Tojik tili
Тожик тили — ҳинд-европа тиллари оиласидаги эроний тиллар гуруҳининг жануби-ғарбий гуруҳчасига мансуб тил. Асосан, Тожикистон ва Афғонистон шимолида, Ўзбекистон, Қирғизистон ва Қозоғистоннинг айрим туманларида, қисман Эронда тарқалган. Тожик тилида жами 35 млн.дан ортиқ (мас., Тожикистонда 10 млн.дан, Ўзбекистонда 2 млн (расмий), Афғонистонда 15- 17 млн.га яқин) киши сўзлашади (2022). Фонетик тизимида 6 унли ва 24 ундош фонема бор. Урғу динамик хусусиятга эга, кўпинча сўзнинг охирги бўғинига тушади. Грамматик қурилиши агглютинатив хусусиятга эга. От, сифат, сон туркумларидаги сўз ўзгаришининг қадимда ривожланган тизими ҳозир йўқолган. Жинс ва келишик категориялари мавжуд эмас. Келишик муносабатлари синтактик усулда ифодаланади. Изофа отлар алоқасида энг кенг тарқалган воситалардандир. Феъл соҳасида кўплаб аналитик шакллар ва бирикмалар учрайди. 4 та майл (аниқлик, буйруқ, шарт ва эҳтимоллик) бор.
| Тожик тили | |
|---|---|
| Миллий номи | Тоҷикӣ, Тоçикī, تاجیکی [тɔːдʒɪˈки] |
| Мамлакатлар |
 Тожикистон ,  Афғонистон,  Ўзбекистон,  Қирғизистон,  Туркманистон ,  Хитой,  Россия ва бошқа мамлакатлар. |
| Расмийлик ҳолати |
Тожикистон |
| Сўзлашувчиларнинг умумий сони | 35 миллиондан ошиқ |
| Туркумланиши | |
| Тил оиласи |
|
| Алифбоси | кирилл, араб ёзуви |
| Тил кодлари | |
| ИСО 639-1 | тг |
| ИСО 639-2 | тгк |
Ҳозирги замон тилшунослигидаги муаммолардан бири тожик тилининг тил ёки диалект эканлиги бўлиб қолмоқда. Бугунги кунда кўпчилик тилшунослар тожик ва дарий тилларини умумий форс тилининг диалекти сифатида эътироф этишмоқда. Тожик тили бугунги номини 1929-йил лотин ёзувига ўтиш билан бирга қабул қилди. Дарий тили эса, 1964-йилги сиёсий ўйинлардан кейин ҳозирги номига эга бўлган. Шу воқеаларгача бу икки тилнинг ҳам номи форсий (ё порсий) эди. Бу 3 тил (тожик, дарий ва форс тиллари) шунчалик яқинки, тил соҳиблари ўзаро суҳбатлашишса, бир-бирларини ҳеч қандай муаммосиз юз фоиз тушунадилар.
Адабий Тожик тили қадимги форс-тожик тили (ИХ—ХВ асрлар)га — форс, тожик ва дарий тилларида сўзлашувчилар учун умумий манбага бориб тақалади. ХХ асрда адабий тилнинг сўзлашув тили билан яқинлашуви натижасида унда, айниқса, лексикада, жиддий ўзгаришлар рўй беради.
Форс-Тожик тилидаги илк ёзма ёдгорликлар ВИИИ асрга мансуб.
Тожикистон Республикасидаги Тожик тилида 1929-йил гача араб, 1940-йилгача лотин, 1940-йилдан рус графикаси асосидаги Кирилл ёзувидан фойдаланилади.
Алифбодаги ўзаро фарқлари
| Кириллча | Лотинча (1929—1939) |
Арабча ширифт |
ХФА |
|---|---|---|---|
| А а | А а | َ, اَ | /а/ |
| Б б | Б ʙ | ب | /б/ |
| В в | В в | و | /в/ |
| Г г | Г г | گ | /ɡ/ |
| Ғ ғ | Ƣ ƣ | غ | /ʁ/ |
| Д д | Д д | د | /д/ |
| Е э | Э э | ی | /э/ |
| Ё ё | Жо жо | یا | /жɔ/ |
| Ж ж | Ƶ ƶ | ژ | /ʒ/ |
| З з | З з | ض ,ظ ,ذ ,ز | /з/ |
| И и | И и | اِ, ِ | /и/ |
| Ӣ ӣ | Ī ī | ی | /ˈи/ |
| Й й | Ж ж | یْ, ی | /ж/ |
| К к | К к | ک | /к/ |
| Қ қ | Қ қ | ق | /қ/ |
| Л л | Л л | ل | /л/ |
| М м | М м | م | /м/ |
| Н н | Н н | ن | /н/ |
| О о | О о | ا ,آ | /ɔ/ |
| П п | П п | پ | /п/ |
| Р р | Р р | ر | /ɾ/ |
| С с | С с | ث ,ص ,س | /с/ |
| Т т | Т т | ت ,ط | /т/ |
| У у | У у | اُ, ُ | /у/ |
| Ӯ ӯ | Ū ū | او ,و | /ɵ/ |
| Ф ф | Ф ф | ف | /ф/ |
| Х х | Х х | خ | /χ/ |
| Ҳ ҳ | Ҳ ҳ | ح | /ҳ/ |
| Ч ч | C c | چ | /тʃ/ |
| Ҷ ҷ | Ç ç | ج | /дʒ/ |
| Ш ш | Ş ş | ش | /ʃ/ |
| ъ | ' | ع | /ʔ/ |
| Э э | Э э | ای | /э/ |
| Ю ю | Жу жу | یُ ,یو | /жу/ |
| Я я | Жа жа | یه, یَ | /жа/ |
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |