Ziyosfera

Torul

Торул — Қора денгиз минтақасининг Шарқий Қораденгиз минтақасидаги Гумушҳане вилоятининг шаҳар ва туман маркази.

Тарихи

Торул ва унинг атрофи тарихий манбаларда илк бор тилга олинган ҳужжат милоддан аввалги йилларга тўғри келади. Бу Ксенофоннинг 400-йилларда ёзилган „Анабасис“ (Экспедиция/Ўнлаб одамларнинг қайтиши) асаридир. Ксенофонт Торул-Тоня ҳудудида колх халқларидан бири бўлган Дрил исмли жангчи қабила яшаганлигини ва бу қабила мустамлакачи юнонларнинг ашаддий душмани бўлганлигини айтади[1]. Милодий 130-йилда Рим империясининг Кападокия губернатори Аррианус Қораденгиз минтақасига келиб, император Ҳадрианга минтақа ҳақида ҳисобот тайёрлади. Тайёрлаган ҳисоботида Торул ҳудудидаги Дрил қабиласини яна бир бор тилга олган. Аррианус Дрил қабиласи минтақада яшовчи бошқа Лаз, Тзан, Тзани[2][3] жамоалари билан бир хил эканлигини таъкидлади. Туманнинг номи Торул (Дорила) билан боғлиқ бўлса керак[4].

Папа элчиси Руй Гонсалес де Клавихо 1404-йилда минтақага келганида, у Торул Кабаситас оиласи назорати остида эканлигини айтади. Торул қал’асида яшовчи бу оила Византия даврида Зигана водийсининг бир қисмини ўз назоратига олган эди. Усмонли кучлари томонидан Зигана водийсини назорат қилиш учун уюштирилган экспедиция чоғида Кабаситас оиласи қал’ани тарк этди. Шу тариқа қал’а ва шаҳар 1481-йилда Усмонлилар ҳукмронлиги остига ўтди.

Торул Усмонлилар ҳукмронлигидан кейин Трабзон санжагига қарашли шаҳарча бўлган бўлса, ХВ-ХВИ асрларда шаҳар маркази „Ардаса“ аҳоли пункти бўлган деб тахмин қилинади. ХВ аср охирида Торул шаҳрида 28 қишлоқ ва 3 қишлоқ бўлган бўлса, 211 хонадонда тахминан 1100 киши, жумладан 1 мусулмон ва 210 ғайримусулмон яшаган деб тахмин қилинади. Кейинги йилларда қурилиш ва тоғ-кон ишларининг кенг қўлланиши туфайли туманга мусулмонлар ҳам, ғайримусулмонлар ҳам кўчишлар содир бўлди. ХВИИ асрда Жанжа деб номланган қишлоқ бўлган аҳоли пунктининг маркази бўлган Гумушҳане Торул билан қўшилиб туманга айланган. ХИХ аср ўрталарида Гумушҳанедан ажралган ва Гумушҳане санжоғига боғланган мустақил туман сифатида кўрила бошлаган аҳоли пунктида туман ҳокимлиги ташкил этилган. 1839-1861-йилларда турли сабабларга кўра Торул шаҳридан 1909 нафар мусулмон бўлмаганлар кўчиб келган. 1860-йилларда Торул туманида ХВИИИ аср охирида насронийликдан исломни қабул қилган, кейин эса христианликни қабул қилган Иставри номли жамоалар жадал равишда пайдо бўлди. Кончилик билан шуғулланган бу жамоалар Торулдан Акдағмаденега кўчиб келди. 1876-йилда Торул округида 49 қишлоқ бўлган. Бундан ташқари, бу санада Кüртüн шаҳарчаси сифатида у Торул шаҳри билан боғланган. 1876-йилда бу вақтда Торул туманида Торул муниципал ташкилоти ташкил этилган бўлиб, биринчи ҳоким Ҳусайн Бей бўлган. Бу турар-жой 1877-1878-йиллардаги Усмонли-Россия уруши (93-йилги уруш) пайтида бир қанча аҳоли кўчиб келган. Туман аҳолиси 1881-1882-йилларда 36137 кишини ташкил этган бўлса, юнон аҳолиси бу аҳолининг деярли ярмини ташкил этган бўлса, арман аҳолиси йўқ эди. Ҳ.Ф.Б. Лйнч ва Дейролле каби ХИХ аср саёҳатчиларининг маълумотларига кўра, туман марказидаги 200 та хонадонда 1000 га яқин одам истиқомат қилган. 1903-йилда шаҳарчада давлат идораси, масжид ва черков каби зиёратгоҳлар, мактаб, 18 та меҳмонхона, 45 та дўкон, 5 та новвойхона, 4 та меҳмонхона, 10 та қаҳвахона бўлган. 1914-йилга келиб округ аҳолиси анча кўпайиб, аҳолиси 60257 кишини, шу жумладан мусулмонлар 29686, юнонлар 30457 ва арманлар 24 кишини ташкил қилган. Биринчи жаҳон уруши пайтида (1916 йил август) рус армияси минтақани эгаллаб олди. Россия истилоси ва босқинчилик давридаги тўқнашувлар пайтида вайрон бўлган аҳоли пункти 1917-йил Совет инқилобидан кейин русларнинг олиб чиқиб кетилиши натижасида вайрон бўлган. Турк аскарлари етиб келгунига қадар Торул шаҳри арман тўдалари томонидан ёқиб юборилган[5].

