Franco |date=2005 |title=Bone resorption around dental implants placed in grafted sinuses: clinical and radiologic follow-up after up to 4 years |journal=The International Journal of Oral & Maxillofacial Implants |volume=20 |issue=2 |pages=261–266 |issn=0882-2786 |pmid=15839120}}</ref>. Tish yoʻqotish keng tarqalgan boʻlib, asosan [[Tish kariyesi|tish kariyesi]], [[Parodontoz|parodont kasalliklari]] va irsiy holatlar tufayli yuzaga keladi; tish kariyesi esa dunyodagi eng keng tarqalgan kasallikdir<ref>{{Cite journal |last1=Kassebaum |first1=N. J. |last2=Bernabé |first2=E. |last3=Dahiya |first3=M. |last4=Bhandari |first4=B. |last5=Murray |first5=C. J. L. |last6=Marcenes |first6=W. |date=May 2015 |title=Global burden of untreated caries: a systematic review and metaregression |journal=Journal of Dental Research |volume=94 |issue=5 |pages=650–658 |doi=10.1177/0022034515573272 |issn=1544-0591 |pmid=25740856}}</ref>. Shuni hisobga olsak, anʼanaviy tiklashdan nariga oʻtadigan muqobil yondashuvlarga ehtiyoj yaqqol koʻrinadi.

Tabiiy tishlar bir qancha ixtisoslashgan qattiq va yumshoq toʻqimalardan, jumladan emal, [[dentin]], sement, [[pulpa]] va periodontal boylamdan tashkil topgan boʻlib, ularning har biri oʻziga xos biologik vazifani bajaradi<ref>{{Cite web |title=Tooth |url=https://www.mouthhealthy.org/all-topics-a-z/tooth |access-date=2026-05-24 |website=www.mouthhealthy.org |language=en}}</ref>. Hozirgi stomatologik davolash usullari tashqi shaklni tiklashi mumkin, biroq bu toʻqimalarning qon bilan taʼminlanishi, innervatsiyasi va fiziologik qayta qurilishi kabi biologik vazifalari oʻrnini bosa olmaydi. Ana shu cheklovlarni bartaraf etish maqsadida regenerativ stomatologiya tish rivojlanishi mexanizmlarini oʻrganishga qaratilgan; bunda asosiy eʼtibor toʻqima shakllanishini boshqaradigan tish [[epiteliy]]i va tish mezenximasi oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirlarga qaratiladi. Bu rivojlanish jarayonlari haqidagi bilim tish toʻqimalarini, ehtimol butun tishni ham qayta tiklash uchun biologik asosga qurilgan strategiyalar ishlab chiqishga yordam beradi. Shu bilan birga, u organ rivojlanishi va regenerativ tibbiyot boʻyicha kengroq tadqiqotlar uchun qimmatli model boʻlib xizmat qiladi.

== Tish rivojlanishining asosiy biologiyasi ==
Odontogenez deb ataladigan tish rivojlanishi bir necha bosqichda kechadi hamda ham sut tishlari, ham doimiy tishlarga taalluqli boʻladi. Doimiy tishlar keyinroq rivojlanib, sut tishlari oʻrnini egallasa-da, ikkalasi ham ayni bir asosiy jarayonga amal qiladi. Rivojlanish tugʻilishdan oldin kurtak bosqichi bilan boshlanadi: bunda tish epiteliysi tish plastinkasidan oʻsib chiqib, tish murtagini hosil qiladi. Soʻngra qalpoqcha bosqichi keladi, unda tish murtagi uchta asosiy tarkibiy qismga — emal organi, tish soʻrgʻichi va tish xaltachasiga differensiatsiyalanadi. Bu tuzilmalar rivojlanayotgan tishning asosiy tashkiliy tuzilishini belgilab beradi<ref>{{Citation |last1=Rathee |first1=Manu |title=Embryology, Teeth |date=2026 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560515/ |access-date=2026-05-24 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32809350 |last2=Jain |first2=Prachi}}</ref>.

Qoʻngʻiroq bosqichida emal organi qoʻngʻiroq shaklini oladi, tishning shakli aniqlanadi va hujayralar emal hosil boʻlishidagi muayyan vazifalarni bajarish uchun ixtisoslashadi. Bundan keyin toj va ildiz shakllanishi kechadi: bunda avval dentin, soʻngra emal hosil boʻladi, ildiz esa Hertvigning epitelial ildiz qini yoʻnaltiruvida rivojlanadi. Nihoyat, chiqish bosqichida suyak va [[Biriktiruvchi toʻqima|biriktiruvchi toʻqimalar]] qayta qurilib, tishning chiqishiga imkon yaratadi va tish ogʻiz boʻshligʻi tomon siljiydi. Sut tishlari birinchi boʻlib, odatda olti oylikdan boshlab chiqadi; doimiy tishlar esa keyinroq rivojlanib, bir necha yil davomida chiqadi, ayrimlari, masalan uchinchi molyarlar, rivojlanishini ancha kechroq yoshda yakunlaydi<ref>{{Cite book|first=Laird C |last=Sheldahl |date=2020 |title=Histology and Embryology for Dental Hygiene |chapter=Tooth development |url=https://openoregon.pressbooks.pub/histologyandembryology/chapter/chapter-8-tooth-development/ |language=en| access-date=June 4, 2026}}</ref>.

