Toʻle Bi
Тўле Алибекович (қозоқча: Төле би Әлібекұлы, Тöле би Äлибекūлй; 1663 — 1756) — қозоқ жамоат арбоби, нотиқ, Буюк юзнинг бош бии, Қозибек кўмаги билан Айтеке би уч юзнинг бош би этиб сайланган. У “Тўле би ҳокимиятга келди” деган сўзларни қолдирган тарихий шахс. “Етти низом” муаллифларидан бири. Алибекули Тўле бининг бобоси Худойберди би Эсимхон ва Турсин хонлар даврида Эсимхонни қўллаб-қувватлаган (Қозибек би Тауасарулининг “Илдиздан ўзимгача” китобидан). Яъни, “Эсимхоннинг эски йўли” номи билан машҳур бўлган Есимхон даврида қозоқ халқининг рақсларидан бири бўлган дейишга тўлиқ асос бор.. Бир пайтлар Қозоқ хонлигининг яхлитлиги учун курашган инсон! Толе би ёшлигидан халқининг нотиқлик ва шеърият анъаналарини ўзига сингдириб улғайган зиёли, билимли инсон эди. 15-20 ёшиданоқ билар йиғинида қатнашиб, ўзининг инсоф ва сўзгўйлиги билан машҳур бўла бошлаган.
| Тўле Би | |
|---|---|
| қозоқча: Төле би Әлібекұлы | |
 | |
| Таваллуди |
1663-йил Жайсан (ҳозирги Жамбул вилояти, Чу минтақаси) |
| Вафоти |
1756-йил Ақбурхон ўрда |
| Фаолият йиллари | 1743—1749 |
| Отаси | Алибек би |
Биография
Тўле би 1663-йилда ҳозирги Жамбил вилоятининг Чу вилоятида туғилган. Катта Жузнинг Дулат қабиласининг Жанис уруғидан. Тўле ёшлигиданоқ ёш отасига ҳамроҳ бўлиб, у ерда қозоқ халқининг шеъриятини,нотиқлигини ўрганади. Ўн беш ёшида мамлакат ҳокимиятига аралашиб, ўзининг ақл-заковати, адолатли мулоҳазаси ва сўзгўйлиги билан ажралиб туради.
Таукехон ҳукмронлиги даврида
Тўле би Қозибек ва Айтеке билан биргаликда Тауке хонни қилиб кўтариш, уч юз қабилаларини бир марказга бўйсундириш, шу тариқа ўзига хос Қозоқ хонлигини мустаҳкамлаш, қардош қозоқ,қорақалпоқ ва ўзбек халқларининг ҳарбий иттифоқини яратишга қаратилган тадбирларда қатнашди. Жунгар босқинига қарши. Тауке хон Толе би Буюк Жузнинг бош би эди. Толе би Қозибек ва Айтеке би билан биргаликда қозоқ халқининг анъанавий қонунлари тўплами бўлган “Етти низом”ни қабул қилишда қатнашган. Ўрдабаси йиғинида Толе би жунғор босқинига қарши умумхалқ қаршилик кўрсатишга бошчилик қилди. Аблайхонни тарқоқ қозоқларни бирлаштирган ва икки дев Россия ва Хитой ўртасида қулай сиёсат юритган вакил ва фуқаро сифатида тарбиялашда Тўла би муҳим рол ўйнади.
Абилайхон ҳукмронлиги даврида
1742-йилда Аблай жунгорлар томонидан асирга олинганида Толе би уни асирликдан озод қилишда фаоллик кўрсатди. Тарихий шеърларда айтилишича, қозоқ ҳукмдорлари Абулхайрхон ва Тўле би номидан Оренбург маъмуриятидан Аблайни асирликдан озод қилишда ёрдам сўраган. 1743-йил 5-сентябрда Толе Би бошчилигидаги 90 нафар қозоқ музокара олиб борди ва Аблайни асирликдан озод қилди. Толе бий ички ва ташқи сиёсатда бошқача йўналиш олди. У хонлик ва давлатнинг яхлитлиги ва мустақиллигини истаб, душман томонидан босиб олинган шаҳар ва ерларни қайтариб олишга ҳаракат қилди. 1734-йилда Россия подшоси Анна Ивановнага, 1749-йилда эса Оренбург губернатори И. Неплюевга фуқароликни қабул қилгани учун миннатдорчилик билдирган хат йўллади. Бу ўша тарихий даврда умидсиз қадам эди. Жунгор босқинидан чарчаган халқнинг аҳволини яхшилашга устувор аҳамият берди. 1748-йилда рус савдо карвони талон-торож қилинганда айбдор Қўйгелди ботир бўлиб, у судяга чақирилиб, халқ олдида товон тўлайди. 