Tuff


Туф, вулқон отилиши пайтида вентиляциядан чиқарилган вулқон кулидан ясалган жинсларнинг бир тури. Чиқиб кетиш ва чўкишдан сўнг, кул қаттиқ тошга айланади.[1][2] 75% дан ортиқ кулни ўз ичига олган жинслар туф, 25% дан 75% гача кул бўлган жинслар эса туфли деб таърифланади (масалан, тüфли қумтош).[3] Қумли вулканик материаллардан ташкил топган тüф вулканик қумтош деб аташ мумкин.[4]
Туф нисбатан юмшоқ жинсдир, шунинг учун у қадим замонлардан бери қурилиш учун ишлатилган.[5] Италияда кенг тарқалгани сабабли, римликлар уни кўпинча қурилиш учун ишлатишган.[6] Рапа Нуи халқи ундан Пасха оролидаги моаи ҳайкалларининг кўпини ясаш учун фойдаланган.[7]
Туфни магматик ёки чўкинди жинс сифатида таснифлаш мумкин. У одатда магматик петрология контекстида ўрганилади, гарчи у баъзида седиментологик атамалар ёрдамида тасвирланган бўлса ҳам.
Вулкан кули
Вулқон отилиши натижасида чиқариладиган материалларни уч турга бўлиш мумкин:
- Вулканик газлар, асосан буг ', карбонат ангидрид ва олтингугурт бирикмасидан ҳосил бўлган аралашма (ҳароратга қараб олтингугурт диоксиди, СО 2 ёки водород сулфид, Ҳ 2 С)
- Лава, магманинг пайдо бўлиши ва сирт устида оқиши пайтидаги номи
- Тепҳра, ҳар қандай шакл ва ўлчамдаги қаттиқ материалнинг зарралари ҳавога чиқарилади ва ташланади

Тефра иссиқ вулқон газларининг тез кенгайиши натижасида вулқон ичидаги магма парчаланиши натижасида ҳосил бўлади. Магма одатда портлайди, чунки унда эриган газ эритмадан ташқарига чиқади, чунки у юзага оқганда босим пасаяди. Ушбу шиддатли портлашлар вулқондан учиб кетиши мумкин бўлган материал зарраларини ҳосил қилади. 2 дан кичик қаттиқ зарралар мм диаметрли (қум катталиги ёки ундан кичикроқ) вулқон куллари дейилади.[3]
Вулканик кул яна майда кулларга бўлинади, заррачаларининг ўлчамлари 0,0625 дан кичик. мм диаметрли ва қўпол кул, заррача ўлчамлари 0,0625 гача мм ва 2 диаметри мм. Туф мос равишда қўпол тüф (қўпол кул тüф) ва майда тüф (нозик кул тüф ёки чанг тüф) га бўлинади. Кўпинча қўпол зарралардан ташкил топган консолидацияланган тефра лапиллистон деб аталади (зарралар 2). мм дан 64 гача мм диаметрли) ёки агломерат ёки пирокластик брексия (64 дан ортиқ зарралар) мм диаметрли) туфдан кўра.[3]
Вулкан куллари таркиби жиҳатидан жуда хилма-хил бўлиши мумкин, шунинг учун туфлар улар ҳосил бўлган кул таркибига кўра яна таснифланади. Юқори кремнийли вулканизмдан кул, айниқса кул оқимларида, асосан, вулқон шишаси бўлакларидан иборат[8][9] ва асосан шиша парчаларидан ҳосил бўлган тüф витрик тüф деб таърифланади.[10] Шиша парчалари одатда нотекис шаклга эга ёки учбурчак шаклида бўлади. Улар магмада эриган газлар тезда эритмадан чиқиб кетиши натижасида ҳосил бўлган сон-саноқсиз майда пуфакчаларнинг парчаланган деворлари.[11]
Асосан алоҳида кристаллардан ташкил топган кулдан ҳосил бўлган туфлар кристалл туфлар, асосан майдаланган тоғ жинсларидан ташкил топган кулдан ҳосил бўлган туфлар эса литик туфлар деб таърифланади.[10]
Вулкан кулининг кимёвий таркиби юқори кремнийли риолитик кулдан паст кремнийли базалт кулгача бўлган вулқон жинслари кимёсининг бутун спектрини акс эттиради ва тüфлар ҳам риолитик, андезит, базалт ва бошқалар сифатида тавсифланади.[8]
Транспорт ва литификация
Вулканик кулнинг шамоллатгичдан узоқлашишининг энг тўғри йўли, отилиш устунининг бир қисми бўлган кул булутлари кабидир. Улар эр юзасига хос тарзда яхши сараланган ва эр бўйлаб бир хил қалинликдаги адёлни ҳосил қилишга мойил бўлган ётқизилган қатламлар сифатида тушади. Устуннинг қулаши транспортнинг янада ажойиб ва бузғунчи шаклига олиб келади, у пирокластик оқимлар ва тўлқинлар шаклини олади, улар характерли равишда ёмон ажратилади ва паст эрларда тўпланади. Тўлқинли конлар баъзан юқори тезликда оқимга хос бўлган чўкинди тузилмаларни кўрсатади, масалан, қумтепалар ва антидунлар .[12] Эр юзасида аллақачон тўпланган вулқон куллари ёмғир суви билан аралашганда ёки сув ёки муз танасига отилиши орқали лой оқимлари (лаҳарлар) сифатида ташилиши мумкин.[13]