== Tish regeneratsiyasi uchun ildiz hujayralar manbalari ==
Tish regeneratsiyasi boʻyicha tadqiqotlar ildiz hujayralarning bir necha asosiy turiga tayanadi, ularning har biri oʻziga xos ustunlik va cheklovlarga ega:

# Embrional ildiz hujayralar
#* Bular pluripotent hujayralar boʻlib, tanadagi istalgan turdagi hujayrani hosil qila oladi<ref name=":0" />.
#* Ular [[bachadon]]ga implantatsiya boʻlishidan oldingi, juda erta bosqichdagi odam embrionlarida topilgan hujayralardan olinadi<ref>{{Cite web |title=Embryonic stem cells: where do they come from and what can they do? {{!}} EuroGCT |url=https://www.eurogct.org/embryonic-stem-cells-where-do-they-come-and-what-can-they-do-0 |access-date=2026-05-29 |website=www.eurogct.org |language=en}}</ref>.
#* Ular laboratoriya sharoitida cheksiz koʻpayadi; milk qoplamasi, jagʻ suyagi va periodont tuzilmalari kabi toʻqimalarni hosil qilishi koʻrsatilgan, hatto tish hosil qiluvchi erta genlarni ham faollashtira oladi.
#* Shunga qaramay, embrional ildiz hujayralardan foydalanish jiddiy muammolarga duch keladi: bularga axloqiy masalalar, immun rad etish ehtimoli va oʻsma hosil boʻlish xavfi kiradi. Ana shu muammolar hozircha bunday hujayralarni bemorlarda klinik qoʻllashga toʻsqinlik qilmoqda.
# Tish toʻqimalarida tabiiy holda uchraydigan yetuk ildiz hujayralar<ref name=":0" />
#* Tishdan olinadigan ildiz hujayralarning bir necha turi aniqlangan, jumladan:
#** Doimiy tishlardan olinadigan tish pulpasi ildiz hujayralari
#** Odamning tushgan sut tishlaridan olinadigan ildiz hujayralar
#** Apikal soʻrgʻichdan olinadigan ildiz hujayralar
#** Tish xaltachasi ildiz hujayralari
#** Malasse epitelial qoldiqlari
#* Bu ildiz hujayralar dentin, pulpaga oʻxshash toʻqimalar, suyak, boylam, tajriba sharoitida esa hatto emalsimon tuzilmalarni ham hosil qila oladi.
# Tishga aloqador boʻlmagan toʻqimalardan olinadigan yetuk ildiz hujayralar<ref name=":0" />
#* Mezenximal ildiz hujayralar, ayniqsa [[Suyak ko’migi|suyak koʻmigi]]dan olinganlari, tish epiteliysidan keladigan odontogen signallarga javob bera oladi.
#* Ularning tishga aloqador genlarni (masalan, Pax9, Msx1, Lhx7) ifodalashi va hayvon modellarida tish tojiga oʻxshash tuzilmalarni hosil qilishi koʻrsatilgan.
#* Bu esa tish rivojlanishini hatto ogʻiz boʻshligʻidan tashqaridagi hujayralarda ham qoʻzgʻatish mumkinligini koʻrsatadi.
# Induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralar
#* Ular oddiy tana hujayralarini qayta dasturlab, pluripotent holatga qaytarish orqali yaratiladi<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Takahashi |first1=Kazutoshi |last2=Yamanaka |first2=Shinya |date=August 2006 |title=Induction of Pluripotent Stem Cells from Mouse Embryonic and Adult Fibroblast Cultures by Defined Factors |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867406009767 |journal=Cell |language=en |volume=126 |issue=4 |pages=663–676 |doi=10.1016/j.cell.2006.07.024 |pmid=16904174 |hdl=2433/159777 |hdl-access=free }}</ref>.
#* Dastlab 2006-yilda Shinya Yamanaka tomonidan ishlab chiqilgan bu texnologiya olimlarga embrionlardan foydalanmagan holda embrional ildiz hujayralarga oʻxshash hujayralarni yetishtirish imkonini beradi<ref name=":1" />.
#* Stomatologiyada induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralarni tish pulpasi, sut tishlari, milk toʻqimasi va periodontal boylamlar kabi koʻplab qulay toʻqimalardan olish mumkin.
#* Induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralar embrional ildiz hujayralar bilan bir xil kuchli imkoniyatlarga ega — ular deyarli har qanday hujayra turiga aylana oladi va uzoq muddat koʻpayadi, biroq bunda axloqiy muammolar yuzaga kelmaydi<ref>{{Cite journal |last1=Ye |first1=Lei |last2=Swingen |first2=Cory |last3=Zhang |first3=Jianyi |date=2013-02-01 |title=Induced pluripotent stem cells and their potential for basic and clinical sciences |journal=Current Cardiology Reviews |volume=9 |issue=1 |pages=63–72 |doi=10.2174/157340313805076278 |issn=1875-6557 |pmc=3584308 |pmid=22935022}}</ref>.
#* Ular hamon oʻsma hosil boʻlishi kabi xavflarni saqlab qoladi va dastlabki toʻqimadan qolgan „xotira“ni oʻzida tutib turishi mumkin. Shunga qaramay, kelgusida toʻliq funksional, bemorga xos tishlarni biomuhandislik yoʻli bilan yaratish uchun eng istiqbolli manbalardan biri boʻlib qolmoqda<ref name=":0" />.

