Tuff sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Bandelier-Pockmarked_Cliff.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Bandelier-Pockmarked_Cliff.jpg/200px-Bandelier-Pockmarked_Cliff.jpg|thumb|294x294px| Bandelier milliy yodgorligidan payvandlangan tüf, [[Nyu-Meksiko]]]]
[[Fayl:Tufo_Necropoli_della_Banditaccia.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Tufo_Necropoli_della_Banditaccia. JPG/220px-Tufo_Necropoli_della_Banditaccia. JPG|thumb| Banditacciadagi qabrdan [[Cerveteri|etrusk]] tüf bloklari]]
[[Fayl:Tuffstein_Haus.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Tuffstein_Haus.jpg/220px-Tuffstein_Haus.jpg|thumb| Germaniyadagi tuf uyi]]
'''Tuf''', vulqon otilishi paytida [[Vulqon|ventilyatsiyadan]] chiqarilgan vulqon kulidan yasalgan [[Togʻ jinslari|jinslarning]] bir turi. Chiqib ketish va choʻkishdan soʻng, kul qattiq toshga aylanadi.<ref name=":0">{{Kitob manbasi|last=Fisher|first=Richard V.|title=Pyroclastic rocks|url=https://archive.org/details/pyroclasticrocks0000fish|date=1984|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin|isbn=3540127569|pages=[https://archive.org/details/pyroclasticrocks0000fish/page/89 89]–90}}</ref><ref name=":1">{{Kitob manbasi|last=Schmincke|first=Hans-Ulrich|title=Volcanism|date=2003|publisher=Springer|location=Berlin|isbn=9783540436508|page=138}}</ref> 75% dan ortiq kulni oʻz ichiga olgan jinslar tuf, 25% dan 75% gacha kul boʻlgan jinslar esa '''tufli''' deb taʼriflanadi (masalan, ''tüfli qumtosh'').<ref name="schmidt-1981">{{jurnal manbasi|last=Schmidt|first1=R.|title=Descriptive nomenclature and classification of pyroclastic deposits and fragments: recommendations of the IUGS Subcommission on the Systematics of Igneous Rocks|journal=Geology|volume=9|year=1981|pages=41–43|doi=10.1007/BF01822152|url=https://scholar.google.com/scholar_url?url=https://idp.springer.com/authorize/casa%3Fredirect_uri%3Dhttps://link.springer.com/content/pdf/10.1007/BF01822152.pdf%26casa_token%3DEeQQK-27EzMAAAAA:NxHAz8w30oOg24-BcWvJPAgMBjRc419lq-7Jz-6VV0-ma9Mv2wxmt4JqRZoPtxQvU501TeyvkUDq1fmmJw&hl=en&sa=T&oi=gsb-gga&ct=res&cd=0&d=227239637425471251&ei=PBhxX4PbJrXCywTH6bfYBg&scisig=AAGBfm2m9NmvueO9pSpn98cYOcYAhzm0nw|access-date=27 September 2020}}</ref> Qumli vulkanik materiallardan tashkil topgan tüf '''vulkanik qumtosh''' deb atash mumkin.<ref name=":2">{{Veb manbasi|url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/ag/article/view/1257/1648|sarlavha=Arenig volcanic and sedimentary strata, central New Brunswick and eastern Maine|kirish sanasi=2022-09-24}}</ref>

Tuf nisbatan yumshoq jinsdir, shuning uchun u qadim zamonlardan beri qurilish uchun ishlatilgan.<ref name="dolan-etal-2019">{{jurnal manbasi|last=Dolan|first1=S.G.|last2=Cates|first2=K.M.|last3=Conrad|first3=C.N.|last4=Copeland|first4=S.R.|title=Home Away from Home: Ancestral Pueblo Fieldhouses in the Northern Rio Grande|journal=Lanl-Ur|date=14 March 2019|volume=19-21132|pages=96|url=https://permalink.lanl.gov/object/tr?what=info:lanl-repo/lareport/LA-UR-19-21132|access-date=29 September 2020}}</ref> Italiyada keng tarqalgani sababli, rimliklar uni koʻpincha qurilish uchun ishlatishgan.<ref name="jackson-etal-2005">{{jurnal manbasi|last=Jackson|first1=M. D.|last2=Marra|first2=F.|last3=Hay|first3=R. L.|last4=Cawood|first4=C.|last5=Winkler|first5=E. M.|display-authors=3|title=The Judicious Selection and Preservation of Tuff and Travertine Building Stone in Ancient Rome*|journal=Archaeometry|date=2005|volume=47|issue=3|pages=485–510|doi=10.1111/j.1475-4754.2005.00215.x}}</ref> Rapa Nui xalqi undan [[Pasxa oroli]]dagi ''moai'' haykallarining koʻpini yasash uchun foydalangan.<ref name="collins-2016-150-151">{{Kitob manbasi|last=Richards|first=Colin|title=Rapa Nui : Easter Island Cultural and Historical Perspectives|date=2016|location=Berlin [Germany]|isbn=9783732902651|pages=160–161|chapterurl=https://www.google.com/books/edition/Rapa_Nui_Easter_Island/FPQhDAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Richards,+Colin.+2016.+%22Making+Moai:+Reconsidering+Concepts+of+Risk+in+the+Construction+of+Megalithic+Architecture+in+Rapa+Nui+(Easter+Island)%22.+Rapa+Nui%E2%80%93Easter+Island:+Cultural+and+Historical+Perspectives,+pp.+150-151&pg=PA149&printsec=frontcover|accessdate=29 July 2021|chapter=Making Moai: Reconsidering concepts of riskin the construction of megalithic architecture in Rapa Nui (Easter Island)}}</ref>

Tufni [[Magmatik togʻ jinslari|magmatik]] yoki [[Choʻkindi togʻ jinslari|choʻkindi jins]] sifatida tasniflash mumkin. U odatda magmatik [[petrologiya]] kontekstida oʻrganiladi, garchi u baʼzida sedimentologik atamalar yordamida tasvirlangan boʻlsa ham.