1748-йилда Абулхайрхон вафот этгач, унинг ўғли Эрали Султон Тўла бийга отасининг қадри ҳақида шикоят қилади. Тўле бий Абулхайр ўлими учун судланувчилар Етти Низом қонунига кўра етти фидя тўлашлари керак, деб қарор қилади. Ерали судланувчилардан иккита тўлов олиб, тўрттасини авф этган, отаси Сиримбет ботирнинг ўлдирилишида қатнашганлардан бири еттинчи тўлов ўрнига уни ўз қўллари билан ўлдирган. Абулхайрнинг болалари бу билан тўхтаб қолмай, Толе бидан Барақ султонни жавобгарликка тортишни сўрашади. Қочаётган Барақ Султон Толенинг олдига келиб, қилган ишини судга беришни илтимос қилади. Толе би Барак султон тавсиясига кўра тўртта қозоқ рақси (Жалган би, Сирлибай би, Даба би, Кабек жаноблари) рақслари саройида қатнашади ва бир қанча рақсларни таклиф қилади. Толе би Барак судяда султонни оқлайди. Тўле бий Абулхайрхоннинг ўлими учун етти кишини қурбон қилиб, Султон Баракни оқлаб, қариндоши Қўйгелди ботирга рус савдогарлари карвонини ўғирлаганликлари учун икки минг от тўлашни буюриб, ўз осойишталиги ва бутунлигини асрашни мақсад қилган одамлар. Тўле бининг ана шундай халқаро қудрати билан бир қаторда унинг халқ ичидаги низоларни ҳал эта олиши ҳам давлат миқёсида эҳтиёткороналиги, тафаккури ранг-баранглиги, ният поклиги билан эътироф этилган. Толе бихон султонлар, беклар ва бийларнинг жанжаллари миллат мустақиллиги ва эркига ҳеч нарса бермаслигини ҳис қилиб, тинчлик тарафдори эди. Буни машҳур нақл аниқ тушунтиради: “Юрт бой эмас, рақсга тушади”. Ривоятларда айтилишича, Толе би миллат бирлигини мустаҳкамлаш тарафдори бўлган. Ана шундай ривоятлардан бирида Тўле бий та’зия сўраб келган Қозибек, Кўки, Малик, Ержонларнинг юртингизга қандай кетасиз, деган саволига шундай жавоб беради: “Юзга бўлинганларнинг юзига қаранг.. Қабиланинг яратишга шошилиши. Бобога бўлинганлар ортда қолади. Кўпчилик дафн қилинмасдан қолади. Хон кичик бўлса, халқини сотади. Агар аҳоли оз бўлса, улар шоҳлик учун курашадилар. ”Толе бидан кейинги авлодга юлдуздек йўл кўрсатадиган кўплаб васиятномалар қолган. Унинг нотиқлиги тезкор ва топқирлиги, бадиий метафораларнинг аниқлиги, тилнинг ўткир ва тиниқлиги билан ажралиб туради. Келини Данагулнинг исми ҳам кўпчиликка ма’лум.
Нотиқлик
Тўле би ёшлигида кўплаб машҳур уламолардан дуо олган.Тўла аввал отасининг олдига борди.Қарийб юз ёшга кирган отаси бирдамлик, юрт бирлиги ҳақида гапиради.Толе: «Қандай қилиб бирлик бўлади,унинг кучи нимада?» деб сўрайди.Кейин отаси жавоб беришга улгурмасдан, у бир даста тебранувчи таёқ олди:
- Болам,буни буз. Толе ўралган таёқни бунақа букила олмайди.- Энди бу таёқни аста-секин синдириб қўйингми? У тешикнинг ўртасидан осонгина сопи олиб ташлайди ва аста-секин бўлакларга бўлинади. Алибек Би:- Бундан нимани тушундингиз, ўғлим? - дейди. Кейин. Толе бола:— Тушундим,ота,мисолингиздан ма’но шундаки,кучли ва бирлашган юртни душман ҳам, можаро ҳам ололмайди. “Юрган одамни таёқ еяди” десангиз, бирлик, аҳиллик бўлмаса, душманни ҳам, можарони ҳам осонликча енгиш мумкинлигини тушунасиз. - Хайрият, ўғлим, тўғри тушундинг. Юртни бошқариш учун, аввало, юртни ҳамжиҳатликка, ҳамжиҳатликка чорлаш. “Қаэрга борсанг, бирликка бораман” дегани мана шу.
Мамлакатнинг Қозигурт тоғлари этакларига кўчаётган баҳор фасли.Бир куни Тўланинг отаси Алибекнинг олдига икки даъвогар келди.Бир: - Бу касалланган тулки учун аргумент эмас.Иккинчиси:- Бу тулки бўлиб,мўйнаси етук бўлсин деб парвариш қилганман,ер ҳам,тулки ҳам меники,демак, тулки меники.Иккиси бир оз шундай баҳслашишади. Алибек бий да’вогарларни тинглаб, ўғлига ишора қилиб, ҳокимиятни унга беришни сўради. Да’вогарлар Толенинг олдига келишса, далада таёқчада “айт, бақир” ўйнаб юрган экан. Уларнинг олдига келиб, уларнинг далилларини айтиб бўлгач, бола деди:“Тулки арлан бўлса, сеники, даладан қувиб, юқтириб қўйдим” деган йигитга. – Урғочиси сизники, – дейди йигитга “ер меники”. Боланинг ҳокимиятидан бехабар улар отасининг олдига қайтадилар.
-Ўғлингизнинг гапларини тушунмадик...– Толежон тўғри қози берди,–дейди Алибек би. - Туз тулкининг танасини ҳимоя қилади ва аёлни ҳимоя қилади. Агар тулки эркак бўлса, у сизники.
Манбалар
2.Тарихий шахслар. Когнитив - машҳур нашр. Мактаб ёшидаги ўқувчилар ва кенг жамоатчилик учун. Тузувчи: Тўғисбаев Б. Сужикова А. - Олмаота. Алматикитап нашриёти, 2009 ИСБН 978-601-01-0268-2
3.Ислом. Энциклопедик маълумотнома. Олмаота: Аруна Лтд. ЛЛП, 2010 ИСБН 9965-26-322-1