== Tish regeneratsiyasiga yondashuvlar ==
Tish regeneratsiyasi boʻyicha bir necha yondashuv ustida ish olib borilmoqda, jumladan:

# Klinik yoki klinikaga yaqin yondashuvlar
#* USAG-1 antitanasi bilan davolash: USAG-1 oqsilini blokirovka qilib, tishning tabiiy oʻsishini faollashtiradi; ayni paytda odamlarda dastlabki sinovlardan oʻtmoqda<ref>{{Cite web |date=2021-03-31 |title=New drug to regenerate lost teeth |url=https://www.kyoto-u.ac.jp/en/research-news/2021-03-31 |access-date=2026-05-29 |website=Kyoto University |language=en}}</ref>.
#* Dentin–pulpa regeneratsiyasi / odamning tushgan sut tishlaridan olingan ildiz hujayralar: shikastlangan tishlarda dentin, pulpa, qon tomirlar va nervlarni tiklash uchun tish ildiz hujayralarini skaffoldlar va oʻsish omillari bilan birga qoʻllaydi<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Thalakiriyawa |first1=Dineshi Sewvandi |last2=Dissanayaka |first2=Waruna Lakmal |date=2024-02-01 |title=Advances in Regenerative Dentistry Approaches: An Update |journal=International Dental Journal |language=en-US |volume=74 |issue=1 |pages=25–34 |doi=10.1016/j.identj.2023.07.008 |pmid=37541918 |pmc=10829373 |issn=0020-6539}}</ref>.
# Tajribaviy / klinikagacha boʻlgan yondashuvlar
#* Biomuhandislik yoʻli bilan yaratilgan tish murtagini [[transplantatsiya]] qilish: laboratoriyada yetishtirilgan erta tish tuzilmalari jagʻga koʻchirib oʻtqazilganda, hayvonlarda toʻliq tishlarni hosil qiladi<ref name=":0" />.
#* Signal yoʻllarini boshqarish: tish hosil boʻlishini ragʻbatlantirish uchun signal yoʻllarini sozlaydi<ref name=":2" />.
#* Toʻqima muhandisligi: yangi tishlar shakllanishini yoʻnaltirish uchun ildiz hujayralarni biologik parchalanadigan skaffoldlar bilan yoki ularsiz qoʻllaydi<ref name=":2" />.
#* Ayrim tarkibiy qismlarni qayta tiklash: emal, dentin yoki periodontal boylam kabi alohida tish toʻqimalarini qayta tiklashga qaratilgan<ref name=":2" />.