== Vulkan kuli ==
Vulqon otilishi natijasida chiqariladigan materiallarni uch turga boʻlish mumkin:

# [[Vulqon gazlari|Vulkanik gazlar]], asosan bug ', [[karbonat angidrid]] va oltingugurt birikmasidan hosil boʻlgan aralashma (haroratga qarab oltingugurt dioksidi, SO <sub>2</sub> yoki [[vodorod sulfid]], H <sub>2</sub> S)
# [[Lava]], [[magma]]ning paydo boʻlishi va sirt ustida oqishi paytidagi nomi
# Tephra, har qanday shakl va oʻlchamdagi qattiq materialning zarralari havoga chiqariladi va tashlanadi

[[Fayl:Tuff_shards.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Tuff_shards.jpg/220px-Tuff_shards.jpg|right|thumb| Yupqa kesmada koʻrinadigan tüfning yorugʻlik mikroskopidagi tasviri (uzun oʻlcham bir necha mm): Oʻzgartirilgan shisha parchalarining (kul boʻlaklari) kavisli shakllari shisha qisman oʻzgargan boʻlsa-da, yaxshi saqlanib qolgan. Shakllar kengayuvchi, suvga boy gaz pufakchalari haqida hosil boʻlgan.]]
Tefra issiq vulqon gazlarining tez kengayishi natijasida vulqon ichidagi magma parchalanishi natijasida hosil boʻladi. Magma odatda portlaydi, chunki unda erigan gaz eritmadan tashqariga chiqadi, chunki u yuzaga oqganda bosim pasayadi. Ushbu shiddatli portlashlar vulqondan uchib ketishi mumkin boʻlgan material zarralarini hosil qiladi. 2 dan kichik qattiq zarralar&nbsp;mm diametrli (qum kattaligi yoki undan kichikroq) vulqon kullari deyiladi.<ref name="schmidt-1981"/>

Vulkanik kul yana mayda kullarga boʻlinadi, zarrachalarining oʻlchamlari 0,0625 dan kichik.&nbsp;mm diametrli va qoʻpol kul, zarracha oʻlchamlari 0,0625 gacha&nbsp;mm va 2&nbsp;diametri mm. Tuf mos ravishda qoʻpol tüf (qoʻpol kul tüf) va mayda tüf (nozik kul tüf yoki chang tüf) ga boʻlinadi. Koʻpincha qoʻpol zarralardan tashkil topgan konsolidatsiyalangan tefra lapilliston deb ataladi (zarralar 2).&nbsp;mm dan 64 gacha&nbsp;mm diametrli) yoki aglomerat yoki piroklastik [[Brekchiya|breksiya]] (64 dan ortiq zarralar)&nbsp;mm diametrli) tufdan koʻra.<ref name="schmidt-1981"/>

Vulkan kullari tarkibi jihatidan juda xilma-xil boʻlishi mumkin, shuning uchun tuflar ular hosil boʻlgan kul tarkibiga koʻra yana tasniflanadi. Yuqori kremniyli vulkanizmdan kul, ayniqsa kul oqimlarida, asosan, [[vulqon shishasi]] boʻlaklaridan iborat{{sfn|Fisher|Schmincke|1984}}<ref>{{Kitob manbasi|last=Blatt|first=Harvey|title=Petrology : igneous, sedimentary, and metamorphic.|url=https://archive.org/details/petrologyigneous0000blat_2edi|date=1996|publisher=W. H. Freeman|location=New York|isbn=0716724383|pages=[https://archive.org/details/petrologyigneous0000blat_2edi/page/27 27]–29|edition=2nd}}</ref> va asosan shisha parchalaridan hosil boʻlgan tüf vitrik tüf deb taʼriflanadi.<ref name="obrien-1963">{{jurnal manbasi|last=O'Brien|first1=R. T.|title=Classification of tuffs|journal=Journal of Sedimentary Research|date=1 March 1963|volume=33|issue=1|pages=234–235|doi=10.1306/74D70E20-2B21-11D7-8648000102C1865D|bibcode=1963JSedR..33..234O}}</ref> Shisha parchalari odatda notekis shaklga ega yoki uchburchak shaklida boʻladi. Ular magmada erigan gazlar tezda eritmadan chiqib ketishi natijasida hosil boʻlgan son-sanoqsiz mayda pufakchalarning parchalangan devorlari.{{sfn|Blatt|Tracy|1996}}

Asosan alohida kristallardan tashkil topgan kuldan hosil boʻlgan tuflar kristall tuflar, asosan maydalangan togʻ jinslaridan tashkil topgan kuldan hosil boʻlgan tuflar esa litik tuflar deb taʼriflanadi.<ref name="obrien-1963"/>

Vulkan kulining kimyoviy tarkibi yuqori kremniyli [[Liparit|riolitik]] kuldan past kremniyli [[bazalt]] kulgacha boʻlgan vulqon jinslari kimyosining butun spektrini aks ettiradi va tüflar ham riolitik, [[andezit]], bazalt va boshqalar sifatida tavsiflanadi.{{sfn|Fisher|Schmincke|1984}}

== Transport va litifikatsiya ==
Vulkanik kulning shamollatgichdan uzoqlashishining eng toʻgʻri yoʻli, otilish ustunining bir qismi boʻlgan kul bulutlari kabidir. Ular er yuzasiga xos tarzda yaxshi saralangan va er boʻylab bir xil qalinlikdagi adyolni hosil qilishga moyil boʻlgan ''yotqizilgan'' qatlamlar sifatida tushadi. Ustunning qulashi transportning yanada ajoyib va buzgʻunchi shakliga olib keladi, u piroklastik oqimlar va toʻlqinlar shaklini oladi, ular xarakterli ravishda yomon ajratiladi va past erlarda toʻplanadi. Toʻlqinli konlar baʼzan yuqori tezlikda oqimga xos boʻlgan choʻkindi tuzilmalarni koʻrsatadi, masalan, [[Dyuna|qumtepalar]] va antidunlar .<ref name="philpotts-ague-2009-77">{{Kitob manbasi|last=Philpotts|first=Anthony R.|title=Principles of igneous and metamorphic petrology|date=2009|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=9780521880060|page=73|edition=2nd}}</ref> Er yuzasida allaqachon toʻplangan vulqon kullari yomgʻir suvi bilan aralashganda yoki suv yoki muz tanasiga otilishi orqali loy oqimlari (laharlar) sifatida tashilishi mumkin.{{sfn|Schmincke|2003}}

Etarlicha issiq boʻlgan vulqon kulining zarralari sirtga choʻkib ketgandan keyin bir-biriga payvandlanadi va '''payvandlangan tüf hosil''' qiladi. Payvandlash {{Convert|600|C|F}} dan ortiq haroratni talab qiladi . Agar toshda noʻxat oʻlchamdagi tarqoq boʻlaklar yoki fiamma boʻlsa, u payvandlangan [[Lapilla|lapilli]] -tuf deb ataladi. Payvandlangan tüflar (va payvandlangan lapilli-tuflar) ignimbritlarda boʻlgani kabi, yiqilib tushishi yoki kul oqimidan toʻplanishi mumkin.{{sfn|Fisher|Schmincke|1984}} Payvandlash jarayonida shisha parchalari va pomza parchalari bir-biriga yopishadi (nuqta kontaktlarida boʻyinbogʻ), deformatsiyalanadi va siqiladi, natijada evtaksitik mato paydo boʻladi.{{sfn|Schmincke|2003}} Payvandlangan tüf odatda riolitik tarkibga ega, ammo barcha kompozitsiyalarning namunalari maʼlum.{{sfn|Fisher|Schmincke|1984}}{{sfn|Blatt|Tracy|1996}}