Этарлича иссиқ бўлган вулқон кулининг зарралари сиртга чўкиб кетгандан кейин бир-бирига пайвандланади ва пайвандланган тüф ҳосил қилади. Пайвандлаш 600 °C (1,112 °Ф) дан ортиқ ҳароратни талаб қилади . Агар тошда нўхат ўлчамдаги тарқоқ бўлаклар ёки фиамма бўлса, у пайвандланган лапилли -туф деб аталади. Пайвандланган тüфлар (ва пайвандланган лапилли-туфлар) игнимбритларда бўлгани каби, йиқилиб тушиши ёки кул оқимидан тўпланиши мумкин.[8] Пайвандлаш жараёнида шиша парчалари ва помза парчалари бир-бирига ёпишади (нуқта контактларида бўйинбоғ), деформацияланади ва сиқилади, натижада эвтакситик мато пайдо бўлади.[13] Пайвандланган тüф одатда риолитик таркибга эга, аммо барча композицияларнинг намуналари маълум.[8][11]
Кул оқимлари кетма-кетлиги бир нечта совутиш бирликларидан иборат бўлиши мумкин. Буларни пайвандлаш даражаси билан фарқлаш мумкин. Совутиш мосламасининг асоси одатда пастки совуқ юзадан совутиш туфайли пайвандланмаган ва оқимдаги суюқликларнинг пайвандлаш даражаси ва иккиламчи реаксиялари оқим марказига қараб юқорига кўтарилади. Пайвандлаш совутиш мосламасининг юқори қисмига қараб камаяди, бу ерда қурилма тезроқ совийди. Пайвандлаш интенсивлиги, шунингдек, чўкинди юпқароқ бўлган жойларга ва манбадан масофага қараб камайиши мумкин.[14]
Совуқроқ пирокластик оқимлар пайвандланмаган ва улар томонидан ётқизилган кул қатламлари нисбатан мустаҳкамланмаган.[13] Бироқ, совутилган вулқон кули тезда тошга айланиши мумкин, чунки у одатда вулқон шишасининг юқори миқдорига эга. Бу термодинамик жиҳатдан беқарор материал бўлиб, эр ости сувлари ёки денгиз сувлари билан тез реаксияга киришади, шишадан гидроксиди металлар ва калцийни ювади. Сеолитлар, гиллар ва калцитлар каби янги минераллар эриган моддалардан кристалланади ва тüфни сементлайди.[13]
Туфлар, шунингдек, чўкма муҳити бўйича, масалан, кўл тüфи, сув ости тüфи ёки сув ости тüфи ёки кулни ташиш механизми бўйича, масалан, тушувчи тüф ёки кул оқими тüфи бўйича таснифланади. Эрозия ва кул конларининг қайта жойлашиши натижасида ҳосил бўлган қайта ишланган тüфлар, одатда, эол тüф ёки оқим тüф каби транспорт агенти томонидан тавсифланади.[8]
-
Япониядаги туф қатламлари
-
Калифорниядаги епископ туфидан олинган тошлар, чап томонда пемза билан пайвандланмаган, ўнгда фиамме билан пайвандланган
-
Сан-Диэго канёнидаги Банделиэр Туфф. Пастки Отоwи аъзоси битта массив совутиш мосламаси, юқори Цҳиреге аъзоси эса бир нечта совутиш мосламаларидан иборат.
Ҳодисалар
Туфлар портловчи вулканизм содир бўлган жойда тўпланиш потенциалига эга ва шунинг учун жойлашуви ва ёши бўйича кенг тарқалган.[15]
Юқори кремнийли вулканизм
Риёлит тüфларида пемзасимон, шишасимон бўлаклар ва кварц, ишқорли дала шпати, биотит ва бошқалар билан майда скориялар мавжуд. Исландия,[16] Липари,[17] Венгрия,[18] Американинг жануби-ғарбий қисмидаги ҳавза ва тизма ва Янги Зеландия[15] бундай тüфлар кўзга кўринган ҳудудлар қаторига киради. Уэлснинг қадимги жинсларида,[19] Чарнвуд[20] ва бошқаларда шунга ўхшаш тüфлар маълум, аммо барча ҳолатларда улар силисланиш (уларни опал, калседон ва кварц билан тўлдирган) ва девитрификация орқали сезиларли даражада ўзгаради. .[21] Думалоқ коррозияланган кварц кристалларининг тез-тез бўлиши, масалан, риолитик лаваларда учрайди, уларнинг ҳақиқий табиатини кўрсатишга ёрдам беради.