== Hayvonlarda oʻtkazilgan tadqiqotlar ==

* Hayvonlarda oʻtkazilgan tadqiqotlar butun tishni biomuhandislik yoʻli bilan yaratish ham, tish regeneratsiyasida maqsadli molekulyar boshqaruv ham amalga oshirilishi mumkinligini koʻrsatdi.
* Organ murtagini qayta tiklash tajribalari epitelial va mezenximal hujayralarni birlashtirish orqali tuzilishi jihatidan toʻgʻri tish murtaklarini olish mumkinligini koʻrsatdi. Bunday murtaklar sichqonlarga koʻchirib oʻtqazilgandan soʻng qon tomirlar va nervlar bilan taʼminlana oladi<ref>{{Cite journal |last1=Nakao |first1=Kazuhisa |last2=Morita |first2=Ritsuko |last3=Saji |first3=Yasumitsu |last4=Ishida |first4=Kentaro |last5=Tomita |first5=Yusuke |last6=Ogawa |first6=Miho |last7=Saitoh |first7=Masahiro |last8=Tomooka |first8=Yasuhiro |last9=Tsuji |first9=Takashi |date=March 2007 |title=The development of a bioengineered organ germ method |url=https://www.nature.com/articles/nmeth1012 |journal=Nature Methods |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=227–230 |doi=10.1038/nmeth1012 |pmid=17322892 |issn=1548-7105|url-access=subscription }}</ref>.
* Biomuhandislik yoʻli bilan yaratilgan tish murtaklari yetuk jagʻlarda chiqib, funksional tarzda qoʻshilib ketishi hamda periodontal boylam birikmasi, nerv javoblari va chaynash faoliyatini tiklashi koʻrsatilgan<ref>{{Cite journal |last1=Ikeda |first1=Etsuko |last2=Morita |first2=Ritsuko |last3=Nakao |first3=Kazuhisa |last4=Ishida |first4=Kentaro |last5=Nakamura |first5=Takashi |last6=Takano-Yamamoto |first6=Teruko |last7=Ogawa |first7=Miho |last8=Mizuno |first8=Mitsumasa |last9=Kasugai |first9=Shohei |last10=Tsuji |first10=Takashi |date=2009-08-11 |title=Fully functional bioengineered tooth replacement as an organ replacement therapy |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=32 |pages=13475–13480 |doi=10.1073/pnas.0902944106 |doi-access=free |pmc=2720406 |pmid=19666587}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Oshima |first1=Masamitsu |last2=Mizuno |first2=Mitsumasa |last3=Imamura |first3=Aya |last4=Ogawa |first4=Miho |last5=Yasukawa |first5=Masato |last6=Yamazaki |first6=Hiromichi |last7=Morita |first7=Ritsuko |last8=Ikeda |first8=Etsuko |last9=Nakao |first9=Kazuhisa |last10=Takano-Yamamoto |first10=Teruko |last11=Kasugai |first11=Shohei |last12=Saito |first12=Masahiro |last13=Tsuji |first13=Takashi |date=2011-07-12 |title=Functional Tooth Regeneration Using a Bioengineered Tooth Unit as a Mature Organ Replacement Regenerative Therapy |journal=PLOS ONE |language=en |volume=6 |issue=7 |article-number=e21531 |doi=10.1371/journal.pone.0021531 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=3134195 |pmid=21765896 |bibcode=2011PLoSO...621531O }}</ref>.
* It modellarida oʻtkazilgan yirik hayvon tadqiqotlari avtolog tugʻilishdan keyingi hujayralar yordamida biomuhandislik yoʻli bilan tish yetishtirish mumkinligini koʻrsatdi: bunday tishlar chiqadi va fiziologik yuklama ostida ishlaydi. Bu esa klinik amaliyotga tatbiq etish imkoniyatini quvvatlaydi<ref>{{Cite journal |last1=Ono |first1=Mitsuaki |last2=Oshima |first2=Masamitsu |last3=Ogawa |first3=Miho |last4=Sonoyama |first4=Wataru |last5=Hara |first5=Emilio Satoshi |last6=Oida |first6=Yasutaka |last7=Shinkawa |first7=Shigehiko |last8=Nakajima |first8=Ryu |last9=Mine |first9=Atsushi |last10=Hayano |first10=Satoru |last11=Fukumoto |first11=Satoshi |last12=Kasugai |first12=Shohei |last13=Yamaguchi |first13=Akira |last14=Tsuji |first14=Takashi |last15=Kuboki |first15=Takuo |date=2017-03-16 |title=Practical whole-tooth restoration utilizing autologous bioengineered tooth germ transplantation in a postnatal canine model |journal=Scientific Reports |language=en |volume=7 |issue=1 |article-number=44522 |doi=10.1038/srep44522 |pmid=28300208 |pmc=5353657 |bibcode=2017NatSR...744522O |issn=2045-2322}}</ref>.
* Tish rivojlanishi va tiklanishini boshqaradigan molekulyar yoʻllar qatoriga Wnt/β-katenin, BMP va FGF signal tarmoqlari kiradi.
* Wnt signalining faollashuvi dentin va pulpa regeneratsiyasini kuchaytiradi, odontoblastlar differensiatsiyasini ragʻbatlantiradi hamda suyakli baliqlar modellarida tish almashinuvi tezligini oshiradi.
* BMP signali ayrim rivojlanish sharoitlarida tish almashinuvini cheklashi mumkin.
* Tizimli sharhlar hayvon modellarida dentin va pulpa regeneratsiyasida Wnt faollashuvini quvvatlaydi, biroq yetkazib berish usullari va dozalash hamon muammo boʻlib qolmoqda.
* Organoid va yakka hujayralarni qayta agregatlash yondashuvlari tish morfogenezining ayrim jihatlarini takrorlagan boʻlsa-da, cheklovlardan xoli emas: ayniqsa yetuk epitelial manbalardan emal hosil qiluvchi ameloblastlarni olish qiyin boʻlib qolmoqda.
* Odamlarda oʻtkazilgan klinik tadqiqotlar bemorning oʻz tish pulpasi ildiz hujayralari qanday imkoniyatga ega ekanini koʻrsatdi: pulpasi olib tashlangan yetuk tishlarda ular qon tomirlar, nervlar va yangi dentin hosil boʻlishi bilan kechadigan pulpasimon toʻqimani qayta tiklay oladi<ref name=mn>{{Cite journal |last1=Nakashima |first1=Misako |last2=Iohara |first2=Koichiro |last3=Murakami |first3=Masashi |last4=Nakamura |first4=Hiroshi |last5=Sato |first5=Yayoi |last6=Ariji |first6=Yoshiko |last7=Matsushita |first7=Kenji |date=2017-03-09 |title=Pulp regeneration by transplantation of dental pulp stem cells in pulpitis: a pilot clinical study |journal=Stem Cell Research & Therapy |language=en |volume=8 |issue=1 |page=61 |doi=10.1186/s13287-017-0506-5 |doi-access=free |issn=1757-6512 |pmc=5345141 |pmid=28279187}}</ref>.
* Tish pulpasi ildiz hujayralarini oʻsish omillari bilan birga qoʻllagan dastlabki bosqich tadqiqotlari pulpa hayotchanligining tiklanganini qayd etgan, biroq davolash protokollari turlicha boʻlgan<ref name="Wiley Online Library">{{Cite web |title=Wiley Online Library |url=https://onlinelibrary.wiley.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260527083051/https://onlinelibrary.wiley.com/ |archive-date=2026-05-27 |access-date=2026-06-04 |website=Wiley Online Library |language=en }}</ref>.
* 2024-yilda USAG-1ga qarshi TRG-035 biologik preparatining odamlarda birinchi marta oʻtkazilgan I faza sinovi yangi tish hosil boʻlishini ragʻbatlantirish maqsadida xavfsizlik sinovlarini boshladi<ref name="toregem.co.jp">{{Cite web |title=Toregem BioPharma Co., Ltd. - For the realization of a society where people are not afraid of losing their teeth |url=https://toregem.co.jp/en/ |access-date=2026-06-04 |language=en-US}}</ref>.
* Tish pulpasi ildiz hujayralari periodont va alveolyar suyakni qayta tiklash uchun ham klinik amaliyotda qoʻllanilgan hamda qulay xavfsizlik koʻrsatkichlarini namoyish etgan<ref name="Wiley Online Library"/>.
* Emalni tiklovchi biomimetik materiallar klinikagacha boʻlgan bosqichda istiqbolli natijalar koʻrsatgan, biroq hozircha odamlarda keng koʻlamli sinovlarga oʻtmagan<ref>{{Cite web |date=2026-06-03 |title=Nature |url=https://www.nature.com/nature |access-date=2026-06-04 |website=Nature |language=en}}</ref>.