Kul oqimlari ketma-ketligi bir nechta ''sovutish birliklaridan'' iborat boʻlishi mumkin. Bularni payvandlash darajasi bilan farqlash mumkin. Sovutish moslamasining asosi odatda pastki sovuq yuzadan sovutish tufayli payvandlanmagan va oqimdagi suyuqliklarning payvandlash darajasi va ikkilamchi reaksiyalari oqim markaziga qarab yuqoriga koʻtariladi. Payvandlash sovutish moslamasining yuqori qismiga qarab kamayadi, bu yerda qurilma tezroq soviydi. Payvandlash intensivligi, shuningdek, choʻkindi yupqaroq boʻlgan joylarga va manbadan masofaga qarab kamayishi mumkin.<ref>{{jurnal manbasi|last=Ross|first1=Clarence S.|last2=Smith|first2=Robert L.|title=Ash-flow tuffs: Their origin, geologic relations, and identification|journal=USGS Profession Paper Series|series=Professional Paper|date=1961|issue=366|doi=10.3133/pp366|page=19}}</ref>

Sovuqroq piroklastik oqimlar payvandlanmagan va ular tomonidan yotqizilgan kul qatlamlari nisbatan mustahkamlanmagan.{{sfn|Schmincke|2003}} Biroq, sovutilgan vulqon kuli tezda toshga aylanishi mumkin, chunki u odatda vulqon shishasining yuqori miqdoriga ega. Bu termodinamik jihatdan beqaror material boʻlib, er osti suvlari yoki dengiz suvlari bilan tez reaksiyaga kirishadi, shishadan [[Ishqoriy metallar|gidroksidi metallar]] va [[Kalsiy|kaltsiyni]] yuvadi. [[Seolitlar]], gillar va [[Kalsit|kaltsitlar]] kabi yangi minerallar erigan moddalardan [[Kristallanish|kristallanadi]] va tüfni sementlaydi.{{sfn|Schmincke|2003}}

Tuflar, shuningdek, choʻkma muhiti boʻyicha, masalan, koʻl tüfi, suv osti tüfi yoki suv osti tüfi yoki kulni tashish mexanizmi boʻyicha, masalan, tushuvchi tüf yoki kul oqimi tüfi boʻyicha tasniflanadi. Eroziya va kul konlarining qayta joylashishi natijasida hosil boʻlgan qayta ishlangan tüflar, odatda, eol tüf yoki oqim tüf kabi transport agenti tomonidan tavsiflanadi.{{sfn|Fisher|Schmincke|1984}}<gallery widths="200px" heights="200px">
Fayl:Volcanic Ash Fall Layers Izu Oshima Japan 1.jpg|Yaponiyadagi tuf qatlamlari
Fayl:BishopTuff.jpg|[[California|Kaliforniyadagi]] [[Bishop tuff|yepiskop tufidan]] olingan toshlar, chap tomonda [[Pumice|pemza]] bilan payvandlanmagan, oʻngda [[fiamme]] bilan payvandlangan
Fayl:Bandelier Tuff San Diego Canyon.jpg|San-Diego kanyonidagi Bandelier Tuff. Pastki Otowi aʼzosi bitta massiv sovutish moslamasi, yuqori Tshirege aʼzosi esa bir nechta sovutish moslamalaridan iborat.
</gallery>

== Hodisalar ==
Tuflar portlovchi vulkanizm sodir boʻlgan joyda toʻplanish potentsialiga ega va shuning uchun joylashuvi va yoshi boʻyicha keng tarqalgan.{{sfn|Philpotts|Ague|2009}}

=== Yuqori kremniyli vulkanizm ===
Riyolit tüflarida pemzasimon, shishasimon boʻlaklar va [[Kvars|kvarts]], [[Ishqorlar|ishqorli]] [[Dala shpatlari|dala shpati]], [[biotit]] va boshqalar bilan mayda skoriyalar mavjud. Islandiya,<ref>{{jurnal manbasi|last=Jónasson|first1=K.|title=Rhyolite volcanism in the Krafla central volcano, north-east Iceland|url=https://archive.org/details/bulletin-of-volcanology_1994-12_56_6-7/page/516|journal=Bulletin of Volcanology|date=December 1994|volume=56|issue=6–7|pages=516–528|doi=10.1007/BF00302832|bibcode=1994BVol...56..516J}}</ref> Lipari,<ref>{{jurnal manbasi|last=Crisci|first1=G. M.|last2=Rosa|first2=R.|last3=Lanzafame|first3=G.|last4=Mazzuoli|first4=R.|last5=Sheridan|first5=M. F.|last6=Zuffa|first6=G. G.|display-authors=3|title=Monte guardia sequence: a late-pleistocene eruptive cycle on Lipari (Italy)|journal=Bulletin Volcanologique|date=September 1981|volume=44|issue=3|pages=241–255|doi=10.1007/BF02600562|bibcode=1981BVol...44..241C}}</ref> Vengriya,<ref>{{jurnal manbasi|last=Zelenka|first1=Tibor|last2=Balázs|first2=Endre|last3=Balogh|first3=Kadosa|last4=Kiss|first4=János|title=Buried Neogene volcanic structures in Hungary|journal=Acta Geologica Hungarica|date=December 2004|volume=47|issue=2–3|pages=177–219|doi=10.1556/ageol.47.2004.2-3.6|url=http://real.mtak.hu/33118/1/zelenka_eltemtett_vulk_2004.pdf}}</ref> Amerikaning janubi-gʻarbiy qismidagi havza va tizma va [[Yangi Zelandiya]]{{sfn|Philpotts|Ague|2009}} bunday tüflar koʻzga koʻringan hududlar qatoriga kiradi. [[Uels (hudud)|Uelsning]] qadimgi jinslarida,<ref>{{jurnal manbasi|last=Howells|first1=M. F.|last2=Reedman|first2=A. J.|last3=Campbell|first3=S. D. G.|title=The submarine eruption and emplacement of the Lower Rhyolitic Tuff Formation (Ordovician), N Wales|journal=Journal of the Geological Society|date=May 1986|volume=143|issue=3|pages=411–423|doi=10.1144/gsjgs.143.3.0411|bibcode=1986JGSoc.143..411H}}</ref> Charnvud<ref>{{jurnal manbasi|last=Carney|first1=John|title=Igneous processes within late Precambrian volcanic centres near Whitwick, northwestern Charnwood Forest|journal=Mercian Geologist|date=2000|volume=15|issue=1|pages=7–28|url=http://www.emgs.org.uk/files/mercian_vol13on/Mercian%20Geologist%20volume%2015%202000-2003/Mercian%202000%20v15%20p007%20Precambrian%20igneous%20processes%20Charwood,%20Carney.pdf|access-date=1 October 2020|arxiv-sana=2022-09-28|arxiv-url=https://web.archive.org/web/20220928065307/http://www.emgs.org.uk/files/mercian_vol13on/Mercian%20Geologist%20volume%2015%202000-2003/Mercian%202000%20v15%20p007%20Precambrian%20igneous%20processes%20Charwood,%20Carney.pdf|url-status=dead}}</ref> va boshqalarda shunga oʻxshash tüflar maʼlum, ammo barcha holatlarda ular silislanish (ularni [[opal]], [[Xalsedon|kalsedon]] va kvarts bilan toʻldirgan) va devitrifikatsiya orqali sezilarli darajada oʻzgaradi. .<ref>{{jurnal manbasi|last=McArthur|first1=A. N.|last2=Cas|first2=R. A. F.|last3=Orton|first3=G. J.|title=Distribution and significance of crystalline, perlitic and vesicular textures in the Ordovician Garth Tuff (Wales)|url=https://archive.org/details/bulletin-of-volcanology_1998-12_60_4/page/260|journal=Bulletin of Volcanology|date=30 November 1998|volume=60|issue=4|pages=260–285|doi=10.1007/s004450050232|bibcode=1998BVol...60..260M}}</ref> Dumaloq korroziyalangan kvarts kristallarining tez-tez boʻlishi, masalan, riolitik lavalarda uchraydi, ularning haqiqiy tabiatini koʻrsatishga yordam beradi.