Пайвандланган игнимбритлар жуда катта ҳажмга эга бўлиши мумкин, масалан, 631 000 йил олдин Ваёмингдаги Еллоwстоне Калдерадан отилиб чиққан Лава Cреэк Туфф . Бу туфнинг асл ҳажми камида 1,000 cубиc километре (240 cу ми) .[22] Маълумки, Лава Cреэк тüфи 1980-йилдаги Сент-Еленс тоғининг отилиши чўкиндиларидан камида 1000 баравар каттароқдир ва у вулқон портлаш индекси (ВЕИ) 8 ни ташкил этган, бу охирги 10 000 йил ичида маълум бўлган ҳар қандай отилишдан каттароқдир.[23] Кул оқими тüфлари 7,000 сқуаре километре (2,700 кв ми) Янги Зеландиянинг Шимолий ороли ва тахминан 100,000 сқуаре километре (39,000 кв ми) Невада . Кул оқими тüфлари тошқин базалтлари ҳажмига тенг келадиган ягона вулқон маҳсулотидир.[15]
Америка Қўшма Штатларининг шимоли-шарқидаги Тиога Бентонитнинг таркиби кристалли тüфдан тüф сланецгача ўзгаради. У шамол томонидан кўтарилган кул сифатида денгизга тушиб, тубига чўкди. Ёши девон даври бўлиб, Виржиниянинг марказий қисмидаги вентиляциядан чиққан бўлиб, у ерда тüф максимал қалинлиги тахминан 40 метр (130 фт) . .[24]
Трахит тüфларида кварц кам ёки умуман йўқ, лекин кўп санидин ёки анортоклаза, баъзан эса олигоклаза дала шпати бўлиб, вақти-вақти билан биотит, огит ва шохли бўлади. Об-ҳаво шароитида улар кўпинча иккиламчи кварц билан каолинга бой юмшоқ қизил ёки сариқ гил тошларга айланади. Сўнгги трахит тüфлари Рейн (Сиэбенгебиргеда),[25] Исчиа[26] ва Неапол яқинида жойлашган.[27] Шарқий Африка Рифтида трахит-карбонатит тüфлари аниқланган.[28] Рио-де-Жанейродан гидроксиди кристалли тüфлар ҳақида хабар берилган.[29]
Андезит туфлари жуда кенг тарқалган. Улар Кордилера[30][31] ва Анд тоғлари[32] тоғлари бўйлаб, Ғарбий Ҳиндистон, Янги Зеландия,[33] Япония[34] ва бошқаларда учрайди. Лейк округида,[35] Шимолий Уэлс, Лорн, Пентленд Ҳиллс, Чевиоц ва Буюк Британиянинг бошқа кўплаб туманларида айнан ўхшаш табиатдаги қадимий қоялар кўп. Рангда улар қизил ёки жигарранг; уларнинг скория парчалари катта блоклардан тортиб, майда донадор чанггача бўлган барча ўлчамларга эга. Бўшлиқлар кўплаб иккиламчи минераллар билан тўлдирилган, масалан, калцит, хлорит, кварц, эпидот ёки калседон; микроскопик бўлимларда эса, асл лаванинг табиатини деярли ҳар доим парчаланган шишасимон асосда пайдо бўладиган кичик кристалларнинг шакли ва хусусиятларидан аниқлаш мумкин. Ҳатто энг кичик тафсилотларда ҳам, бу қадимий тüфлар Котопахи, Кракатоа ва Монт Пеленинг замонавий кул ётоқларига тўлиқ ўхшайди.
Мафик вулканизми

Мафик вулқонизм одатда портловчи бўлмаган ва озгина кул ҳосил қиладиган Гавайи отилиши шаклида бўлади.[36] Бироқ, базалтик магма ва эр ости сувлари ёки денгиз сувлари ўртасидаги ўзаро таъсир кўп миқдорда кул ҳосил қилувчи гидромагматик портлашларга олиб келади. Бу кул конусларини чўкади, кейинчалик улар тüф конусларига айланиши мумкин. Олмос боши, Гавайи, Каъула ороли каби тüф конусининг намунасидир. Бундай отилишларда ҳосил бўлган шишасимон базалт кули литификация жараёнининг бир қисми сифатида тезда палагонитга айланади.[37]
Анъанавий мафик вулканизм кам кул ҳосил қилса-да, ҳосил бўлган кул маҳаллий даражада муҳим конлар сифатида тўпланиши мумкин. Бунга Гавайи оролидаги Паҳала кулини мисол қилиб келтириш мумкин, унинг қалинлиги 15 метр (49 фт) . . Бу конлар ҳам тезда палагонитга, охир оқибатда эса латеритга айланади.[37]
Базалтик тüфлар Ске, Мулл, Антрим ва бошқа жойларда ҳам топилган, бу ерда палеоген вулқон жинслари топилган; Шотландия, Дербйшире ва Ирландияда карбон қатламлари орасида ва Лейк округининг ҳали ҳам эски жинслари орасида, Шотландиянинг жанубий тепаликлари ва Уэлс. Улар қора, тўқ яшил ёки қизил рангга эга; дағаллиги жиҳатидан жуда фарқ қилади, баъзилари диаметри бир фут ёки ундан кўп бўлган юмалоқ шимгичли бомбалар билан тўла; ва кўпинча сув ости бўлиб, сланец, қумтош, қум ва бошқа чўкинди моддаларни ўз ичига олиши мумкин ва баъзан тошга айланган. Охирги базалт тüфлари Исландия, Фарер ороллари, Ян Маен, Сицилия, Гавайи ороллари, Самоа ва бошқаларда топилган. Бузилганида, улар калцит, хлорит, серпантин билан тўлдирилади ва айниқса, лавалар таркибида нефелин ёки лейсит бўлса, кўпинча аналсит, преҳнит, натролит, сколецит, şабазит, ҳеуландит ва бошқалар каби зеолитларга бой бўлади.