== Odamlarda oʻtkazilgan tadqiqotlar ==
Soʻnggi dastlabki bosqich tadqiqotlarida ildiz hujayralarga asoslangan davolash usullari shikastlangan tishlar ichidagi toʻqimalarni qayta tiklay oladimi, degan savol oʻrganildi. [[Yaponiya]]da oʻtkazilgan tajriba klinik tadqiqotida bemorning oʻz tish pulpasi ildiz hujayralari ildiz kanalini davolashga oʻxshash muolajalardan oʻtgan tishlarga koʻchirib oʻtqazildi va bu usulning xavfsizligi sinab koʻrildi. Koʻchirib oʻtqazilgan hujayralar tarkibida qon tomirlar, nerv tolalari va dentin hosil qiluvchi hujayralar boʻlgan yangi pulpasimon toʻqimani hosil qildi. Garchi sinov kichik koʻlamda oʻtkazilgan va asosan xavfsizlik hamda amalga oshirish imkoniyatiga qaratilgan boʻlsa-da, natijalar yetuk tish ichidagi tirik toʻqimani tiklash mumkinligi haqida dastlabki dalil berdi<ref name=mn/><ref>{{Cite journal |last1=Nakashima |first1=Misako |last2=Iohara |first2=Koichiro |date=April 2014 |title=Mobilized dental pulp stem cells for pulp regeneration: initiation of clinical trial |journal=Journal of Endodontics |volume=40 |issue=4 Suppl |pages=S26–32 |doi=10.1016/j.joen.2014.01.020 |issn=1878-3554 |pmid=24698690}}</ref>.

