Trotil ekvivalenti sahifasining manbasini koʻrish

{{Oʻlchov birligi
| nomi = Trotil ekvivalenti
| belgilanishi = 
| belgisi = t yoki trotil tonna
| tasvir = Atomic blast Nevada Yucca 1951.jpg
| tagyozuv = 1951-yilda Nevada poligonida 14 kilotonna yadroviy sinov natijasidagi portlash.
| kattalik = Energiya
| tizim = 
| hosila = 
| manbalar = 
| vikiombor = Trotil ekvivalenti
}}
[[Fayl:Nukecloud.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Nukecloud.png/220px-Nukecloud.png|thumb| Yadro qo'ziqorinining balandligi energiyaga bog'liq (TNT ekvivalentida)]]
'''Trotil ekvivalenti''' — portlash paytida teng miqdorda energiya chiqaradigan trotil ([[trinitrotoluol]], TNT) miqdorida ifodalangan yuqori energiyali hodisalarning energiya chiqishi o'lchov birligi.

Trinitrotoluolning portlovchi parchalanishining solishtirma energiyasi, portlash sharoitiga qarab, 980-1100 kal/g oralig'ida o'zgarib turadi. Har xil turdagi portlovchi moddalarni solishtirish uchun 1000 kal/g va 4184 J/g qiymatlari qabul qilingan.

== Miqdorlar ==
{| class="wikitable"
|+ Miqdorlarning nomlanishi
|-
! Birlik nomi !! Joulda !! Katta birlik
|-
|  1 [[gramm]] trinitrotoluen (TNT)||1000 termokimyoviy [[kaloriya]] ||4184 [[joul]]
|-
| 1 [[kilogramm]] TNT ||4,184 {{E|6}} J||4,184 MJ (MegaJoul)
|-
|1 tonna TNT ||4,184 {{E|9}} J|| 4,184 GJ (GigaJoul)
|-
|1 kiloton (kt) TNT ||4,184 {{E|12}} J ||4,184 TJ (TeraJoul) 
|-
|1 megaton (Mt) TNT ||4,184 {{E|15}} J ||4,184 PJ (PetaJoul) 
|-
| 1 gigaton (Gt) TNT ||4,184 {{E|18}} J ||4,184 EJ (EksaJoul)
|-
|1 teraton (Tt) TNT ||4,184 {{E|21}} J ||4,184 ZJ (ZettaJoul)
|-
|1 petaton (Pt) TNT || 4,184 {{E|24}} J || 4,184 IJ (IottaJoul)
|}

== Foydalanish va misollar ==
Portlash quvvatining trotil ekvivalenti [[Yadro portlashi|yadroviy portlashlar]], kimyoviy portlovchi qurilmalarning portlashlari, [[asteroid]] va kometalarning qulashi, vulqon portlashlari va boshqa hollarda chiqadigan energiyani baholashda foydalaniladi.

Xususan, trotil ekvivalenti [[Yadro portlashi|yadroviy portlashning kuchini]] tavsiflashda foydalaniladi. TNT (trinitrotoluol) zaryadining massasi portlash energiyasi maʼlum bir yadro qurolining portlash paytidagi energiyasiga teng boʻladi. Masalan, bir kilogramm uran-235 yoki plutoniy-239 <ref>Pri delenii odnogo yadra <sup>235</sup>U ili <sup>239</sup>Pu videlyaetsya v srednem okolo {{Nobr|200 МэВ}} (~{{Nobr|3,2·10<sup>−11</sup> Дж}}) energii; kolichestvo yader etix izotopov v odnom kilogramme sostavlyaet okolo {{Nobr|2,5·10<sup>24</sup> dona}}.</ref> (~80 TJ) tarkibidagi [[Yadroning boʻlinishi|barcha yadrolarning boʻlinishi]] paytida ajralib chiqadigan energiya taxminan {{Nobr|20 ming t}} TNTga teng.

Shunday qilib, 1945-yil 6-avgustda [[Xirosima]] ustida „Bolakay“ nomli yadro bombasi portlashining energiyasi, turli hisob-kitoblarga koʻra, trotilning 13 dan {{Nobr|18 kt}} gacha, bu taxminan {{Nobr|0,7 g}} moddaning energiyaga toʻliq aylanishiga toʻgʻri keladi:

[[:ru:Эквивалентность массы и энергии|{{math|''E'' {{=}} ''mc''<sup>2</sup>}}]] = 0,0007 kg · (3{{e|8}} m/s)<sup>2</sup> = 63{{e|12}} J ≈ 15 kt TNT.

Taqqoslash uchun, 2005-yil uchun jami jahon elektr energiyasi isteʼmoli (5 {{E|20}} J) {{Nobr|120 Gt}} TNT yoki sekundiga oʻrtacha {{Nobr|3,8 kt}} TNT ni tashkil qiladi.