Ултрамафик вулканизм
Кимберлитлар
Ултрамафик тüфларнинг пайдо бўлишига Африка жанубидаги ва бошқа минтақалардаги олмос конларидаги маарларда кимберлитнинг сирт конлари киради. Кимберлитнинг асосий нави қуюқ зангори-яшил, серпантинга бой брекчи (кўк-тупроқ) бўлиб, у яхшилаб оксидланганда ва об-ҳаводан ўтиб, мўрт жигарранг ёки сариқ массага айланади („сариқ-тупроқ“). Ушбу бречкалар газ-қаттиқ аралашмалар сифатида жойлаштирилган ва одатда интрузив қувурларга ўхшаш тузилмаларни ҳосил қилувчи диатремаларда сақланади ва қазиб олинади. Чуқурликда баъзи кимберлит брекчилари парчаланмаган тог 'жинсларидан ясалган дикларнинг илдиз зоналарига киради. Эр юзасида маар конларида ултрамафик тüфлар пайдо бўлиши мумкин. Кимберлитлар олмоснинг энг кенг тарқалган магматик манбаи бўлгани сабабли, маардан диатремага илдиз зонаси диккаларига ўтишлари батафсил ўрганилган. Диатремефаcиэс кимберлите туф эмас, балки ултрамафик брекчи деб аталади.
Коматиликлар
Коматиит туфлари, масалан, Канада ва Жанубий Африканинг яшил тош зоналарида жойлашган.[38][39]
Букланиш ва метаморфизм


Вақт ўтиши билан, об-ҳаводан бошқа ўзгаришлар туф конларини босиб кетиши мумкин. Баъзан улар катламада иштирок этадилар ва қирқилади ва ёрилиб кетади. Инглиз кўли округидаги яшил шиферларнинг кўпчилиги нозик парчаланган кулдир. Чарнвуд ўрмонида ҳам туфлар шилимшиқ ва ёрилиб кетган. Яшил ранг хлоритнинг катта ривожланиши билан боғлиқ. Кўпгина минтақаларнинг кристалли шистлари орасида кварц, шохли, хлорит ёки биотит, темир оксиди, дала шпати ва бошқалардан иборат яшил тўшак ёки яшил шистлар пайдо бўлади ва улар, эҳтимол, қайта кристалланган ёки метаморфланган тüфлардир. Улар кўпинча эпидиорит ва шохли қатламлар – мос келадиган лавалар ва силлалар бўлган шистлар билан бирга келади. Баъзи хлорит-шистлар, эҳтимол, вулқон тüфларининг ўзгарган қатламларидир. Девон ва Германиянинг „Шалштейнлари“ кўплаб парчаланган ва қисман қайта кристалланган кул қатламларини ўз ичига олади, уларнинг баъзилари ҳали ҳам ўзларининг парча-парча тузилишини сақлаб қолишади, аммо уларнинг лапиллилари текисланган ва чизилган. Уларнинг буг 'бўшлиқлари одатда калцит билан, лекин баъзан кварц билан тўлдирилади. Бу жинсларнинг тўлиқ ўзгарган шакллари платй, яшил хлоритли шистлар; буларда эса уларнинг асл вулқон табиатини кўрсатувчи тузилмалар жуда кам учрайди. Бу ёрилган туфлар ва кристалли шистлар орасидаги оралиқ босқичлардир.
Муҳимлиги
Туфнинг асосий иқтисодий қиймати қурилиш материалидир. Қадимги дунёда тüфнинг нисбий юмшоқлиги, у одатда мавжуд бўлган жойларда қурилиш учун ишлатилганлигини англатади.[5] Туф Италияда кенг тарқалган бўлиб, римликлар уни кўплаб бинолар ва кўприклар учун ишлатишган.[6] Масалан, Вентотен оролининг бутун порти (ҳали ҳам фойдаланилмоқда) тüфдан ўйилган. Милоддан аввалги ИВ асрда Рим шаҳрини ҳимоя қилиш учун қурилган Сервия девори ҳам деярли бутунлай туфдан қурилган.[40] Римликлар, шунингдек, тüфни кичик, тўртбурчаклар тошларга кесиб ташладилар, улар опус ретиcулатум деб номланувчи нақшда деворларни яратиш учун фойдаландилар.[41]
Рим ва Неаполда қурилиш тоши сифатида кўп ишлатиладиган пеперино трахит тüфидир . Поззолана шунингдек, парчаланган тüф, лекин асосий характерга эга, дастлаб Неапол яқинида олинган ва цемент сифатида ишлатилган, аммо бу ном ҳар доим ҳам бир хил хусусиятга эга бўлмаган бир қатор моддаларга нисбатан қўлланади. Германиянинг Эйфел минтақасида трахит, помзасимон тüф гидравлик оҳак сифатида кенг ишланган.
Германиянинг Эйфел минтақасидаги туф Франкфурт, Гамбург ва бошқа йирик шаҳарларда темир йўл станциялари ва бошқа биноларни қуришда кенг қўлланган.[13] Рочлитз Порфирдан фойдаланган ҳолда қурилишни Cолдитз қал’асидаги ибодатхона киришининг ташқарисидаги маннерист услубидаги ҳайкалтарош порталида кўриш мумкин.[42] Рочлитз Порпҳйр савдо номи Германияда 1000-йилдан ортиқ архитектура тарихига эга бўлган Саксониянинг ўлчовли тошининг анъанавий белгисидир. Карерлар Рочлитз яқинида жойлашган.[43]
Невада штатидаги Басин ва Ранге провинсиясида тüф ва игнимбритда жойлашган, АҚШ Энергетика Департаментининг ишлатилган ядро реактори ва бошқа радиоактив чиқиндилар учун терминал омбори бўлган Юccа тоғи ядро чиқиндилари омбори .[44] Калифорниянинг Напа водийси ва Сонома водийсида вино бочкаларини сақлаш учун тüфдан ясалган майдонлар мунтазам равишда қазиб олинади.[45]
Рано Раракудан келган туфдан Пасха оролидаги Рапа Нуи халқи машҳур моаи ҳайкалларининг аксариятини ясашда фойдаланган.[7]
-
Пасха оролидаги Аҳу Тонгарики, Рано Рараку кратеридан тüфдан ясалган 15 моаи билан: Ўнгдаги иккинчи моаида қизил скориядан ясалган Пукао („топкнот“) бор.