=== Stomatologiyadagi qoʻllanilishi ===
Bular bilan bir qatorda, bir necha kichik klinik holat hisobotlari va translatsion tadqiqotlar ildiz hujayralarni oʻsish omillari yoki skaffoldlar bilan birga qoʻllaydigan „birlashtirilgan“ regeneratsiya strategiyalarini oʻrgandi. Bu yondashuvlarda tish hayotchanligi tiklanganidan darak beruvchi alomatlar kuzatildi: sezuvchanlik qisman qaytdi, tasvirlash usullari esa yangi dentin hosil boʻlganini koʻrsatdi. Shunga qaramay, qoʻllanadigan muolaja va materiallar tadqiqotdan tadqiqotga keskin farq qiladi. Bu usullarning qanchalik samarali va ishonchli ekanini aniqlash uchun yiriroq, nazorat ostidagi klinik sinovlar hamon zarur<ref>{{Cite journal |last1=Kwack |first1=Kyu Hwan |last2=Lee |first2=Hyeon-Woo |date=2022 |title=Clinical Potential of Dental Pulp Stem Cells in Pulp Regeneration: Current Endodontic Progress and Future Perspectives |journal=Frontiers in Cell and Developmental Biology |volume=10 |article-number=857066 |doi=10.3389/fcell.2022.857066 |doi-access=free |issn=2296-634X |pmc=9035692 |pmid=35478967}}</ref>. Tish pulpasi ildiz hujayralaridan foydalanadigan tegishli tadqiqotlar alveolyar suyak va periodont toʻqimalari kabi yaqin tuzilmalarni qayta tiklashda ham dastlabki klinik qoʻllanishga yetib bordi; ilk dalillar suyak bitishi yaxshilanganini va xavfsizlik koʻrsatkichlari qulay ekanini koʻrsatmoqda<ref name="Wiley Online Library"/>.

=== USAG-1 asosidagi tish regeneratsiyasi tadqiqotlari ===
2024-yilda alohida bir tadqiqot yoʻnalishi odamlarda birinchi marta sinovdan oʻtishga kirishdi: bu tish rivojlanishida ishtirok etadigan biologik yoʻllarni ragʻbatlantirish uchun moʻljallangan dori vositasidir. Mazkur dori tish hosil boʻlishini tormozlab turadigan USAG-1 nomli oqsilni blokirovka qilish orqali taʼsir koʻrsatadi hamda ilgari hayvon modellarida yangi tishlar oʻsishiga olib kelgan. Preparatning xavfsizligini kattalar orasidan tanlangan koʻngillilarda baholash uchun 1-faza sinovlari 2024-yilda boshlangan<ref name="toregem.co.jp"/>. Hozircha taqrizdan oʻtgan klinik natijalar eʼlon qilinmagan va bu davolash usuli tajribaviy boʻlib qolmoqda. Agar u xavfsiz va samarali ekani isbotlansa, odamlarda butunlay yangi tish hosil boʻlishini qoʻzgʻatishga qaratilgan birinchi dori vositasi boʻlishi mumkin.

=== Emal regeneratsiyasi ===
Pulpa va butun tishni qayta tiklashdan tashqari, tadqiqotchilar tish emalini tiklash yoki qayta qurish yoʻllarini ham oʻrganmoqda. Bu mineralizatsiyalangan tashqi qatlam tabiiy holda qayta tiklanmaydi. Oqsilga asoslangan matrikslar, mineralizatsiyalovchi eritmalar va peptid gellari kabi bir necha biomimetik material laboratoriya va hayvon tadqiqotlarida emalsimon mineral qatlamlarni hosil qilish qobiliyatini namoyish etgan<ref>{{Cite web |date=2026-06-04 |title=Nature |url=https://www.nature.com/nature |access-date=2026-06-04 |website=Nature |language=en}}</ref>. Bu texnologiyalar zaiflashgan yoki qisman demineralizatsiyaga uchragan emalni tiklashni maqsad qiladi. Ular istiqbolli boʻlsa-da, hozircha odamlarda yirik sinovlarda tasdiqlanmagan hamda uzoq muddatli chidamliligi, yeyilishga qarshiligi va ogʻiz boʻshligʻi muhitidagi samaradorligi boʻyicha savollar ochiqligicha qolmoqda.

== Klinik muammolar va cheklovlar ==
Garchi dastlabki odam tadqiqotlari tish regeneratsiyasi biologik jihatdan amalga oshirilishi mumkinligini koʻrsatsa-da, bu yondashuvlar stomatologiya amaliyotida keng qoʻllanilishidan oldin jiddiy klinik va texnik muammolarni hal qilish zarur. Natijada regenerativ davolash usullari tajribaviy boʻlib qolmoqda, plomba, toj, ildiz kanalini davolash va implantlar kabi anʼanaviy usullar esa davolash standarti boʻlib qolaveradi.

