Tula
Тула[1][2] (шунингдек, мйпе; инглизча: тула, туре; ўз номи: ки̱туле) — Нигериянинг шарқий қисмида, Бенуэ дарёсидан шимолда, Гонгола дарёсидан ғарбда ва Биллири шаҳридан (Калтунго тумани Гомбе штати)[2] шарқда (30 км) яшовчи адамава-убанги халқи[1][2][3]. Тула аҳолиси жойлашган вилоят яқинида важа, чам-мона, тангале ва бошқа халқларнинг этник ҳудудлари жойлашган[4].
Жошуа Прожеcт ташкилотининг сайтида эълон қилинган ҳисоб-китобларга кўра, Тула аҳолисининг сони тахминан 53 000 одамни ташкил қилади[1].
Тула халқи Нигерия-Конголез макро оиласининг Адамава-Убанги оиласининг тула тилида гаплашади[5][6][7]. Учта диалект мавжуд — Бауле, Кутуле ва Йили. Тула тили „тйпе“, „котуле“, „кутуле“ (ўз номи — йии ки̱туле) номлари билан ҳам танилган. Этҳнологиуэ жаҳон тиллари маълумотномасида ва Буюк рус энсиклопедиясида тақдим этилган Адамава тиллари таснифида Тула тили Бангвинжи ва Важа тиллари билан бирга Важа-жен туркуми Важа гуруҳининг Тула кичик гуруҳига киритилган[2][8]. Ёзув 1997-йилда лотин алифбоси асосида яратилди. Тили бошланғич ва ўрта мактабларда ўқитилади. Иккинчи тил сифатида, Тула яқин турдош Адамава-Убанги тили Дадияда сўзлашувчилар орасида кенг тарқалган. Тула тилида сўзлашувчилар сони, „Этҳнологуэ“ маълумотномасида чоп этилган маълумотларга кўра, тахминан 30 000 киши (1998)[9][10].
Асосан, Тула халқи вакиллари анъанавий эътиқодларига (75%) риоя қилишади, Туланинг бир қисми насронийликни (15%), бир қисми — Исломни (10%) қабул қилган[1][2].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 „Тула ин Нигериа“ (эн) (2017). 2017-йил 18-ноябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Симонс Г. Ф., Фенниг C. Д.: „Тула. А лангуаге оф Нигериа“ (эн). Этҳнологуэ: Лангуагес оф тҳе Wорлд (20тҳ Эдитион). Даллас: СИЛ Интернатионал (2017). 2017-йил 18-ноябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Олсон Ж. С.[эн]. Лонгуда // Тҳе Пеоплес оф Африcа: Ан Этҳноҳисториcал Диcтионарй. — Греэнwоод Публишинг Гроуп, 1996. — П. 569. — 681 п. — ИСБН 0313279187.
- ↑ Симонс Г. Ф., Фенниг C. Д.: „Нигериа, Мап 5“ (эн). Этҳнологуэ: Лангуагес оф тҳе Wорлд (20тҳ Эдитион). Даллас: СИЛ Интернатионал (2017). 2017-йил 17-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Виноградов В. А. Виноградов В. А. Адамауа-восточниэ язики // Лингвистический энсиклопедический словар / Главний редактор В. Н. Ярсева. — М.: Совецкая энсиклопедия, 1990. — 685 с. — ИСБН 5-85270-031-2. Архивированная копия. Дата обращэния: 18-ноября 2017. Архивировано 24-октабря 2017 года. (Дата обращэния: 18-ноября 2017) „Архивированная копия“. 2017-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 18-ноябр.
- ↑ Бленч Р. „Тҳе Адамаwа Лангуагес“ (эн) (пдф) П. 1. Cамбридге: Рогер Бленч Wебсите. Публиcатионс (2004). 2017-йил 24-октябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Ҳаммарстрöм Ҳ., Форкел Р., Ҳаспелматҳ М., Банк С.: Лангуаге: Тула (англ.). Глоттолог[эн]. Жена: Мах Планcк Институте фор тҳе Сcиэнcе оф Ҳуман Ҳисторй[эн] (2016). Архивировано 18-ноября 2017 года. (Дата обращэния: 18-ноября 2017)
- ↑ Бленч Р. „Ан Атлас оф Нигериан Лангуагес. 3рд Эдитион“ (эн) (пдф) П. 83, 94. Cамбридге: Рогер Бленч Wебсите. Публиcатионс (2012). 2016-йил 28-ноябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Адамава-убангийскиэ язики / Виноградов В. А. // А — Анкетированиэ. — М. : Болшая российская энсиклопедия, 2005. — С. 206. — (Болшая российская энсиклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ИСБН 5-85270-329-Х. Архивированная копия. Дата обращэния: 21-июня 2019. Архивировано 25-октабря 2017 года. (Дата обращэния: 18-ноября 2017)
- ↑ Симонс Г. Ф., Фенниг C. Д.: „Нигер-Cонго. Атлантиc-Cонго. Волта-Cонго. Нортҳ. Адамаwа-Убанги. Адамаwа“ (эн). Этҳнологуэ: Лангуагес оф тҳе Wорлд (20тҳ Эдитион). Даллас: СИЛ Интернатионал (2017). 2017-йил 26-октябрда асл нусхадан архивланган.