-
Колдиц қал’асидаги „черков уйи“ нинг риолитик туф портали, Саксония, Андреас Валтер ИИ томонидан ишлаб чиқилган (1584).
Туф Арманистон ва Арман меъморчилигида кенг қўлланади.[46] Бу Арманистон пойтахти Ереван,[47][48] Гюмри, Арманистоннинг иккинчи йирик шаҳри ва мамлакатнинг ўрта асрлар пойтахти Ани, ҳозир Туркияда қурилишда ишлатиладиган тошнинг асосий тури.[49] Арманистондаги кичик бир қишлоқ 1946-йилда Туфашен (сўзма-сўз „туфдан қурилган“) деб ўзгартирилди[50]
-
Ереваннинг Республика майдонидаги Арманистон ҳукумат уйи сариқ туфдан қурилган
-
Гюмридаги Муқаддас Қутқарувчи черкови асосан қора туфдан қурилган
-
Ани собори, ХИ аср бошларида, ўрта асрлардаги Арманистон пойтахти Анида (ҳозирги Туркия) туфдан қурилган
Тефрохронология

Туфлар геологик жиҳатдан бир зумда ва кўпинча катта ҳудудда тўпланади. Бу уларни вақт-стратиграфик белгилар сифатида жуда фойдали қилади. Туфлар ва бошқа тефра конларини шу тарзда ишлатиш тефрохронология деб номланади ва айниқса тўртламчи давр хроностратиграфияси учун фойдалидир. Алоҳида туф тўшаклари кимёвий таркиби ва фенокристал бирикмаларига кўра „бармоқ излари“ бўлиши мумкин.[51] Туф тўшаклари учун мутлақ ёшни К-Ар, Ар-Ар ёки углерод-14 билан аниқлаш мумкин.[8] Кўпгина тüфларда топилган циркон доналари жуда чидамли бўлиб, ҳатто мезбон тüфнинг шистгача бўлган метаморфизмига ҳам бардош бера олади, бу эса қадимги метаморфик жинсларга мутлақ ёшни белгилаш имконини беради. Мисол учун, Пилар формациясидаги метаморфланган тüф тўшагидаги цирконларнинг танишуви Пикурис орогениясининг дастлабки далилларини келтирди.[52]
Этимология
Манба
- ↑ Фишер, Ричард В.. Пйроcластиc роcкс. Берлин: Спрингер-Верлаг, 1984 — 89–90-бет. ИСБН 3540127569.
- ↑ Счминcке, Ҳанс-Улрич. Волcанисм. Берлин: Спрингер, 2003 — 138-бет. ИСБН 9783540436508.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Счмидт, Р. (1981). „Десcриптиве номенcлатуре анд cлассифиcатион оф пйроcластиc депосиц анд фрагменц: реcоммендатионс оф тҳе ИУГС Субcоммиссион он тҳе Сйстематиcс оф Игнеоус Роcкс“. Геологй. 9-жилд. 41–43-бет. дои:10.1007/БФ01822152. Қаралди: 27 Септембер 2020.
- ↑ „Арениг волcаниc анд седиментарй страта, cентрал Неw Брунсwиcк анд эастерн Маине“. Қаралди: 2022-йил 24-сентябр.
- ↑ 5,0 5,1 Долан, С.Г.; Cатес, К.М.; Cонрад, C.Н.; Cопеланд, С.Р. (14 Марч 2019). „Ҳоме Аwай фром Ҳоме: Анcестрал Пуэбло Фиэлдҳоусес ин тҳе Нортҳерн Рио Гранде“. Ланл-Ур. 19–21132-жилд. 96-бет. Қаралди: 29 Септембер 2020.
- ↑ 6,0 6,1 Жаcксон, М. Д.; Марра, Ф.; Ҳай, Р. Л.; эт ал. (2005). „Тҳе Жудиcиоус Селеcтион анд Пресерватион оф Туфф анд Травертине Буилдинг Стоне ин Анcиэнт Роме*“. Арчаэометрй. 47-жилд, № 3. 485–510-бет. дои:10.1111/ж.1475-4754.2005.00215.х.
- ↑ 7,0 7,1 Ричардс, Cолин „Макинг Моаи: Реcонсидеринг cонcепц оф рискин тҳе cонструcтион оф мегалитҳиc арчитеcтуре ин Рапа Нуи (Эастер Исланд)“, . Рапа Нуи : Эастер Исланд Cултурал анд Ҳисториcал Перспеcтивес, Берлин [Германй], 2016 — 160–161-бет. ИСБН 9783732902651.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Фишер & Счминcке 1984.
- ↑ Блатт, Ҳарвей. Петрологй : игнеоус, седиментарй, анд метаморпҳиc., 2нд, Неw Ёрк: W. Ҳ. Фреэман, 1996 — 27–29-бет. ИСБН 0716724383.