* '''Asosan tajribaviy:''' Ildiz hujayralarga asoslangan tish regeneratsiyasi hamon asosan klinikagacha boʻlgan bosqichda boʻlib, tadqiqotlarning aksariyati hayvon modellari bilan cheklangan, odamlarda oʻtkazilgan sinovlar esa juda kam<ref name="Thalakiriyawa2023"/>.
* '''Takrorlanuvchanlik noaniqligi:''' Ayrim usullar biologik tushunchaning toʻliq emasligi tufayli bir xil boʻlmagan natijalar koʻrsatadi<ref name="Thalakiriyawa2023"/>.
* '''Rivojlanish muddatining uzunligi:''' Tabiiy tish rivojlanishi bir necha yil davom etadi; shu bois regeneratsiya tez davolash uchun amaliy usul boʻla olmaydi<ref name=":0"/>.
* '''Tish morfologiyasining murakkabligi:''' Turli tish turlari uchun toʻgʻri oʻlcham, shakl va tuzilishni takrorlash hamon qiyin boʻlib qolmoqda<ref name=":0"/>.
* '''Differensiatsiyani nazorat qilishning cheklanganligi:''' Ildiz hujayralarni emal, dentin yoki pulpa kabi muayyan tish toʻqimalariga yoʻnaltirishning ishonchli usullari hamon mavjud emas<ref name=":0"/>.
* '''Biologik tushunchaning toʻliq emasligi:''' Ildiz hujayralar va tish rivojlanishini boshqaradigan asosiy mexanizmlar hali toʻliq oʻrganilmagan<ref name=":0"/>.

== Ijtimoiy, axloqiy va tartibga solish masalalari ==
Bu ilmiy va klinik muammolardan tashqari, tish regeneratsiyasi texnologiyalarining rivojlanishi muhim axloqiy, ijtimoiy va tartibga solish masalalarini ham keltirib chiqaradi.

=== Axloqiy masalalar ===
* '''Ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik:''' Tish regeneratsiyasi dastlab faqat yuqori moliyaviy imkoniyatga ega yoki ilgʻor stomatologik xizmatdan foydalana oladigan kishilar uchun ochiq boʻlishi mumkin. Bu esa ogʻiz boʻshligʻi sogʻligʻi va ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi mavjud tengsizlikni yanada chuqurlashtirishi mumkin<ref name="FDA2025"/>.
* '''Bolalardan ildiz hujayra olish:''' Bolalarning sut tishlaridan olingan ildiz hujayralardan foydalanish ota-onalarning roziligi (ota-onalar muolajalar va ularning oqibatlarini tushunishini taʼminlash), shuningdek biologik materialga egalik va uni uzoq muddat saqlash bilan bogʻliq xavotirlarni tugʻdiradi<ref name="AAPD"/><ref name="Mosaddad2022"/>.
* '''Uzoq muddatli xavfsizlik:''' Qayta tiklangan tishlarning uzoq muddatli xavfsizligi noaniqligicha qolmoqda. Keraksiz toʻqima hosil boʻlishi, oʻsma paydo boʻlishi va immunitet bilan bogʻliq asoratlar kabi potensial xavflar hamon hal etilmagan<ref name="AAPD"/>.

=== Ijtimoiy masalalar ===
Ildiz hujayralar va biomuhandislik yoʻli bilan yaratilgan davolash usullariga jamoatchilikning munosabati sezilarli darajada farq qiladi:
* Ayrim kishilar tish regeneratsiyasini tish implantlariga qaraganda tabiiyroq deb hisoblaydi, boshqalar esa laboratoriyada yetishtirilgan toʻqimalar haqidagi notoʻgʻri tasavvurlar tufayli shubha yoki qoʻrquv bildiradi<ref name="Javed2024"/>.
* Ildiz hujayra manbalarining cheklanganligi, ilgʻor texnologiyalar, yuqori narx va sugʻurta qoplamasining sekin joriy etilishi bu usullardan foydalanish imkoniyatini jiddiy cheklashi mumkin<ref name="Thalakiriyawa2023"/><ref name="AAPD"/>.
* Dastlabki qoʻllanish, ehtimol, narxning maqbulligi va jamoatchilik ishonchi bilan belgilanadi<ref name="Javed2024"/>.

=== Tartibga solish masalalari ===
Tartibga soluvchi idoralar (masalan, AQSh Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) hamda Yevropa dori vositalari agentligi (EMA)) bu davolash usullarining xavfsizligi, samaradorligi va ishlab chiqarish sifatini qatʼiy baholashi lozim<ref name="Ikeda2021"/>. Ularni tasdiqlash uchun uzoq muddatli xavfsizlik va barqaror funksional natijalarni koʻrsatuvchi puxta klinik sinovlar talab etiladi<ref name="Ikeda2021"/>. Bundan tashqari, tartibga solinmagan ildiz hujayra klinikalari tishni qayta oʻstirish boʻyicha isbotlanmagan daʼvolarni targʻib qilishi mumkin, bu esa bemorlarni xavf ostiga qoʻyadi va qonuniy tadqiqotlarga boʻlgan jamoatchilik ishonchini puturdan chiqaradi<ref name="AAPD"/>.

