Turhal

Турҳал
Турҳал
	Муниципалитет
	Туркиядаги жойлашуви
	Координаталари: 40°23′24″Н 36°05′24″Э / 40.39000°Н 36.09000°Э
Давлат	Туркия
Вилоят	Токат
Туман	Турҳал
Ҳукумат
• Маёр	Меҳмет Эрдем Урал
Баландлиги	493 м (1 617 фт)
Аҳолиси (2022)	62 030
Вақт минтақаси	ТРТ (УТC+3)
Почта индекси	60300
Ҳудуд коди	0356
Веб-сайт	турҳал.бел.тр

Турҳал – Туркиянинг Қора денгиз минтақасидаги Токат вилоятида жойлашган шаҳар. Шаҳар Турҳал тумани маркази ҳисобланади^[2]. Унинг аҳолиси 2022-йил ҳолатига кўра 62,030 кишини ташкил этган^[1]. Шаҳар Токатдан 48 км ғарбда. Турҳал Еşил Ирмак дарёси томонидан қисмларга бўлинган унумдор текисликда жойлашган. Бу шаҳар денгиз сатҳидан тахминан 530 метр баландликда жойлашган. Шаҳар 1934-йилда ёш Туркия Республикаси муҳим корхонаси сифатида ташкил этилган, қанд лавлагини қайта ишлаш заводи билан машҳур.

Тарихи

Турҳал номининг биринчи асоси бугунги Амася ва Токат вилоятлари ўртасидаги Талаура (Қадимги юнонча: Τάλαυρα) деб номланган муҳим қал’а ёки истеҳком сифатида пайдо бўлди. Ҳудудда топилган ёзув тахталаридан Турҳал мил. авв. уч минг йилликда аҳоли яшаганлиги ва самарали алифбени кашф этган Шумерлар шу каби Месопотамия маданиятлари билан алоқалари борлиги аниқланди.

Милоддан аввалги ВИ аср давомида Анадолу Форслар томонидан босиб олиниши туфайли, бу ҳудудни Зардуштийлик дини таъсири остида муҳим марказга айлантиришган. Антик давр машҳур географи Страбо турли ҳолатларда Турҳални Гайюра номли қадимий шаҳарнинг шимолида жойлашган қал’а сифатида тасвирлаб, минтақа ҳақида турли маълумотлар ёзган.

Милоддан аввалги ИИИ асрда ҳудудни Буюк Александрнинг македониялик қўшини эгаллаб олган, аммо бу даврда кўплаб қўзғолонлар содир бўлгани туфайли македониялик босқинчилар ҳудудда тўлиқ назорат ўрната олмади.

Александр империясининг қулаши (Александер милоддан аввалги 323-йилда вафот этганидан сўнг) кейинчалик бутун Анадолуда пайдо бўлаётган Рим қудрати олдида чекинишга мажбур бўлган, Қора денгиз соҳилида ташкил этилган Понтус шоҳлиги томонидан ҳудуд эгаллаб олинди. Митридатлар авлодидан бўлган Понтус шоҳлари бугунги кунда фақат иккита вайрон бўлган минора ва бир нечта туннел қолдиқларидан иборат ташқи шаҳар марказидаги тошли тепаликда яна ҳам кучли қал’ани қуришди. Икки давлат ўртасидаги кураш ўнлаб йиллар давом этди ва Понтус қироллигининг мутлақ мағлубияти билан якунланди. Рим генерали Помпей қалъани эгаллаб олиб, уни вайрон қилди. 395-йилда Рим империяси икки мустақил давлатга бўлинди ва шу сабабли Турҳал бошқа шарқий Рим вилоятлари билан биргаликда Византия империяси ҳукмронлигига айланди. Турҳал бугунги кунгача сақланиб қолган Рим католик черковининг Ибора епископи жойлашган жой эди. Бу ерда ИВ асрнинг ўрталарида Эвагриус Понтик туғилган.

Византия империяси даврида ҳудуд ИВ ва В асрларда Сосонийлар томонидан бир неча марта, кейинчалик ВИИИ асрда мусулмон Араблар томонидан ҳужумларга учраган.

Анадолуга туркларнинг доимий иммиграцияси ва қўшни шарқда Салжуқийлар қудратининг пайдо бўлиши бу ҳудудда Византия ҳукмронлигини заифлаштиргани сабабли, 1071-йилдан кейин Турк Донишмандия бейлиги томонидан Турҳал ва унинг атрофи эгаллаб олинди, аммо кейинчалик уни Салжуқий турклари (Селçуклулар) шоҳлигига берди. ХИИИ асрда бутун минтақани Ўрта Осиёдан Анадолугача ҳалокатли тўлқин сифатида ўз ҳукмронлигини кенгайтирган Илхан императорлари босиб олишди.1399-йилда Турҳални Анадолудаги турк бекликларини ўз қўмондонлиги остида бирлаштирган Усмонли турклар эгаллаб олишди. Амир Темур томонидан қисқа вақт давомидаги ҳужумлардан сўнг Турҳал 1413-йилда яна бир бор Усмонли турклар томонидан эгаллаб олинган.

Турҳалнинг демографик тузилмасидаги энг муҳим ўзгариш ХИХ асрнинг иккинчи ярмида содир бўлди. Қрим уруши (1854-1878) ва Рус-Турк уруши (1877-1878) каби минтақа атрофидаги қулаётган Усмонли туркларнинг доимий ҳарбий тўқнашувлари туфайли шаҳар Болқон ярим ороли ва Кавказдан келган мусулмон қочқинлар ва муҳожирлар учун яшаш жойига айланди.

Бугунги Турҳал

Юқорида айтиб ўтилганидек, Турҳал 1934-йилда ташкил этилган қанд лавлаги қайта ишлаш заводи билан танилган. Аммо бугун Турҳалнинг иқтисодиёти текстил, ҳайвонлар озуқаси ва сут маҳсулотлари каби йўнлтирилган бизнес секторларига боғлиқ. Турҳалда шаҳарга муҳим даромад келтирадиган машинасозлик ҳам мавжуд. Бугунги кунда, Турҳал табиий мармар кони ва мармарни қайта ишлаш саноати муҳим аҳамиятга эга. Анъанавий равишда, чорвачилик ва бошқа қишлоқ хўжалиги фаолияти ҳам ўз аҳамиятини сақлаб қолмоқда.