Ziyosfera

Taliqon: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Taliqon
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Taliqon]]
[[Fayl:On_the_market_street_in_Taloqan_(8016345739).jpg|thumb]]
 
'''Taliqon''', Toliqon, Talqon — [[oʻrta asrlar]]da [[Shimol|Shim.]] [[Afgʻoniston]]dagi qad. [[shahar]] va [[viloyat]]. T. oʻrta asrlarda [[Toxariston]]ning [[poytaxt]]i boʻlsada, [[Balx]]dan 3 marta kichik edi. T. [[Qunduz (shahar)|Qunduz]]dan [[sharq]]da, [[Qunduz]]daryo [[irmoq|irmogʻi]] Taliqon daryosi boʻyida joylashgan. T. mustahkam istehkomli, [[savdo]] yoʻllari kesishgan yerda joylashgani uchun obod va boy shahar hisoblangan. Oʻrta asrlarda uni, shuningdek, „Xuroson T.i“ deb ham atashgan, chunki ayni vaqtda bu [[nom]]dagi yana 2 shahar [[Qazvin]] va [[Rey]] viloyatlarida ham boʻlgan. [[Mahmud ibn Vali|Mahmud ibn Valm]]ning yozishicha, [[Maymana]] viloyatidagi shahar ham T. deb atalgan.
 
[[Firdavsiy]]ning [[Shohnoma|"Shohnoma"sida]] T. shahri [[Afrosiyob]] podsholigi davri voqealari munosabati bilan qayd etilgan. Qadimda T. atrofida [[chegara]], tosh [[minora]]si boʻlgan, uni [[sosoniylar]] [[shoh]]i [[Varaxran V]] ([[421]]—[[438]] yillarda hukmronlik qilgan) bunyod etgan. [[Oʻrta Osiyo (arab istilosi)|Arablar istilosi]] [[arafa]]sida T. alohida bir [[mulk]] boʻlib, uni Sahrak yoki Suhrob nomli shoh idora etgan. [[X asr|<nowiki>X</nowiki> asr]]da T. shaqri Guzganon viloyati shohiga tobe boʻlgan. [[XII asr|<nowiki>XII</nowiki> asr]]da T. [[manbalar]]da yana [[Xuroson]]ning alohida viloyati [[tarz]]ida qayd etilgan va unga bir qancha shahar va [[qishloq]]lar qaragan. T. [[qalʼa]]si oʻrta asrlarda Mansurkoʻh yoki Nusratkoʻh deb nomlangan. U juda mustahkam boʻlib, [[XIII asr|<nowiki>XIII</nowiki> asr]]da [[Chingizxon]] [[qoʻshin]]lari uni kuch bilan egallay olmay, 7 [[oy (vaqt birligi)|oy]] [[qamal]] qilib olishga majbur boʻlishgan. [[Amir Temur]] va [[temuriylar davlati|temuriylar davrida]] T. dastlab [[Pirmuhammad Mirzo|Pirmuhammad ibn Jahongir]] mulki, soʻngra [[Shohrux]] davrida uning oʻgʻli [[Ibrohim Mirzo|Ibrohim Sultonga]] tegishli boʻlgan. [[XVI asr|<nowiki>XVI</nowiki> asr]] oxirida T.ni temuriy [[Sulton Mahmud Mirzo|Sulton Maxmud Mirzo]] va Xisravshohning [[noib]]lari [[idora]] etishgan. [[1503]]—[[1504|04]] yillarda Toxariston va [[Badaxshon]]ning katta qismini [[Shayboniyxon]] qoʻshinlari bosib olganda bu viloyatlar Shayboniyxonning ukasi [[Mahmud Sulton]]ga inʼom etilgan. Shayboniyxon [[oʻlim]]idan soʻng ([[1510]]) Toxariston va Badaxshonning katta qismi yana temuriylar (Mirzaxon oʻgʻli Sulaymonshoh) tasarrufida boʻlgan. Biroq uning [[nabira]]si va vorisi Shohrux Mirzo davrida T. Badaxshon shohlaridan Shoh Imod kuliga oʻtgan. [[1584]] y. T.ga [[shayboniylar]] qoʻshini kelib shahar Mahmud sulton ibn Sulaymon sultonga qaragan. U, oʻz navbatida, Shayboniylarning Balxdagi noibi [[Abdulmoʻmin (Shayboniy)|Abdulmoʻmin]] Sultonga tobe boʻlgan. T. viloyat markazi [[maqom (huquqda)|maqom]]ini [[Ashtarxoniylar]] davrida ham saqlab qolgan. [[XVIII asr|<nowiki>XVIII</nowiki> asr]]ning 1yarmida T. yoriylar [[sulola]]sidan Mir Sultonshoh tasarrufiga oʻtgan. <nowiki>XVIII</nowiki> asr oʻrtalaridan Afgʻoniston tarkibida.
 