Payvandlangan ignimbritlar juda katta hajmga ega boʻlishi mumkin, masalan, 631 000 yil oldin [[Vayoming]]dagi Yellowstone Kalderadan otilib chiqqan Lava Creek Tuff . Bu tufning asl hajmi kamida {{Convert|1000|km3|cumi}} .<ref>{{jurnal manbasi|last=Matthews|first1=Naomi E.|last2=Vazquez|first2=Jorge A.|last3=Calvert|first3=Andrew T.|title=Age of the Lava Creek supereruption and magma chamber assembly at Yellowstone based on 40 Ar/ 39 Ar and U-Pb dating of sanidine and zircon crystals: AGE OF THE LAVA CREEK SUPERERUPTION|journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems|date=August 2015|volume=16|issue=8|pages=2508–2528|doi=10.1002/2015GC005881}}</ref> Maʼlumki, Lava Creek tüfi 1980-yildagi Sent-Yelens togʻining otilishi choʻkindilaridan kamida 1000 baravar kattaroqdir va u vulqon portlash indeksi (VEI) 8 ni tashkil etgan, bu oxirgi 10 000 yil ichida maʼlum boʻlgan har qanday otilishdan kattaroqdir.<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=What is a supervolcano? What is a supereruption?|url=https://www.usgs.gov/faqs/what-a-supervolcano-what-a-supereruption?qt-news_science_products=0#qt-news_science_products|ish=Natural Hazards|nashriyot=United States Geological Survey|kirish sanasi=30 September 2020}}</ref> Kul oqimi tüflari {{Convert|7000|km2|sqmi}} [[Yangi Zelandiya]]ning [[Shimoliy orol]]i va taxminan {{Convert|100000|km2|sqmi}} [[Nevada]] . Kul oqimi tüflari toshqin bazaltlari hajmiga teng keladigan yagona vulqon mahsulotidir.{{sfn|Philpotts|Ague|2009}}

Amerika Qoʻshma Shtatlarining shimoli-sharqidagi Tioga Bentonitning tarkibi kristalli tüfdan tüf slanetsgacha oʻzgaradi. U shamol tomonidan koʻtarilgan kul sifatida dengizga tushib, tubiga choʻkdi. Yoshi [[devon davri]] boʻlib, [[Virginia|Virjiniyaning]] markaziy qismidagi ventilyatsiyadan chiqqan boʻlib, u yerda tüf maksimal qalinligi taxminan {{Convert|40|meters|feet}} . .<ref>{{jurnal manbasi|last=Dennison|first1=J. M.|last2=Textoris|first2=D. A.|title=Devonian tioga tuff in Northeastern United States|url=https://archive.org/details/bulletin-volcanologique_1970_34_1/page/291|journal=Bulletin Volcanologique|date=March 1970|volume=34|issue=1|pages=289–294|doi=10.1007/BF02597791|bibcode=1970BVol...34..289D}}</ref>

Traxit tüflarida kvarts kam yoki umuman yoʻq, lekin koʻp [[sanidin]] yoki anortoklaza, baʼzan esa oligoklaza dala shpati boʻlib, vaqti-vaqti bilan biotit, ogit va shoxli boʻladi. Ob-havo sharoitida ular koʻpincha ikkilamchi kvarts bilan [[Kaolinit|kaolinga]] boy yumshoq qizil yoki sariq [[gil]] toshlarga aylanadi. Soʻnggi traxit tüflari [[Reyn]] (Siebengebirgeda),<ref>{{jurnal manbasi|last=Lippolt|first1=H. J.|title=Distribution of Volcanic Activity in Space and Time|journal=Plateau Uplift|date=1983|pages=112–120|doi=10.1007/978-3-642-69219-2_15|isbn=978-3-642-69221-5}}</ref> Ischia<ref>{{jurnal manbasi|last=Gillot|first1=P-Y.|last2=Chiesa|first2=S.|last3=Pasquaré|first3=G.|last4=Vezzoli|first4=L.|title=<33,000-yr K–Ar dating of the volcano–tectonic horst of the Isle of Ischia, Gulf of Naples|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1982-09-16_299_5880/page/9|journal=Nature|date=September 1982|volume=299|issue=5880|pages=242–245|doi=10.1038/299242a0|bibcode=1982Natur.299..242G}}</ref> va [[Neapol (shahar)|Neapol]] yaqinida joylashgan.<ref>{{jurnal manbasi|last=Giannetti|first1=Bernardino|last2=De Casa|first2=Giancarlo|title=Stratigraphy, chronology, and sedimentology of ignimbrites from the white trachytic tuff, Roccamonfina Volcano, Italy|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-volcanology-and-geothermal-research_2000-03_96_3-4/page/243|journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research|date=March 2000|volume=96|issue=3–4|pages=243–295|doi=10.1016/S0377-0273(99)00144-4|bibcode=2000JVGR...96..243G}}</ref> [[Sharqiy Afrika]] Riftida traxit-karbonatit tüflari aniqlangan.<ref>{{jurnal manbasi|last=Macdonald|first1=R.|last2=Kjarsgaard|first2=B. A.|last3=Skilling|first3=I. P.|last4=Davies|first4=G. R.|last5=Hamilton|first5=D. L.|last6=Black|first6=S.|title=Liquid immiscibility between trachyte and carbonate in ash flow tuffs from Kenya|url=https://archive.org/details/sim_contributions-to-mineralogy-and-petrology_1993-06_114_2/page/276|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology|date=June 1993|volume=114|issue=2|pages=276–287|doi=10.1007/BF00307762|bibcode=1993CoMP..114..276M}}</ref> [[Rio-de-Janeyro (shtat)|Rio-de-Janeyrodan]] gidroksidi kristalli tüflar haqida xabar berilgan.<ref>{{jurnal manbasi|last=Motoki|first1=Akihisa|last2=Geraldes|first2=Mauro Cesar|last3=Iwanuch|first3=Woldemar|last4=Vargas|first4=Thais|last5=Motoki|first5=Kenji Freire|last6=Balmant|first6=Alex|last7=Ramos|first7=Marina Nascimento|title=The pyroclastic dyke and welded crystal tuff of the Morro dos Gatos alkaline intrusive complex, State of Rio de Janeiro, Brazil|journal=Rem: Revista Escola de Minas|date=March 2012|volume=65|issue=1|pages=35–45|doi=10.1590/S0370-44672012000100006}}</ref>