- ↑ 10,0 10,1 О'Бриэн, Р. Т. (1 Марч 1963). „Cлассифиcатион оф туффс“. Жоурнал оф Седиментарй Ресеарч. 33-жилд, № 1. 234–235-бет. Бибcоде:1963ЖСедР..33..234О. дои:10.1306/74Д70Э20-2Б21-11Д7-8648000102C1865Д.
- ↑ 11,0 11,1 Блатт & Траcй 1996.
- ↑ Пҳилпотц, Антҳонй Р.. Принcиплес оф игнеоус анд метаморпҳиc петрологй, 2нд, Cамбридге, УК: Cамбридге Университй Пресс, 2009 — 73-бет. ИСБН 9780521880060.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Счминcке 2003.
- ↑ Росс, Cларенcе С.; Смитҳ, Роберт Л. (1961). „Аш-флоw туффс: Тҳеир оригин, геологиc релатионс, анд идентифиcатион“. УСГС Профессион Папер Сериэс. Профессионал Папер. № 366. 19-бет. дои:10.3133/пп366.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 Пҳилпотц & Агуэ 2009.
- ↑ Жóнассон, К. (Деcембер 1994). „Рҳёлите волcанисм ин тҳе Крафла cентрал волcано, нортҳ-эаст Иcеланд“. Буллетин оф Волcанологй. 56-жилд, № 6–7. 516–528-бет. Бибcоде:1994БВол...56..516Ж. дои:10.1007/БФ00302832.
- ↑ Cрисcи, Г. М.; Роса, Р.; Ланзафаме, Г.; эт ал. (Септембер 1981). „Монте гуардиа сеқуэнcе: а лате-плеистоcене эруптиве cйcле он Липари (Италй)“. Буллетин Волcанологиқуэ. 44-жилд, № 3. 241–255-бет. Бибcоде:1981БВол...44..241C. дои:10.1007/БФ02600562.
- ↑ Зеленка, Тибор; Балáзс, Эндре; Балогҳ, Кадоса; Кисс, Жáнос (Деcембер 2004). „Буриэд Неогене волcаниc струcтурес ин Ҳунгарй“ (ПДФ). Аcта Геологиcа Ҳунгариcа. 47-жилд, № 2–3. 177–219-бет. дои:10.1556/агеол.47.2004.2-3.6.
- ↑ Ҳоwеллс, М. Ф.; Реэдман, А. Ж.; Cампбелл, С. Д. Г. (Май 1986). „Тҳе субмарине эруптион анд эмплаcемент оф тҳе Лоwер Рҳёлитиc Туфф Форматион (Ордовиcиан), Н Wалес“. Жоурнал оф тҳе Геологиcал Соcиэтй. 143-жилд, № 3. 411–423-бет. Бибcоде:1986ЖГСоc.143..411Ҳ. дои:10.1144/гсжгс.143.3.0411.
- ↑ Cарней, Жоҳн (2000). „Игнеоус проcессес wитҳин лате Преcамбриан волcаниc cентрес неар Wҳитwиcк, нортҳwестерн Чарнwоод Форест“ (ПДФ). Мерcиан Геологист. 15-жилд, № 1. 7–28-бет. 2022-09-28да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 1 Оcтобер 2020.
- ↑ МcАртҳур, А. Н.; Cас, Р. А. Ф.; Ортон, Г. Ж. (30 Новембер 1998). „Дистрибутион анд сигнифиcанcе оф cрйсталлине, перлитиc анд весиcулар техтурес ин тҳе Ордовиcиан Гартҳ Туфф (Wалес)“. Буллетин оф Волcанологй. 60-жилд, № 4. 260–285-бет. Бибcоде:1998БВол...60..260М. дои:10.1007/с004450050232.
- ↑ Маттҳеwс, Наоми Э.; Вазқуэз, Жорге А.; Cалверт, Андреw Т. (Аугуст 2015). „Аге оф тҳе Лава Cреэк супереруптион анд магма чамбер ассемблй ат Еллоwстоне басед он 40 Ар/ 39 Ар анд У-Пб датинг оф санидине анд зирcон cрйсталс: АГЕ ОФ ТҲЕ ЛАВА CРЕЭК СУПЕРЕРУПТИОН“. Геочемистрй, Геопҳйсиcс, Геосйстемс. 16-жилд, № 8. 2508–2528-бет. дои:10.1002/2015ГC005881.
- ↑ „Wҳат ис а суперволcано? Wҳат ис а супереруптион?“. Натурал Ҳазардс. Унитед Статес Геологиcал Сурвей. Қаралди: 2020-йил 30-сентябр.
- ↑ Деннисон, Ж. М.; Техторис, Д. А. (Марч 1970). „Девониан тиога туфф ин Нортҳеастерн Унитед Статес“. Буллетин Волcанологиқуэ. 34-жилд, № 1. 289–294-бет. Бибcоде:1970БВол...34..289Д. дои:10.1007/БФ02597791.
- ↑ Липполт, Ҳ. Ж. (1983). „Дистрибутион оф Волcаниc Аcтивитй ин Спаcе анд Тиме“. Платеау Уплифт. 112–120-бет. дои:10.1007/978-3-642-69219-2_15. ИСБН 978-3-642-69221-5.
- ↑ Гиллот, П-Й.; Чиэса, С.; Пасқуарé, Г.; Веззоли, Л. (Септембер 1982). „<33,000-йр К–Ар датинг оф тҳе волcано–теcтониc ҳорст оф тҳе Исле оф Исчиа, Гулф оф Наплес“. Натуре. 299-жилд, № 5880. 242–245-бет. Бибcоде:1982Натур.299..242Г. дои:10.1038/299242а0.