Taloqan (fors, shuningdek, koʻchirilgan Taleqon yoki Taluqan) poytaxti Taxar viloyati, shimoli-Sharqda Afgʻoniston. Taluqan tumanida joylashgan. 2006-yilda aholisi 196,400 ta deb taxmin qilingan.
 
2021-yilda Tolibon 2021-yilgi Tolibon hujumi paytida viloyat ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi<ref>{{Veb manbasi|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Taloqan#cite_note-1|sarlavha="Tāloqān". World Gazetteer. Archived from the original on 5 January 2013. Retrieved 19 December 2007.}}</ref>.
 
== Tarix ==
[[Fayl:Khwarezmshahs_jital_1200-1220_Taliqan.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Khwarezmshahs_jital_1200-1220_Taliqan.jpg/200px-Khwarezmshahs_jital_1200-1220_Taliqan.jpg|left|thumb|200x200px| [[Muhammad Xorazmshoh|’Ala ed-Din Mohammad ibn Tekesh]] (1200–1220) davridagi tanga pullar]]
Daryo boʻyidagi gʻarbda joylashgan eski shahar tomonidan tasvirlangan Marko Polo milodiy 1275-yilda:
 
: „Taikhan deb nomlangan qal’a, buyuk makkajoʻxori-bozori bor. Uning janubida joylashgan tepaliklar katta va balanddir. Ularning barchasi oq tuzdan iborat boʻlib, nihoyatda qattiq. Bu dunyoda topilgan eng pok hurmatga sazovor joy deb hisoblashadi.“<ref>{{Veb manbasi|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Taloqan#cite_note-2|sarlavha=Dupree, Nancy Hatch (1977) [1st Edition: 1970]. An Historical Guide to Afghanistan (2nd Edition, Revised and Enlarged ed.). Afghan Tourist Organization.}}</ref>
 
1603-yilda Taloqan („Talxan“) ga yana bir yevropalik kashfiyotchi [[:en:Bento de Góis|Bento de Góis]] tashrif buyurib, u karvon bilan Kobuldan Yarqand (keyin Qashqariya poytaxti) ga yoʻl olgan.
 
== Yaqin tarix ==
[[Fayl:Gouverneurssitz_Taloqan.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Gouverneurssitz_Taloqan. JPG/220px-Gouverneurssitz_Taloqan. JPG|thumb|Takhar Hukumot binosi (Taloqan)]]
[[:en:Ahmad Shah Massoud|Ahmad Shah Massoud]]<nowiki/>ning mujohidlar shtab-kvartirasi Taloqonda Sovet armiyasi va Tolibonga qarshi kampaniyasi paytida joylashgan edi. Taloqan 5-sentyabr 2000-da yuzlab tinch aholining hayotiga Zomin boʻlgan qamaldan soʻng Tolibonga tushgan soʻnggi yirik shahar edi. Tolibon tomonidan qonli qoʻlga olinishi, shuningdek, tinch aholi Imom Sohib va Panjshir vodiysi tomon qochib, aholining ommaviy chiqishiga sabab boʻldi. [[:en:Northern Alliance|Northern Alliance]] askarlari Tolibonning shaharning shimoliga va sharqiga oʻtishini toʻxtatishga muvaffaq boʻlishdi, ammo uni qaytarib ololmadilar. Taloqan 2001-yil noyabr oyida Shimoliy Ittifoq askarlari tomonidan ozod qilingan.
 