Andezit tuflari juda keng tarqalgan. Ular [[Amerika Kordilyerasi|Kordilyera]]<ref>{{jurnal manbasi|last=Donnelly-Nolan|first1=Julie M.|last2=Nolan|first2=K. Michael|title=Catastrophic flooding and eruption of ash-flow tuff at Medicine Lake volcano, California|url=https://archive.org/details/sim_geology_1986-10_14_10/page/875|journal=Geology|date=1 October 1986|volume=14|issue=10|pages=875–878|doi=10.1130/0091-7613(1986)14<875:CFAEOA>2.0.CO;2|bibcode=1986Geo....14..875D}}</ref><ref>{{jurnal manbasi|last=Nokleberg|first1=Warren J.|last2=Jones|first2=David L.|last3=Silberling|first3=Norman J.|title=Origin and tectonic evolution of the Maclaren and Wrangellia terranes, eastern Alaska Range, Alaska|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1985-10_96_10/page/n28|journal=GSA Bulletin|date=1 October 1985|volume=96|issue=10|pages=1251–1270|doi=10.1130/0016-7606(1985)96<1251:OATEOT>2.0.CO;2|bibcode=1985GSAB...96.1251N}}</ref> va [[And togʻlari]]<ref>{{jurnal manbasi|last=Grunder|first1=Anita L.|authorlink1=Anita Grunder|title=Low ?18O silicic volcanic rocks at the Calabozos caldera complex, southern Andes: Evidence for upper-crustal contamination|url=https://archive.org/details/sim_contributions-to-mineralogy-and-petrology_1987-01_95_1/page/71|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology|date=1987|volume=95|issue=1|pages=71–81|doi=10.1007/BF00518031}}</ref> togʻlari boʻylab, [[Vest-Indiya|Gʻarbiy Hindiston]], Yangi Zelandiya,<ref>{{jurnal manbasi|last=Cronin|first1=Shane J.|last2=Neall|first2=Vincent E.|last3=Palmer|first3=Alan S.|title=Geological history of the north-eastern ring plain of Ruapehu volcano, New Zealand|journal=Quaternary International|date=January 1996|volume=34-36|pages=21–28|doi=10.1016/1040-6182(95)00066-6|bibcode=1996QuInt..34...21C}}</ref> Yaponiya<ref>{{jurnal manbasi|last=Tatsumi|first1=Yoshiyuki|last2=Ishizaka|first2=Kyoichi|title=Magnesian andesite and basalt from Shodo-Shima Island, southwest Japan, and their bearing on the genesis of calc-alkaline andesites|url=https://archive.org/details/lithos_1982_15_2/page/161|journal=Lithos|date=April 1982|volume=15|issue=2|pages=161–172|doi=10.1016/0024-4937(82)90007-X|bibcode=1982Litho..15..161T}}</ref> va boshqalarda uchraydi. Leyk okrugida,<ref>{{jurnal manbasi|last=Oertel|first1=G.|title=Deformation of a Slaty, Lapillar Tuff in the Lake District, England|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1970-04_81_4/page/1173|journal=Geological Society of America Bulletin|date=1970|volume=81|issue=4|pages=1173|doi=10.1130/0016-7606(1970)81[1173:DOASLT]2.0.CO;2|bibcode=1970GSAB...81.1173O}}</ref> Shimoliy Uels, Lorn, Pentlend Hills, Cheviots va [[Buyuk Britaniya oroli|Buyuk Britaniyaning]] boshqa koʻplab tumanlarida aynan oʻxshash tabiatdagi qadimiy qoyalar koʻp. Rangda ular qizil yoki jigarrang; ularning skoriya parchalari katta bloklardan tortib, mayda donador changgacha boʻlgan barcha oʻlchamlarga ega. Boʻshliqlar koʻplab ikkilamchi minerallar bilan toʻldirilgan, masalan, [[Kalsit|kaltsit]], [[Xloritlar|xlorit]], kvarts, [[epidot]] yoki kalsedon; mikroskopik boʻlimlarda esa, asl lavaning tabiatini deyarli har doim parchalangan shishasimon asosda paydo boʻladigan kichik kristallarning shakli va xususiyatlaridan aniqlash mumkin. Hatto eng kichik tafsilotlarda ham, bu qadimiy tüflar [[Kotopaxi]], [[Krakatau|Krakatoa]] va Mont Pelening zamonaviy kul yotoqlariga toʻliq oʻxshaydi.

=== Mafik vulkanizmi ===
[[Fayl:Diamond_Head_Hawaii_From_Round_Top_Rd.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Diamond_Head_Hawaii_From_Round_Top_Rd. JPG/220px-Diamond_Head_Hawaii_From_Round_Top_Rd. JPG|thumb| Olmos boshi, tuf konus]]
[[Fayl:Moai_Rano_raraku.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Moai_Rano_raraku.jpg/220px-Moai_Rano_raraku.jpg|thumb| [[Pasxa oroli]]dagi moalarning aksariyati toleyit bazalt tüfidan oʻyilgan.]]
Mafik vulqonizm odatda portlovchi boʻlmagan va ozgina kul hosil qiladigan Gavayi otilishi shaklida boʻladi.<ref>{{Kitob manbasi|last=Macdonald|first=Gordon A.|title=Volcanoes in the sea : the geology of Hawaii|date=1983|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|isbn=0824808320|page=9|edition=2nd}}</ref> Biroq, bazaltik magma va er osti suvlari yoki dengiz suvlari oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir koʻp miqdorda kul hosil qiluvchi gidromagmatik portlashlarga olib keladi. Bu kul konuslarini choʻkadi, keyinchalik ular tüf konuslariga aylanishi mumkin. Olmos boshi, Gavayi, Kaʼula oroli kabi tüf konusining namunasidir. Bunday otilishlarda hosil boʻlgan shishasimon bazalt kuli litifikatsiya jarayonining bir qismi sifatida tezda palagonitga aylanadi.{{sfn|Macdonald|1983}}