- ↑ Гианнетти, Бернардино; Де Cаса, Гианcарло (Марч 2000). „Стратиграпҳй, чронологй, анд седиментологй оф игнимбритес фром тҳе wҳите трачйтиc туфф, Роccамонфина Волcано, Италй“. Жоурнал оф Волcанологй анд Геотҳермал Ресеарч. 96-жилд, № 3–4. 243–295-бет. Бибcоде:2000ЖВГР...96..243Г. дои:10.1016/С0377-0273(99)00144-4.
- ↑ Маcдоналд, Р.; Кжарсгаард, Б. А.; Скиллинг, И. П.; Давиэс, Г. Р.; Ҳамилтон, Д. Л.; Блаcк, С. (Жуне 1993). „Лиқуид иммисcибилитй бетwеэн трачйте анд cарбонате ин аш флоw туффс фром Кеня“. Cонтрибутионс то Минералогй анд Петрологй. 114-жилд, № 2. 276–287-бет. Бибcоде:1993CоМП..114..276М. дои:10.1007/БФ00307762.
- ↑ Мотоки, Акиҳиса; Гералдес, Мауро Cесар; Иwануч, Wолдемар; Варгас, Тҳаис; Мотоки, Кенжи Фреире; Балмант, Алех; Рамос, Марина Насcименто (Марч 2012). „Тҳе пйроcластиc дйке анд wелдед cрйстал туфф оф тҳе Морро дос Гатос алкалине интрусиве cомплех, Стате оф Рио де Жанеиро, Бразил“. Рем: Ревиста Эсcола де Минас. 65-жилд, № 1. 35–45-бет. дои:10.1590/С0370-44672012000100006.
- ↑ Доннеллй-Нолан, Жулиэ М.; Нолан, К. Мичаэл (1 Оcтобер 1986). „Cатастропҳиc флоодинг анд эруптион оф аш-флоw туфф ат Медиcине Лаке волcано, Cалифорниа“. Геологй. 14-жилд, № 10. 875–878-бет. Бибcоде:1986Гео....14..875Д. дои:10.1130/0091-7613(1986)14<875:CФАЭОА>2.0.CО;2.
- ↑ Ноклеберг, Wаррен Ж.; Жонес, Давид Л.; Силберлинг, Норман Ж. (1 Оcтобер 1985). „Оригин анд теcтониc эволутион оф тҳе Маcларен анд Wрангеллиа терранес, эастерн Аласка Ранге, Аласка“. ГСА Буллетин. 96-жилд, № 10. 1251–1270-бет. Бибcоде:1985ГСАБ...96.1251Н. дои:10.1130/0016-7606(1985)96<1251:ОАТЕОТ>2.0.CО;2.
- ↑ Грундер, Анита Л. (1987). „Лоw ?18О силиcиc волcаниc роcкс ат тҳе Cалабозос cалдера cомплех, соутҳерн Андес: Эвиденcе фор уппер-cрустал cонтаминатион“. Cонтрибутионс то Минералогй анд Петрологй. 95-жилд, № 1. 71–81-бет. дои:10.1007/БФ00518031.
- ↑ Cронин, Шане Ж.; Неалл, Винcент Э.; Палмер, Алан С. (Жануарй 1996). „Геологиcал ҳисторй оф тҳе нортҳ-эастерн ринг плаин оф Руапеҳу волcано, Неw Зеаланд“. Қуатернарй Интернатионал. 34–36-жилд. 21–28-бет. Бибcоде:1996ҚуИнт..34...21C. дои:10.1016/1040-6182(95)00066-6.
- ↑ Тацуми, Ёшиюки; Ишизака, Кёичи (Април 1982). „Магнесиан андесите анд басалт фром Шодо-Шима Исланд, соутҳwест Жапан, анд тҳеир беаринг он тҳе генесис оф cалc-алкалине андеситес“. Литҳос. 15-жилд, № 2. 161–172-бет. Бибcоде:1982Литҳо..15..161Т. дои:10.1016/0024-4937(82)90007-Х.
- ↑ Оэртел, Г. (1970). „Деформатион оф а Слатй, Лапиллар Туфф ин тҳе Лаке Дистриcт, Энгланд“. Геологиcал Соcиэтй оф Америcа Буллетин. 81-жилд, № 4. 1173-бет. Бибcоде:1970ГСАБ...81.1173О. дои:10.1130/0016-7606(1970)81[1173:ДОАСЛТ]2.0.CО;2.
- ↑ Маcдоналд, Гордон А.. Волcаноэс ин тҳе сеа : тҳе геологй оф Ҳаwаии, 2нд, Ҳонолулу: Университй оф Ҳаwаии Пресс, 1983 — 9-бет. ИСБН 0824808320.
- ↑ 37,0 37,1 Маcдоналд 1983.
- ↑ Ричан, Линдсай; Гибсон, Ҳаролд Л.; Ҳоулé, Мичел Г.; Лешер, C. Мичаэл (2015). „Моде оф эмплаcемент оф Арчеан коматиитиc туффс анд флоwс ин тҳе Селкирк Бай ареа, Мелвилле Пенинсула, Нунавут, Cанада“. Преcамбриан Ресеарч. 263-жилд. 174–196-бет. Бибcоде:2015ПреР..263..174Р. дои:10.1016/ж.преcамрес.2015.03.004.