== Tish regeneratsiyasining kelgusi yoʻnalishlari ==
* '''Yangi avlod ildiz hujayra yondashuvlari:''' Tadqiqotlar induksiyalangan pluripotent ildiz hujayralar (iPSC) va tish pulpasi ildiz hujayralariga (DPSC) qaratilgan; maqsad — davolashning ishonchliligini oshirish, immun rad etishni kamaytirish hamda bemorga xos, individuallashtirilgan tish regeneratsiyasiga erishish<ref name="Mosaddad2022"/>.
* '''Biomuhandislik yoʻli bilan yaratilgan tish murtaklari:''' Laboratoriyada yetishtirilgan „tish kurtaklari“ tabiiy tish rivojlanishini takrorlash uchun moʻljallangan va hayvon tadqiqotlarida muvaffaqiyatli tarzda funksional tishlarni hosil qilgan. Bu esa odamlarda ham tishning tabiiy yoʻl bilan chiqishi mumkinligidan darak beradi. Biosiyoh (bioink) va ildiz hujayralar mosligidagi yutuqlar pulpa–dentin majmualarini, biomimetik skaffoldlarni, potensial ravishda esa butun tish tuzilmalarini aniq anatomik nazorat ostida bosib chiqarish imkonini beradi<ref name="Sharpe2019"/><ref name="Javed2024"/>.
* '''Funksional qoʻshilish:''' Muvaffaqiyatli regeneratsiya jagʻ suyagi, periodontal boylam, qon tomirlar va nervlar bilan mustahkam qoʻshilishni talab qiladi, shundagina qayta tiklangan tishlar tabiiy mustahkamlik, barqarorlik va sezuvchanlik faoliyatiga erishadi<ref name="Sharpe2019"/>.
* '''Emal va qattiq toʻqimalar regeneratsiyasi:''' Tadqiqotchilar tabiiy holda oʻz-oʻzini tiklamaydigan emalni qayta tiklash uchun emal organoidlari, ameloblastsimon hujayralar va biomimetik materiallarni oʻrganmoqda.
* '''Uzoq muddatli maqsad:''' Pirovard maqsad tabiiy tuzilish va faoliyatni tiklaydigan, toʻliq funksional, bemorga xos biologik tishlarni yetishtirish boʻlib, bu anʼanaviy tish implantlariga nisbatan ustunroq muqobil boʻladi<ref name="Ikeda2021"/>.

== Yana qarang ==
* [[Stomatologiya]]
* [[Tish]]
* [[Tish kasalliklari]]
* [[Tish chirishi]]
* [[Tish protezi]]
* [[Implantatlar]]
* [[Regeneratsiya]]

== Manbalar ==
{{Manbalar|refs=

<ref name="Thalakiriyawa2023">{{cite journal |author1=Thalakiriyawa DS |author2=Dissanayaka WL |title=Advances in Regenerative Dentistry Approaches: An Update |journal=International Dental Journal |volume=74 |issue=1 |year=2023 |pages=146–156 |doi=10.1016/j.identj.2023.06.009 |pmid=37481415 |pmc=10829363 }}</ref>

<ref name="FDA2025">{{cite web |title=Resources related to Regenerative Medicine Therapies |url=https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/cellular-gene-therapy-products/resources-related-regenerative-medicine-therapies |publisher=U.S. Food and Drug Administration |date=2025 |access-date=June 7, 2026 }}</ref>

<ref name="AAPD">{{cite web |title=Policy on Using Harvested Dental Stem Cells |url=https://www.aapd.org/research/oral-health-policies--recommendations/using-harvested-dental-stem-cells/ |publisher=American Academy of Pediatric Dentistry |access-date=June 7, 2026 }}</ref>

<ref name="Mosaddad2022">{{cite journal |vauthors=Mosaddad SA, Rasoolzade B, Namanloo RA, Azarpira N, Dortaj H |title=Stem cells and common biomaterials in dentistry: a review study |journal=Journal of Materials Science: Materials in Medicine |volume=33 |issue=7 |year=2022 |pages=531–540 |doi=10.1007/s10549-022-06641-0 |pmid=35716216 |pmc=12888257 }}</ref>

<ref name="Sharpe2019">{{cite journal |author=Sharpe PT |title=Future perspectives on complete biological tooth replacement |journal=International Journal of Oral Health Sciences |volume=9 |issue=2 |pages=61–65 |year=2019 |doi=10.4103/ijohs.ijohs_20_19 |doi-access=free }}</ref>

<ref name="Javed2024">{{cite journal |vauthors=Javed F, et al |title=Harnessing pluripotent and dental pulp stem cells for improved regenerative outcomes |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=15 |page=394 |year=2024 |issue=1 |doi=10.1186/s13287-024-03948-1 |doi-access=free |pmid=39334282 |pmc=11437913 }}</ref>

<ref name="Ikeda2021">{{cite journal |author1=Ikeda E |title=Development of bioengineered tooth buds capable of forming functional dental structures in vivo |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=118 |issue=12 |year=2021 |pages=501–511 |doi=10.1016/j.molmed.2021.02.005 |doi-access=free |pmid=33781688 |pmc=9907435 }}</ref>

}}

[[Turkum:Stomatologiya]]
[[Turkum:Tibbiyot]]
[[Turkum:Biotexnologiya]]