Anʼanaviy mafik vulkanizm kam kul hosil qilsa-da, hosil boʻlgan kul mahalliy darajada muhim konlar sifatida toʻplanishi mumkin. Bunga [[Gavayi (yarim orol)|Gavayi]] orolidagi Pahala kulini misol qilib keltirish mumkin, uning qalinligi {{Convert|15|meters|feet}} . . Bu konlar ham tezda palagonitga, oxir oqibatda esa [[laterit]]ga aylanadi.{{sfn|Macdonald|1983}}

Bazaltik tüflar Skye, Mull, Antrim va boshqa joylarda ham topilgan, bu yerda [[Paleogen sistemasi|paleogen]] vulqon jinslari topilgan; Shotlandiya, Derbyshire va Irlandiyada [[Toshkoʻmir sistemasi|karbon]] qatlamlari orasida va Leyk okrugining hali ham eski jinslari orasida, Shotlandiyaning janubiy tepaliklari va Uels. Ular qora, toʻq yashil yoki qizil rangga ega; dagʻalligi jihatidan juda farq qiladi, baʼzilari diametri bir fut yoki undan koʻp boʻlgan yumaloq shimgichli bombalar bilan toʻla; va koʻpincha suv osti boʻlib, slanets, [[qumtosh]], qum va boshqa choʻkindi moddalarni oʻz ichiga olishi mumkin va baʼzan toshga aylangan. Oxirgi bazalt tüflari [[Islandiya]], [[Farer orollari]], Yan Mayen, Sitsiliya, [[Gavayi orollari]], [[Samoa]] va boshqalarda topilgan. Buzilganida, ular kaltsit, xlorit, [[Serpentin|serpantin]] bilan toʻldiriladi va ayniqsa, lavalar tarkibida [[nefelin]] yoki [[leysit]] boʻlsa, koʻpincha [[Analsim|analsit]], prehnit, [[natrolit]], skoletsit, şabazit, [[Geylandit|heulandit]] va boshqalar kabi [[Seolitlar|zeolitlarga]] boy boʻladi.

=== Ultramafik vulkanizm ===

==== Kimberlitlar ====
Ultramafik tüflarning paydo boʻlishiga Afrika janubidagi va boshqa mintaqalardagi [[olmos]] konlaridagi maarlarda [[kimberlit]]ning sirt konlari kiradi. Kimberlitning asosiy navi quyuq zangori-yashil, serpantinga boy brekchi (koʻk-tuproq) boʻlib, u yaxshilab oksidlanganda va ob-havodan oʻtib, moʻrt jigarrang yoki sariq massaga aylanadi („sariq-tuproq“). Ushbu brechkalar gaz-qattiq aralashmalar sifatida joylashtirilgan va odatda intruziv quvurlarga oʻxshash tuzilmalarni hosil qiluvchi diatremalarda saqlanadi va qazib olinadi. Chuqurlikda baʼzi kimberlit brekchilari parchalanmagan tog 'jinslaridan yasalgan diklarning ildiz zonalariga kiradi. Er yuzasida maar konlarida ultramafik tüflar paydo boʻlishi mumkin. Kimberlitlar olmosning eng keng tarqalgan magmatik manbai boʻlgani sababli, maardan diatremaga ildiz zonasi dikkalariga oʻtishlari batafsil oʻrganilgan. [[Fatsiya|Diatremefacies]] kimberlite tuf emas, balki ultramafik brekchi deb ataladi.

==== Komatiliklar ====
Komatiit tuflari, masalan, Kanada va Janubiy Afrikaning yashil tosh zonalarida joylashgan.<ref>{{jurnal manbasi|url=https://doi.org/10.1016/j.precamres.2015.03.004|doi=10.1016/j.precamres.2015.03.004|title=Mode of emplacement of Archean komatiitic tuffs and flows in the Selkirk Bay area, Melville Peninsula, Nunavut, Canada|year=2015|last=Richan|first1=Lindsay|last2=Gibson|first2=Harold L.|last3=Houlé|first3=Michel G.|last4=Lesher|first4=C. Michael|journal=Precambrian Research|volume=263|pages=174–196|bibcode=2015PreR..263..174R}}</ref><ref>{{jurnal manbasi|url=https://doi.org/10.25131/sajg.121.0031|doi=10.25131/sajg.121.0031|title=Volcanological and petrogenetic characteristics of komatiites of the 3.3 Ga Saw Mill Complex, Weltevreden Formation, Barberton Greenstone Belt, South Africa|year=2018|last=Huber|first1=M.S.|last2=Byerly|first2=G.R.|journal=South African Journal of Geology|volume=121|issue=4|pages=463–486}}</ref>

=== Buklanish va metamorfizm ===
[[Fayl:Servian_Wall-Termini_Station.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Servian_Wall-Termini_Station.jpg/170px-Servian_Wall-Termini_Station.jpg|thumb| Rimdagi tüf bloklaridan yasalgan qadimgi Serv devorlarining qoldiqlari]]
[[Fayl:Petrie_Bight_Retaining_Wall,_Queen_Street,_Brisbane_03.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Petrie_Bight_Retaining_Wall%2C_Queen_Street%2C_Brisbane_03.jpg/220px-Petrie_Bight_Retaining_Wall%2C_Queen_Street%2C_Brisbane_03.jpg|right|thumb| <nowiki>XIX</nowiki> asrda Brisben tüfidan qurilgan qirgʻoq devori, [[Brisben|Brisben shahri]]]]
Vaqt oʻtishi bilan, ob-havodan boshqa oʻzgarishlar tuf konlarini bosib ketishi mumkin. Baʼzan ular katlamada ishtirok etadilar va qirqiladi va [[Klivaj|yorilib]] ketadi. Ingliz koʻli okrugidagi yashil shiferlarning koʻpchiligi nozik parchalangan kuldir. Charnvud oʻrmonida ham tuflar shilimshiq va yorilib ketgan. Yashil rang xloritning katta rivojlanishi bilan bogʻliq. Koʻpgina mintaqalarning kristalli [[Kristalli slanetslar|shistlari]] orasida kvarts, shoxli, xlorit yoki biotit, temir oksidi, dala shpati va boshqalardan iborat yashil toʻshak yoki yashil shistlar paydo boʻladi va ular, ehtimol, qayta kristallangan yoki metamorflangan tüflardir. Ular koʻpincha epidiorit va shoxli qatlamlar – mos keladigan lavalar va sillalar boʻlgan shistlar bilan birga keladi. Baʼzi xlorit-shistlar, ehtimol, vulqon tüflarining oʻzgargan qatlamlaridir. Devon va Germaniyaning „Shalshteynlari“ koʻplab parchalangan va qisman qayta kristallangan kul qatlamlarini oʻz ichiga oladi, ularning baʼzilari hali ham oʻzlarining parcha-parcha tuzilishini saqlab qolishadi, ammo ularning lapillilari tekislangan va chizilgan. Ularning bug 'boʻshliqlari odatda kaltsit bilan, lekin baʼzan kvarts bilan toʻldiriladi. Bu jinslarning toʻliq oʻzgargan shakllari platy, yashil xloritli shistlar; bularda esa ularning asl vulqon tabiatini koʻrsatuvchi tuzilmalar juda kam uchraydi. Bu yorilgan tuflar va kristalli shistlar orasidagi oraliq bosqichlardir.