Shaharga 2021-yilgi [[:en:2021 Taliban offensive|Taliban offensive]] davrida hujum uyushtirilgan. (Amerika qoʻshma Shtatlari qoʻshinlarini olib chiqish bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi).
 
2021-yil 2-May kuni Takharda Tolibonga qarshi eng nufuzli arbob Piram Qul Ziayi Rustaq tumanida oʻldirildi.
 
== Iqlimi ==
Taloqan Oʻrta yer dengizi iqlimiga ega. Qishda yozga qaraganda koʻproq yogʻingarchilik boʻladi. Taloqanda oʻrtacha yillik harorat 15,4 s (59,7 S) ni tashkil qiladi. Har yili taxminan 434 millimetr (17,09 dyuym) yogʻingarchilik tushadi.
 
== Qoʻshimcha havolalar ==
 
* Taluqan District
* Taloqan Airport
* [[Afgʻoniston shaharlari|Cities of Afghanistan]]
* Takhar Province
* [[Toxariston|Tokharistan]]
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
Ad.:Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 19S2; Kamoliddinov Sh. S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazoʻchnoʻm istochnikam IX — nachalo XIII vv., T., 1996.
 
Shamsiddin Kamoliddinov.
 
{{OʻzME}}
 
{{chala}}
 
[[Turkum:Afgʻoniston shaharlari]]
[[Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari]]
[[Turkum:Afgʻoniston]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shaharlar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Taliqon, Toliqon, Talqon — oʻrta asrlarda Shim. Afgʻonistondagi qad. shahar va viloyat. T. oʻrta asrlarda Toxaristonning poytaxti boʻlsada, Balxdan 3 marta kichik edi. T. Qunduzdan sharqda, Qunduzdaryo irmogʻi Taliqon daryosi boʻyida joylashgan. T. mustahkam istehkomli, savdo yoʻllari kesishgan yerda joylashgani uchun obod va boy shahar hisoblangan. Oʻrta asrlarda uni, shuningdek, „Xuroson T.i“ deb ham atashgan, chunki ayni vaqtda bu nomdagi yana 2 shahar Qazvin va Rey viloyatlarida ham boʻlgan. Mahmud ibn Valmning yozishicha, Maymana viloyatidagi shahar ham T. deb atalgan.

Firdavsiyning "Shohnoma"sida T. shahri Afrosiyob podsholigi davri voqealari munosabati bilan qayd etilgan. Qadimda T. atrofida chegara, tosh minorasi boʻlgan, uni sosoniylar shohi Varaxran V (421—438 yillarda hukmronlik qilgan) bunyod etgan. Arablar istilosi arafasida T. alohida bir mulk boʻlib, uni Sahrak yoki Suhrob nomli shoh idora etgan. X asrda T. shaqri Guzganon viloyati shohiga tobe boʻlgan. XII asrda T. manbalarda yana Xurosonning alohida viloyati tarzida qayd etilgan va unga bir qancha shahar va qishloqlar qaragan. T. qalʼasi oʻrta asrlarda Mansurkoʻh yoki Nusratkoʻh deb nomlangan. U juda mustahkam boʻlib, XIII asrda Chingizxon qoʻshinlari uni kuch bilan egallay olmay, 7 oy qamal qilib olishga majbur boʻlishgan. Amir Temur va temuriylar davrida T. dastlab Pirmuhammad ibn Jahongir mulki, soʻngra Shohrux davrida uning oʻgʻli Ibrohim Sultonga tegishli boʻlgan. XVI asr oxirida T.ni temuriy Sulton Maxmud Mirzo va Xisravshohning noiblari idora etishgan. 1503—04 yillarda Toxariston va Badaxshonning katta qismini Shayboniyxon qoʻshinlari bosib olganda bu viloyatlar Shayboniyxonning ukasi Mahmud Sultonga inʼom etilgan. Shayboniyxon oʻlimidan soʻng (1510) Toxariston va Badaxshonning katta qismi yana temuriylar (Mirzaxon oʻgʻli Sulaymonshoh) tasarrufida boʻlgan. Biroq uning nabirasi va vorisi Shohrux Mirzo davrida T. Badaxshon shohlaridan Shoh Imod kuliga oʻtgan. 1584 y. T.ga shayboniylar qoʻshini kelib shahar Mahmud sulton ibn Sulaymon sultonga qaragan. U, oʻz navbatida, Shayboniylarning Balxdagi noibi Abdulmoʻmin Sultonga tobe boʻlgan. T. viloyat markazi maqomini Ashtarxoniylar davrida ham saqlab qolgan. XVIII asrning 1yarmida T. yoriylar sulolasidan Mir Sultonshoh tasarrufiga oʻtgan. XVIII asr oʻrtalaridan Afgʻoniston tarkibida.