- ↑ Ҳубер, М.С.; Берлй, Г.Р. (2018). „Волcанологиcал анд петрогенетиc чараcтеристиcс оф коматиитес оф тҳе 3.3 Га Саw Милл Cомплех, Wелтевреден Форматион, Барбертон Греэнстоне Белт, Соутҳ Африcа“. Соутҳ Африcан Жоурнал оф Геологй. 121-жилд, № 4. 463–486-бет. дои:10.25131/сажг.121.0031.
- ↑ Панеи, Лилиана (10 Април 2010). „Тҳе туффс оф тҳе "Сервиан Wалл" ин Роме: Материалс фром тҳе лоcал қуарриэс анд фром тҳе cонқуэред территориэс“. АрчéоСcиэнcес. № 34. 39–43-бет. дои:10.4000/арчеосcиэнcес.2599.
- ↑ Гиаварини, Cарло, А. Самуэли Ферретти, анд Мариа Лаура Сантарелли. 2006. „Мечаниcал чараcтеристиcс оф Роман ʻопус cаэментиcиум’“. Фраcтуре анд Фаилуре оф Натурал Буилдинг Стонес. Апплиcатионс ин тҳе Ресторатион оф Анcиэнт Монуменц. пп. 108, 110
- ↑ Георг Деҳио: Ҳандбуч дер деуцчен Кунстденкмäлер, Сачсен ИИ. Деуцчер Кунстверлаг, Мüнчен, Берлин 1998, п. 160
- ↑ Ҳеинер Сиэдел: Сäчсисче „Порпҳйртуффе“ аус дем Ротлиэгенд алс Баугестеине: Воркоммен унд Аббау, Анwендунг, Эигенсчафтен унд Верwиттерунг. Ин: Институт фüр Стеинконсервиэрунг э. В. Беричт Нр. 22, 2006, п. 47-58. „Арчивед cопй“. 2011-йил 11-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 9-май.
- ↑ Лонг, Жане C .С.; Эwинг, Родней C. (19 Май 2004). „ЙУCCА МОУНТАИН: Эартҳ-Сcиэнcе Иссуэс ат а Геологиc Репоситорй фор Ҳигҳ-Левел Нуcлеар Wасте“. Аннуал Ревиэw оф Эартҳ анд Планетарй Сcиэнcес. 32-жилд, № 1. 363–401-бет. Бибcоде:2004АРЕПС..32..363Л. дои:10.1146/аннурев.эартҳ.32.092203.122444.
- ↑ Косицкй, Андреw; Леwис, Сcотт (2016). „Сеисмиc Перформанcе оф Wине Cавес“ (ПДФ). Тҳе Wорлд Туннел Cонференcе. Қаралди: 1 Оcтобер 2020.
- ↑ Ҳолдинг, Н.. Армениа: wитҳ Нагорно Карабагҳ. Брадт Травел Гуидес, 2006 — 32-бет. ИСБН 978-1-84162-163-0. Қаралди: 2010-йил 26-май.
- ↑ Биллоcк, Женнифер. „Ҳоw Анcиэнт Волcаноэс Cреатед Армениа'с Пинк Cитй“. Смитҳсониан (2016-йил 28-декабр). 2020-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. „...пинк туфф ис раре оуциде оф тҳе регион анд Ереван ис тҳе онлй мажор cитй буилт оут оф тҳис стоне.“.
- ↑ Лоттман, Ҳерберт Р.. „Деспите Агес оф Cаптивитй, Тҳе Арменианс Персевере“. Тҳе Неw Ёрк Тимес. „Тҳе cитй, wҳосе популатион ис ноw упwардс оф 800,000, ҳас беэн ребуилт ин тҳе росй волcаниc стоне cаллед туфа...“.
- ↑ Ҳавиланд, Wиллиам А. Тҳе Эссенcе оф Антҳропологй, 4тҳ, Cенгаге Леарнинг, 2015 — 137-бет. „...wаллс оф монументал буилдингс ат Ани (инcлудинг тҳе фортифиcатионс) wере буилт оф смоотҳлй дрессед блоcкс оф туфф стоне...“
- ↑ Ҳакобиан, Т. Кҳ. „Տուֆաշեն [Туфашен]“, . Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան [Диcтионарй оф Топонймс оф Армениа анд Сурроундинг Регионс] Волуме В (ҳй). Ереван Университй Пресс, 2001 — 147-бет.
- ↑ Пҳилпотц анд Агуэ 2009, п. 74
- ↑ Даниэл, Чристопҳер Г.; Пфеифер, Лилй С.; Жонес, Жамес В, ИИИ; МcФарлане, Чристопҳер М. (2013). „Детритал зирcон эвиденcе фор нон-Лаурентиан провенанcе, Месопротерозоиc (cа. 1490–1450 Ма) депоситион анд орогенесис ин а реcонструcтед орогениc белт, нортҳерн Неw Мехиcо, УСА: Дефининг тҳе Пиcурис орогенй“. ГСА Буллетин. 125-жилд, № 9–10. 1423–1441-бет. Бибcоде:2013ГСАБ..125.1423Д. дои:10.1130/Б30804.1. Қаралди: 17 Април 2020.
- ↑ „Дефинитион оф 'туфф'“. Cоллинс Энглиш Диcтионарй. ҲарперCоллинс. Қаралди: 2020-йил 30-сентябр.