== Muhimligi ==
Tufning asosiy iqtisodiy qiymati qurilish materialidir. Qadimgi dunyoda tüfning nisbiy yumshoqligi, u odatda mavjud boʻlgan joylarda qurilish uchun ishlatilganligini anglatadi.<ref name="dolan-etal-2019"/> Tuf Italiyada keng tarqalgan boʻlib, [[Qadimgi Rim|rimliklar]] uni koʻplab binolar va koʻpriklar uchun ishlatishgan.<ref name="jackson-etal-2005"/> Masalan, Ventoten orolining butun porti (hali ham foydalanilmoqda) tüfdan oʻyilgan. Miloddan avvalgi IV asrda [[Rim]] shahrini himoya qilish uchun qurilgan Serviya devori ham deyarli butunlay tufdan qurilgan.<ref>{{jurnal manbasi|last=Panei|first1=Liliana|title=The tuffs of the "Servian Wall" in Rome: Materials from the local quarries and from the conquered territories|journal=ArchéoSciences|date=10 April 2010|issue=34|pages=39–43|doi=10.4000/archeosciences.2599}}</ref> Rimliklar, shuningdek, tüfni kichik, toʻrtburchaklar toshlarga kesib tashladilar, ular ''opus reticulatum'' deb nomlanuvchi naqshda devorlarni yaratish uchun foydalandilar.<ref>Giavarini, Carlo, A. Samueli Ferretti, and Maria Laura Santarelli. 2006. [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=GM47EQvTXeEC&oi=fnd&pg=PA107&dq=opus+reticulatum&ots=XU_bcZWVwM&sig=VgUcFNoGO6s5aHlxx5gfPhf3IdE#v=onepage&q=opus%20reticulatum&f=false „Mechanical characteristics of Roman ʻopus caementicium’“]. ''Fracture and Failure of Natural Building Stones. Applications in the Restoration of Ancient Monuments.'' pp. 108, 110</ref>

Rim va Neapolda qurilish toshi sifatida koʻp ishlatiladigan peperino [[Traxit|traxit tüfidir]] . Pozzolana shuningdek, parchalangan tüf, lekin asosiy xarakterga ega, dastlab [[Neapol (shahar)|Neapol]] yaqinida olingan va [[Sement|tsement]] sifatida ishlatilgan, ammo bu nom har doim ham bir xil xususiyatga ega boʻlmagan bir qator moddalarga nisbatan qoʻllanadi. Germaniyaning Eyfel mintaqasida traxit, pomzasimon tüf gidravlik ohak sifatida keng ishlangan.

[[Germaniya]]ning Eyfel mintaqasidagi tuf Frankfurt, Gamburg va boshqa yirik shaharlarda temir yoʻl stantsiyalari va boshqa binolarni qurishda keng qoʻllangan.{{sfn|Schmincke|2003}} ''[[Rochlitz]] Porfirdan'' foydalangan holda qurilishni Colditz qal’asidagi ibodatxona kirishining tashqarisidagi mannerist uslubidagi haykaltarosh portalida koʻrish mumkin.<ref>[[Georg Dehio]]: ''Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Sachsen II.'' [[Deutscher Kunstverlag]], München, Berlin 1998, p. 160</ref> ''Rochlitz Porphyr'' savdo nomi Germaniyada 1000-yildan ortiq arxitektura tarixiga ega boʻlgan [[Saksoniya]]ning oʻlchovli toshining anʼanaviy belgisidir. Karyerlar Rochlitz yaqinida joylashgan.<ref>Heiner Siedel: ''Sächsische „Porphyrtuffe“ aus dem Rotliegend als Baugesteine: Vorkommen und Abbau, Anwendung, Eigenschaften und Verwitterung''. In: Institut für Steinkonservierung e. V. Bericht Nr. 22, 2006, p. 47-58. {{Veb manbasi|url=http://www.tu-dresden.de/biw/geotechnik/geologie/publikationen/download/Tuffe_IfS.pdf|sarlavha=Archived copy|kirish sanasi=2010-05-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110611074858/http://www.tu-dresden.de/biw/geotechnik/geologie/publikationen/download/Tuffe_IfS.pdf|arxivsana=2011-06-11}}</ref>

[[Nevada|Nevada shtatidagi]] Basin va Range provinsiyasida tüf va ignimbritda joylashgan, AQSh Energetika Departamentining ishlatilgan yadro reaktori va boshqa radioaktiv chiqindilar uchun terminal ombori boʻlgan Yucca togʻi yadro chiqindilari ombori .<ref>{{jurnal manbasi|last=Long|first1=Jane C .S.|last2=Ewing|first2=Rodney C.|title=YUCCA MOUNTAIN: Earth-Science Issues at a Geologic Repository for High-Level Nuclear Waste|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|date=19 May 2004|volume=32|issue=1|pages=363–401|doi=10.1146/annurev.earth.32.092203.122444|bibcode=2004AREPS..32..363L}}</ref> [[Kaliforniya]]ning Napa vodiysi va Sonoma vodiysida vino bochkalarini saqlash uchun tüfdan yasalgan maydonlar muntazam ravishda qazib olinadi.<ref>{{jurnal manbasi|last=Kositsky|first1=Andrew|last2=Lewis|first2=Scott|title=Seismic Performance of Wine Caves|journal=The World Tunnel Conference|date=2016|url=https://condorearth.com/wp-content/uploads/2018/02/Seismic-Performance-of-Tunnels-Rev-20160105.pdf|access-date=1 October 2020}}</ref>