Taloqan (fors, shuningdek, koʻchirilgan Taleqon yoki Taluqan) poytaxti Taxar viloyati, shimoli-Sharqda Afgʻoniston. Taluqan tumanida joylashgan. 2006-yilda aholisi 196,400 ta deb taxmin qilingan.

2021-yilda Tolibon 2021-yilgi Tolibon hujumi paytida viloyat ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi[1].

Tarix

[tahrir | manbasini tahrirlash]
’Ala ed-Din Mohammad ibn Tekesh (1200–1220) davridagi tanga pullar

Daryo boʻyidagi gʻarbda joylashgan eski shahar tomonidan tasvirlangan Marko Polo milodiy 1275-yilda:

„Taikhan deb nomlangan qal’a, buyuk makkajoʻxori-bozori bor. Uning janubida joylashgan tepaliklar katta va balanddir. Ularning barchasi oq tuzdan iborat boʻlib, nihoyatda qattiq. Bu dunyoda topilgan eng pok hurmatga sazovor joy deb hisoblashadi.“[2]

1603-yilda Taloqan („Talxan“) ga yana bir yevropalik kashfiyotchi Bento de Góis tashrif buyurib, u karvon bilan Kobuldan Yarqand (keyin Qashqariya poytaxti) ga yoʻl olgan.

Yaqin tarix

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Takhar Hukumot binosi (Taloqan)

Ahmad Shah Massoudning mujohidlar shtab-kvartirasi Taloqonda Sovet armiyasi va Tolibonga qarshi kampaniyasi paytida joylashgan edi. Taloqan 5-sentyabr 2000-da yuzlab tinch aholining hayotiga Zomin boʻlgan qamaldan soʻng Tolibonga tushgan soʻnggi yirik shahar edi. Tolibon tomonidan qonli qoʻlga olinishi, shuningdek, tinch aholi Imom Sohib va Panjshir vodiysi tomon qochib, aholining ommaviy chiqishiga sabab boʻldi. Northern Alliance askarlari Tolibonning shaharning shimoliga va sharqiga oʻtishini toʻxtatishga muvaffaq boʻlishdi, ammo uni qaytarib ololmadilar. Taloqan 2001-yil noyabr oyida Shimoliy Ittifoq askarlari tomonidan ozod qilingan.

Shaharga 2021-yilgi Taliban offensive davrida hujum uyushtirilgan. (Amerika qoʻshma Shtatlari qoʻshinlarini olib chiqish bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi).

2021-yil 2-May kuni Takharda Tolibonga qarshi eng nufuzli arbob Piram Qul Ziayi Rustaq tumanida oʻldirildi.

Iqlimi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Taloqan Oʻrta yer dengizi iqlimiga ega. Qishda yozga qaraganda koʻproq yogʻingarchilik boʻladi. Taloqanda oʻrtacha yillik harorat 15,4 s (59,7 S) ni tashkil qiladi. Har yili taxminan 434 millimetr (17,09 dyuym) yogʻingarchilik tushadi.

Qoʻshimcha havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „"Tāloqān". World Gazetteer. Archived from the original on 5 January 2013. Retrieved 19 December 2007.“.
  2. ↑ „Dupree, Nancy Hatch (1977) [1st Edition: 1970. An Historical Guide to Afghanistan (2nd Edition, Revised and Enlarged ed.). Afghan Tourist Organization.“].

Ad.:Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 19S2; Kamoliddinov Sh. S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazoʻchnoʻm istochnikam IX — nachalo XIII vv., T., 1996.

Shamsiddin Kamoliddinov. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Toliqon?oldid=233572" dan olindi