1828-йилдан Республикага қадар Трабзон вилоятининг Гумушҳане санжагига қарашли шаҳар, Республиканинг ташкил топиши билан Гумушҳане туманига айланди. Курд шаҳри 1990-йилда аҳоли пунктидан ажралиб, туманга айлантирилган.

Географияси

Манзили
Ҳаршит оқими бўйлаб Трабзон-Эрон транзит йўлида қурилган, тоғли ҳудудга эга шаҳар. Шарқда, Гумушҳане Меркез; Шимолда Трабзон вилояти, Мачка ва Тоня туманлари, ғарбда Куртун ва Гиресун Алуcра туманлари, жанубда Ширан тумани билан ўралган. Шарқий Қора денгиз туркманлари Чепни Хуросондан келаётиб шу ерда қолиб кетган. Туманнинг майдони 969 км², туман марказининг баландлиги 950 метр.
Туманда жойлашган Шаҳид Тамер Ўздемир Анадолу Лицейи.
Табиати
Ер ўрмон тупроғига хос хусусиятга эга. Ёмғир ёғиши ўрмон ўсимликларининг ўсишига ёрдам беради. Шу сабабли ўрмонлар туманнинг ўсимлик қопламини ташкил қилади.
Дарёлари
Нивене, Читдереси ва Костере дарёлари Тиреболудан денгизга қуйилган Ҳаршит оқими туманнинг муҳим дарёси саналади.
Баланд тоғлари
Коли, Исдадам ва бошқалар.

Иқлими

Шарқий Қораденгиз иқлим зонасидан бошланиб Шимолий Қораденгиз тоғларининг ички қисмида, ёғингарчилик кам, қиши қаттиқ ва ёзи илиқ бўлган иқлим.

Маданияти

Уларда пестил, коме ва сирон каби маҳаллий таомлар мавжуд. Кеменче ва хорон каби рақслари мавжуд.

Кундалик сўзлашув тили ўзига хос бўлса-да, умумий хусусиятларига кўра Қораденгиз шевасига ўхшайди[6].

Манбалар

  1. ↑ Ксенопҳон, Анабасис, 5.2.1-2
  2. ↑ „Арşивленмиş копя“. 27 аğустос 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2 касıм 2018.
  3. ↑ „Арşивленмиş копя“. 31 аğустос 2019да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2 касıм 2018.
  4. ↑ Аҳмет Миcан Зеҳироğлу, Антик Çаğларда Доğу Карадениз
  5. ↑ Гüмüşҳане İдари, Сосял ве Экономик Тариҳ (1850-1918) (Тüркçэ). İстанбул: Гüмüşҳане Üниверситеси Яйıнларı, 2014 — 35,36,52,59,127,142,152,154,174,225-бет. ИСБН 978-605-63476-5-8. 
  6. ↑ „Арşивленмиş копя“. 26 март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 майıс 2020.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Torul" dan olindi