Tugʻj ibn Juff sahifasining manbasini koʻrish

{{Harbiy arbob bilgiqutisi
| ismi = Tugʻj ibn Juff
| asl_ismi = Tugʻj ibn Juff ibn Yiltakin ibn Furan ibn Furi ibn Xoqon
| tugʻilgan_joyi = Abbosiylar xalifaligi
| vafot_sanasi = {{circa|906}}
| vafot_joyi = Markaziy qamoqxona, [[Bagʻdod]], [[Abbosiylar xalifaligi]]
| qoshin_turlari = [[Faragʻina]] polki
| xizmat_yillari = {{circa|861}} — 903
| lavozimi = Harbiy ofitser
| jang = Vizantiyaga qarshi 892-yil yozgi bosqin
}}
'''Tugʻj ibn Juff ibn Yiltakin ibn Furan ibn Furi ibn Xoqon''' (906-yilda vafot etgan) [[Abbosiylar xalifaligi]] va avtonom [[Tuluniylar]]ga xizmat qilgan [[Turkiy xalqlar|turkiy]] harbiy ofitser. [[Ixshidiylar sulolasi]] asoschisi [[Muhammad al-Ixshid]]ning otasi boʻlgan.
== Hayoti ==
Tug‘j xalifa [[al-Mu’tasim]] ({{hukmronlik|833|842}}) davrida [[Abbosiylar xalifaligi]] xizmatiga kirgan oilaning birinchi a’zosi Juffning oʻgʻli edi. Oila [[Fargʻona vodiysi]]dan boʻlib, al-Muʼtasim ularni boshqa koʻplab fargʻonalik aholi qatorida oʻz qoʻshiniga (''[[Faragʻina]]'' polki) safarbar etgan edi{{sfn|Gordon|2001|pp=32, 158–159}}. Oilasi shohlik nasabidan ekanini taʼkidlagan. Ajdodining „[[Xoqon]]“ unvoni [[turkiy xalqlar]]da oliy hukmdor unvoni hisoblanadi{{sfn|McGuckin de Slane|1868|pp=217, 219–220}}. Shu sababli, Juff va uning avlodlari harbiy qullar tabaqasiga (''[[mamluklar]]'' yoki ''[[gʻulom]]lar'') mansub boʻlmagan, aksincha ozod tugʻilgan, hatto ehtimol zodagon oiladan kelib chiqqan erkin inson boʻlgan{{sfn|Gordon|2001|p=159}}. Tugʻjning Badr va Vazar ismli aka-ukalari ham boʻlgan. Ular ham harbiy xizmatga kirgan, biroq ular haqida faqat ba’zi-ba’zida tilga olinib, juda oz ma’lumot saqlangan{{sfn|Rosenthal|1985|pp=13 (note 77), 30 (note 155), 155 (note 742)}}.

Tugʻj dastlab otasi kabi Abbosiylarga xizmat qilgan, ammo keyinchalik 868-yildan boshlab [[Oʻrta asrlarda Misr|Misr]] va [[Bilod ash-Shom|Suriya]]ning mustaqil hukmdorlariga aylangan Tuluniylar xizmatiga oʻtgan{{sfn|Kennedy|2004|p=311}}{{sfn|Bacharach|1975|p=588}}. [[Ibn Xallikon]]ning aytishicha, Tugʻj dastlab Tuluniylar sulolasi asoschisi [[Ahmad ibn Tulun Abulabbos|Ahmad ibn Tulun]]ning ''gʻulomi'' Lulu xizmatiga kirgan. Biroq, 884-yilda Ibn Tulun vafotidan soʻng [[Mosul]] hokimi [[Isʼhoq ibn Kundoj]] qoʻl ostida xizmat qila boshlagan{{sfn|McGuckin de Slane|1868|p=218}}. Ibn Tulunning vafoti uning tajribasiz oʻgʻli va vorisi [[Xumaravayh ibn Ahmad ibn Tulun|Xumaravayh]] qoʻl ostida boʻlgan Suriya hududlarining bir qismini dushmanlari egallab olishi uchun qulay fursat yaratgandek koʻrindi. Ibn Kundoj va yana bir kuchli shaxs [[Muhammad ibn Abulsaj|Ibn Abulsaj]], shuningdek Abbosiylar noibi [[al-Muvaffaq]] Tuluniylar davlatiga hujum qilishdi. Biroq, bu toʻqnashuvda Xumoravayh [[Tavahin jangi|gʻalaba qozongach]], Ibn Kundaj 886/7-yilda uning hokimiyatini tan olishga majbur boʻldi{{sfn|Sharon|2009|p=12}}{{sfn|Kennedy|2004|pp=177, 310}}. Ibn Xallikonning aytishicha, Ibn Kundaj va Xumaravayh oʻrtasidagi muzokaralar paytida, Xumaravayh Tugʻjni koʻrib qolib, uning tashqi koʻrinishidan ta’sirlangan hamda uni o‘z xizmatiga olgan{{sfn|McGuckin de Slane|1868|p=218}}.