[[Tunguska voqeasi|Tungus meteoritining]] tushishi paytida energiya chiqishi {{Nobr|10—30 Mt}} TNT deb baholanadi. 1883-yilda Krakatoa vulqonining portlashi TNT ekvivalentida taxminan {{Nobr|200 Mt}} energiya chiqargan. 2004-yil 26-dekabrda Hind okeanida halokatli tsunamiga sabab boʻlgan zilzila (magnitudasi 9,3) paytida ajralib chiqqan jami energiya {{Nobr|9600 gigatonna}} ({{Nobr|4·10<sup>22</sup> J}}) <ref>{{Veb manbasi|url=http://neic.usgs.gov/neis/eq_depot/2004/eq_041226/neic_slav_hrv.html|sarlavha=USGS, Harvard Moment Tensor Solution|nashriyot=National Earthquake Information Center, US Geological Survey|sana=2004-12-26|kirish sanasi=2010-08-12|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100117084041/http://neic.usgs.gov/neis/eq_depot/2004/eq_041226/neic_slav_hrv.html|arxivsana=2010-01-17}}</ref> ekvivalentini tashkil etgan boʻlsa, okean tubining sirt qismiga ajralib chiqqan energiya esa yuz minglab marta kichikroq boʻlib, atigi {{Nobr|26 megatonna}} ekvivalentida edi <ref>{{Veb manbasi|url=http://neic.usgs.gov/neis/eq_depot/2004/eq_041226/neic_slav_e.html|sarlavha=USGS Energy and Broadband Solution|nashriyot=National Earthquake Information Center, US Geological Survey|kirish sanasi=2010-08-12|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100404013939/http://neic.usgs.gov/neis/eq_depot/2004/eq_041226/neic_slav_e.html|arxivsana=2010-04-04}}</ref> .

== Portlovchi moddalarning trotil ekvivalenti ==
Portlovchi moddalarning trotil ekvivalenti maʼlum bir moddaning trotil bilan solishtirganda necha marta kuchli yoki kuchsizligini ko'rsatadigan omildir<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.studfiles.ru/preview/749105/|sarlavha=''Курс «БЖД:Защита в ЧС и ГО»''|kirish sanasi=2014-09-11|arxivsana=2014-09-11|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140911152850/http://www.studfiles.ru/preview/749105/}}</ref> (baʼzan shunga oʻxshash qiyosiy omil boshqa keng foydalaniladigan moddalarga nisbatan kiritilishi mumkin). Trotil ekvivalenti trotil massasi bo'lib, uning portlashi ma'lum miqdordagi portlovchi moddaning portlashi bilan bir xil miqdorda energiya chiqaradi. <math>M_{T} = (R.E.) \cdot M_{BB}</math>
{| class="wikitable"
!Modda
! TNT ekvivalenti (RE )
! Formula
|-
| [[Trinitrotoluol|Trotil]] (TNT)
| 1.0
|[[Fayl:Trinitrotoluene.svg|link=Fayl:Trinitrotoluene.svg|alt=Изображение химической структуры|frameless|92x92px]]  
|-
| [[ammoniy nitrat]]
| 0,337
| <sub>NH4NO3</sub> <sub>_</sub>
|-
| TNRS
| 0,39
|[[Fayl:Bleistyphnat.svg|link=Fayl:Bleistyphnat.svg|alt=Изображение химической структуры|frameless|121x121px]] 
|-
| [[Porox|Kukun]]
| 0,55—0,66
| (KNO <sub>3</sub>, S, C) yoki ([[Nitrotsellyuloza|nitroselyuloza]] + qo'shimchalar)
|-
| Ammonal
| 0,99
| NH <sub>4</sub> NO <sub>3</sub> + TNT + Al
|-
| [[Tetril]]
| 1,15—1,25
|[[Fayl:Tetryl.png|link=Fayl:Tetryl.png|alt=Изображение химической структуры|frameless|99x99px]] 
|-
| [[Geksogen|RDX]]
| 1,3-1,6 gacha
|[[Fayl:RDX.svg|link=Fayl:RDX.svg|frameless|93x93px]] 
|-
| isitish elementi
| 1.39
|[[Fayl:PETN.svg|link=Fayl:PETN.svg|alt=Изображение химической структуры|frameless|110x110px]] 
|-
| Tritonal
| 1.53
| TNT + Al
|-
| [[Nitroglitserin]]
| 1.54 <ref>{{Veb manbasi|url=https://dpva.ru/Guide/GuideChemistry/burningandexolisions/DdetonationSpeedandREtnt/|sarlavha=Инженерный cправочник DPVA|kirish sanasi=2021-11-10|arxivsana=2021-11-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211110203136/https://dpva.ru/Guide/GuideChemistry/burningandexolisions/DdetonationSpeedandREtnt/}}</ref>
|[[Fayl:Nitroglycerin.svg|link=Файл:Nitroglycerin.svg|alt=Изображение химической структуры|frameless|117x117px]] 
|-
| EGDN
| 1.6
|[[Fayl:Ethylene_glycol_dinitrate.svg|link=Fayl:Ethylene_glycol_dinitrate.svg|alt=Изображение химической структуры|frameless|109x109px]] 
|-
| Oktogen
| 1.7
|[[Fayl:HMX.svg|link=Fayl:HMX.svg|alt=Изображение химической структуры|frameless|114x114px]] 
|-
| Oktanitrokuban
| 2.38
|[[Fayl:Octanitrocubane.svg|link=Fayl:Octanitrocubane.svg|alt=Octanitrocubane.svg|frameless|121x121px]] 
|}

== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==

* Тротиловый эквивалент — статья из Большой советской энциклопедии. 
* [https://books.google.ru/books?id=Z7wtAgAAQBAJ&pg=PR6 U.S. Army Explosives and Demolitions Handbook] 2013, page 6 «Section II. Military explosives and special charges, 4. Definitions. d»
* [http://www.sleuthsayers.org/2012/03/explosives-101-re-factor.html Explosives 101: RE Factor], Dixon Hill, 2012
[[Turkum:Energiya o'lchov birlilklari]]
[[Turkum:Portlovchi moddalar]]