Rano Rarakudan kelgan tufdan Pasxa orolidagi Rapa Nui xalqi mashhur moai haykallarining aksariyatini yasashda foydalangan.<ref name="collins-2016-150-151"/><gallery widths="200px" heights="200px">
Fayl:Easter-Island.jpg|Pasxa orolidagi [[Ahu Tongariki]], [[Rano Raraku]] krateridan tüfdan yasalgan 15 [[moai]] bilan: Oʻngdagi ikkinchi moaida qizil [[Scoria|skoriyadan]] [[Pukao|yasalgan Pukao]] („topknot“) bor.
Fayl:20090513090DR Colditz Schloß Portal Kirchenhaus.jpg|[[Colditz Castle|Koldits qal’asidagi]] „cherkov uyi“ ning riolitik tuf portali, [[Free State of Saxony|Saksoniya]], [[Andreas Walther II|Andreas Valter II]] tomonidan ishlab chiqilgan (1584).
</gallery>Tuf [[Armaniston]] va Arman meʼmorchiligida keng qoʻllanadi.<ref>{{Kitob manbasi|last=Holding|first=N.|title=Armenia: with Nagorno Karabagh|url=https://books.google.com/books?id=NP8ogKCfrt0C&q=%22volcanic+tuff%22+armenia+building+stone&pg=PA32|accessdate=May 26, 2010|year=2006|publisher=[[Bradt Travel Guides]]|isbn=978-1-84162-163-0|page=32}}</ref> Bu Armaniston poytaxti [[Yerevan]],<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Billock |first=Jennifer |date=28 December 2016 |title=How Ancient Volcanoes Created Armenia's Pink City |work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |url=https://www.smithsonianmag.com/travel/yerevan-armenias-pink-city-180961506/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609113744/https://www.smithsonianmag.com/travel/yerevan-armenias-pink-city-180961506/ |archive-date=9 June 2020 |quote=...pink tuff is rare outside of the region and Yerevan is the only major city built out of this stone.}}</ref><ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Lottman |first=Herbert R. |author-link=Herbert Lottman |title=Despite Ages of Captivity, The Armenians Persevere |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1976/02/29/archives/despite-ages-of-captivity-the-armenians-persevere-armenia-a-hint-of.html |quote=The city, whose population is now upwards of 800,000, has been rebuilt in the rosy volcanic stone called tufa...}}</ref> [[Gyumri]], Armanistonning ikkinchi yirik shahri va mamlakatning oʻrta asrlar poytaxti Ani, hozir Turkiyada qurilishda ishlatiladigan toshning asosiy turi.<ref>{{Kitob manbasi|last=Haviland|first=William A|title=The Essence of Anthropology|date=2015|publisher=[[Cengage Learning]]|page=[https://books.google.am/books?id=_Th-BAAAQBAJ&pg=PA137&dq=ani+tuff+stone 137]|edition=4th|quote=...walls of monumental buildings at Ani (including the fortifications) were built of smoothly dressed blocks of tuff stone...}}</ref> Armanistondagi kichik bir qishloq 1946-yilda Tufashen (soʻzma-soʻz „tufdan qurilgan“) deb oʻzgartirildi<ref>{{Kitob manbasi|last=Hakobian|first=T. Kh.|title=Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան [Dictionary of Toponyms of Armenia and Surrounding Regions] Volume V|date=2001|publisher=Yerevan University Press|page=[http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=61&dt=HY_HY&query=%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%86%D5%A1%D5%B7%D5%A5%D5%B6 147]|language=hy|chapter=Տուֆաշեն [Tufashen]}}</ref><gallery mode="packed" heights="120" perrow="3">
Fayl:Yerevan-Republic_Square-12-Government-2019-gje.jpg|Yerevanning [[Republic Square, Yerevan|Respublika maydonidagi]] Armaniston [[Government House, Yerevan|hukumat uyi]] sariq tufdan qurilgan
Fayl:Holy_Saviour%27s_Church,_Gyumri.jpg|[[Holy Saviour's Church, Gyumri|Gyumridagi Muqaddas Qutqaruvchi cherkovi]] asosan qora tufdan qurilgan
Fayl:Ani-Cathedral, Ruine.jpeg|[[Cathedral of Ani|Ani sobori,]] <nowiki>XI</nowiki> asr boshlarida, oʻrta asrlardagi Armaniston poytaxti [[Ani]]da (hozirgi Turkiya) tufdan qurilgan
</gallery>

=== Tefroxronologiya ===
{{Asosiy|Tephrochronology}}
[[Fayl:Pilar_Formation_outcrop.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Pilar_Formation_outcrop.jpg/220px-Pilar_Formation_outcrop.jpg|thumb| Radiometrik tanishish uchun ishlatiladigan metatuff yotoqlarini koʻrsatadigan Pilar shakllanishi]]
Tuflar geologik jihatdan bir zumda va koʻpincha katta hududda toʻplanadi. Bu ularni vaqt-stratigrafik belgilar sifatida juda foydali qiladi. Tuflar va boshqa tefra konlarini shu tarzda ishlatish tefroxronologiya deb nomlanadi va ayniqsa [[Toʻrtlamchi sistema|toʻrtlamchi]] davr xronostratigrafiyasi uchun foydalidir. Alohida tuf toʻshaklari kimyoviy tarkibi va fenokristal birikmalariga koʻra „barmoq izlari“ boʻlishi mumkin.<ref name="philpotts-ague-2009-74">Philpotts and Ague 2009, p. 74</ref> Tuf toʻshaklari uchun mutlaq yoshni K-Ar, Ar-Ar yoki uglerod-14 bilan aniqlash mumkin.{{sfn|Fisher|Schmincke|1984}} Koʻpgina tüflarda topilgan [[Sirkon|tsirkon]] donalari juda chidamli boʻlib, hatto mezbon tüfning shistgacha boʻlgan metamorfizmiga ham bardosh bera oladi, bu esa qadimgi [[Metamorfik togʻ jinslari|metamorfik]] jinslarga mutlaq yoshni belgilash imkonini beradi. Misol uchun, Pilar formatsiyasidagi metamorflangan tüf toʻshagidagi tsirkonlarning tanishuvi Pikuris orogeniyasining dastlabki dalillarini keltirdi.<ref>{{jurnal manbasi|last=Daniel|first1=Christopher G.|last2=Pfeifer|first2=Lily S.|last3=Jones|first3=James V, III|last4=McFarlane|first4=Christopher M.|title=Detrital zircon evidence for non-Laurentian provenance, Mesoproterozoic (ca. 1490–1450 Ma) deposition and orogenesis in a reconstructed orogenic belt, northern New Mexico, USA: Defining the Picuris orogeny|journal=GSA Bulletin|date=2013|volume=125|issue=9–10|pages=1423–1441|doi=10.1130/B30804.1|bibcode=2013GSAB..125.1423D|url=https://pubs.geoscienceworld.org/gsa/gsabulletin/article-abstract/125/9-10/1423/125945/Detrital-zircon-evidence-for-non-Laurentian?redirectedFrom=fulltext|access-date=17 April 2020}}</ref>

== Etimologiya ==
''Tuf'' soʻzi [[Italyan tili|italyancha]] ''tufo'' soʻzidan olingan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/tuff|sarlavha=Definition of 'tuff'|nashriyot=HarperCollins|ish=Collins English Dictionary|kirish sanasi=30 September 2020}}</ref>

== Manba ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]
[[Turkum:Geografiya]]
[[Turkum:Fan]]