[[Tabariy]]ning ma’lumotlariga ko‘ra, 892-yil avgust oyida Tugʻj Tuluniylar nomidan [[Vizantiya imperiyasi]]ga qarshi yozgi harbiy yurishni (''ṣāʿifa'') boshqargan. [[Tyriaeum|Tyraion]] (arabcha: Ṭarāyūn) va arabcha Maluriya (ehtimol, [[Malakopeya]] yoki Balboura) deb atalgan joy atroflariga hujum qilgan{{sfn|Rosenthal|1985|p=14}}. Keyinchalik [[Tiberias]] ([[Jund al-Urdunn|Iordan]] [[Jund|viloyat]]ining poytaxti), [[Halab]] ([[Jund Qinnasrin|Qinnasrin]] viloyatining poytaxti) va [[Jund Dimashq|Damashq]] shaharlari noibi boʻldi{{sfn|Kennedy|2004|p=311}}{{sfn|Bacharach|1975|p=588}}. Ayniqsa, 903-yilda [[Sohib an-Naqa]] rahbarligidagi [[qarmatlar]]ning Damashqqa hujumini qaytarishi bilan alohida shuhrat qozondi{{sfn|Kennedy|2004|pp=185, 286}}.

Biroq, 896-yilda Xumaravayh vafot etgach, Tuluniylar davlati tez orada ichki parchalanishga yuz tutdi. 904-yilda Abbosiylar Suriya hamda Misr ustidan bevosita nazorat qayta tiklashga kirishganda, ularga sezilarli qarshilik koʻrsata olmadi{{sfn|Kennedy|2004|pp=184–185, 310}}. Tugʻj bosqinchi Abbosiylarning rahbari [[Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib]] tomoniga oʻtish evaziga Halab noibi etib tayinlandi. Biroq, koʻp oʻtmay Ibn Sulaymonning oʻzi saroy fitnalari qurboniga aylandi. Natijada, Tugʻj oʻgʻillari [[Muhammad ibn Tugʻj al-Ixshid|Muhammad]] va [[Ubaydulloh ibn Tugʻj|Ubaydulloh]] bilan birga Bagʻdodda qamoqqa olindi. Tugʻj 906-yilda qamoqda vafot etdi, biroq oʻgʻillari qisqa vaqtdan soʻng ozod qilindi{{sfn|Bacharach|1975|p=588}}. Shov-shuvli faoliyatidan soʻng, Muhammad 935-yilda Misr hukmdori boʻlishga erishib, 946-yil iyulgacha Misr hamda Suriyaning bir qismini boshqardi{{sfn|Bacharach|1975|pp=588–609}}. Muhammad asos solgan [[Ixshidiylar]] sulolasi Misrni 969-yilda [[Fotimiylar xalifaligi|Fotimiylar]] sulolasi bosib olgunga qadar hukmronlik qildi{{sfn|Kennedy|2004|pp=312–313}}.

== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}
== Adabiyotlar ==
* {{cite journal | title = The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt | url = https://archive.org/details/sim_speculum_1975-10_50_4/page/n11 | first = Jere L. | last = Bacharach | journal = Speculum | volume = 50 | issue = 4 | year = 1975 | pages = 586–612 | publisher = Medieval Academy of America | jstor = 2855469 | issn = 0038-7134 | doi=10.2307/2855469| s2cid = 161166177 }}
* {{Gordon-The Breaking of a Thousand Swords}}
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates | edition = Second }}
* {{cite book | editor-last = McGuckin de Slane | editor-first = William | editor-link = William McGuckin de Slane | title =  Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, translated from the Arabic by Bn. William McGuckin de Slane, Vol. III | year = 1868 | publisher = Oriental translation fund of Great Britain and Ireland | location = Paris | url = https://books.google.com/books?id=pDe1lfbgD00C }}
* {{The History of al-Tabari | volume = 38 | url=https://books.google.com/books?id=GcKhwo8SmlMC}}
* {{cite book | last = Sharon | first = Moshe | title = Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae, Volume 4: G | series = Handbuch der Orientalistik. 1. Abt.: Der Nahe und der Mittlere Osten | location = Leiden | publisher = BRILL | year = 2009 | isbn = 978-90-04-17085-8 | url = https://books.google.com/books?id=P2LtyFVNJmcC | pages = 11–13 }}
[[Turkum:9-asrda tugʻilganlar]]
[[Turkum:9-asr harbiy arboblari]]
[[Turkum:10-asr osiyolik kishilar]]
[[Turkum:906-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Tuluniy generallar]]
[[Turkum:Arab — Vizantiya urushlari ishtirokchilari]]
[[Turkum:Abbosiylar xalifaligining mahbuslari va asirlari]]
[[Turkum:Qamoqxonada vafot etganlar]]