Turk mifologiyasi sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Göktürk Bayrağı.svg|thumb|300px|Qadimgi turkiy ramzlar asosida yaratilgan Göktürk bayrogʻi tasviri]]
'''Turk mifologiyasi''' – tarixiy turk xalqlarining eʼtiqod qilgan mifologik tasavvurlari, diniy qarashlari, afsona va rivoyatlari majmuasidir<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/Turkic-mythology|sarlavha=Turkic mythology|sana=12-yanvar 2024|ish=Britannica}}</ref>. Qadimgi turkiy mifologik tasavvurlar koʻp jihatdan [[Tangrichilik]] dini bilan bogʻliq boʻlib, unda osmon ilohi [[Tangri]] markaziy oʻrin tutadi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.worldhistory.org/Tengri/|sarlavha=Tengri|sana=20-yanvar 2024|ish=World History Encyclopedia}}</ref>. Qadimgi afsonalar turk xalqlarining umumiy diniy eʼtiqodlari bilan bir qatorda ijtimoiy va madaniy motivlarga ham boy boʻlib, ayrim unsurlari keyinchalik [[Islom]] dini taʼsiri ostida oʻzgarishga uchragan. Turk epik merosining eng qadimgi namunalaridan biri hisoblangan Dede Korkut kitobining qoʻlyozmalari [[Vatikan kutubxonasi]] va [[Dresden kutubxonasi]]da saqlanadi. Baʼzi tadqiqotchilar turk mifologiyasida [[Egey]] sivilizatsiyasi va [[Anadolu]] mifologik qarashlari bilan oʻxshashliklar mavjudligini qayd etadilar<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.ancient-origins.net/myths-legends-asia/turkic-mythology|sarlavha=Turkic mythology similarities|sana=19-fevral 2024|ish=Ancient Origins}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Koʻplab ilmiy qarashlarga koʻra, turk mifologiyasi dastlab monoteistik xususiyatlarga ega boʻlib, vaqt oʻtishi bilan ayrim hududlarda koʻpxudolik unsurlari ham shakllangan. Tarix davomida turkiy xalqlarning [[Zardushtiylik]], [[Maniheizm]] va [[Buddizm]] kabi diniy tizimlar bilan aloqalari natijasida mifologik qarashlar oʻzaro taʼsirga uchragan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.history.com/topics/religion/shamanism|sarlavha=Ancient Eurasian religions|sana=4-mart 2024|ish=History}}</ref>. Natijada turli hududlarda shakllangan mifologik anʼanalar bir-biridan farq qilganligi sababli ayrim tadqiqotchilar umumiy tushuncha sifatida „turk mifologiyalari“ atamasini qoʻllashni maqsadga muvofiq deb hisoblaydilar<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.turkicworld.org/mythology|sarlavha=Turkic mythological traditions|sana=10-mart 2024|ish=Turkic World}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.[[Fayl:Öden Ata.png|thumb|300px|VI–VII asrlarga oid Göktürk tangasidagi hukmdor (Öden Ata) tasviri. Taxt yonidagi boʻrilar qadimgi turkiy muqaddas ramzlardan biri hisoblanadi.]]
== Turklarning qadimgi diniy eʼtiqod tizimi ==
Qadimgi turk xalqlarining diniy qarashlari asosan [[Tangrichilik]] eʼtiqodi bilan bogʻliq boʻlib, bu tizimda osmon ilohi [[Tangri]] koinotning oliy yaratuvchisi va boshqaruvchisi sifatida tasavvur qilingan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/Tengrism|sarlavha=Tengrism|sana=12-yanvar 2024|ish=Britannica}}</ref>. Tengrichilik tabiat kuchlariga hurmat, ajdodlar ruhi kultiga sigʻinish va kosmik tartibga ishonish kabi unsurlarni oʻz ichiga olgan. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, qadimgi turklar diniy yetakchilarini „Tuyuk“ yoki „Tüyun“ deb ataganlar<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/books/turkic-peoples|sarlavha=Turkic Peoples religion|sana=5-fevral 2024|ish=Cambridge University}}</ref>. Diniy tizim nomi sifatida esa „Nom“ atamasi qoʻllanib, u muqaddas qonun, ilohiy tartib va abadiy kuch maʼnolarini anglatgan. Qadimgi turklar ruhoniylarini „Nomiylar“, folbin va sehrgarlarini esa „Kam“ deb ataganlar<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.jstor.org/stable/turkicreligion|sarlavha=Ancient Turkic beliefs|sana=22-fevral 2024|ish=JSTOR}}</ref>. Kamlar jamiyatda diniy marosimlarni oʻtkazish, kasalliklarni davolash, bashorat qilish va ruhlar bilan aloqa oʻrnatish kabi vazifalarni bajarganlar.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.history.com/topics/religion/shamanism|sarlavha=Shamanism history|sana=3-mart 2024|ish=History}}</ref> Keyinchalik islom dini [[Fayl:Peak of Khan Tengri at sunset.jpg|thumb|300px|Xon Tangri choʻqqisi – nomi qadimgi turkiy osmon xudosi Tangri bilan bogʻliq boʻlgan muhim tarixiy-geografik ramz.]]
tarqalishi bilan ayrim hududlarda kamlar „Ozan“ nomi bilan ham atalgan. Ayrim tadqiqotchilar, jumladan [[Ziya Gökalp]], qadimgi turklar dini faqat „Shamanizm“ atamasi bilan ifodalanishi toʻliq toʻgʻri emasligini taʼkidlab, uning ramziy va kosmik mazmunga ega murakkab eʼtiqod tizimi ekanini qayd etganlar<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.turkicworld.org/mythology|sarlavha=Turkic mythological system|sana=20-mart 2024|ish=Turkic World}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

=== Ikki iloh konsepsiyasi ===
Turk mifologik qarashlarida koinot ezgulik va yovuzlik kuchlari oʻrtasidagi muvozanat asosida tasavvur qilingan. Osmon olamining oliy hukmdori Kayra Han ezgulik va yaratuvchilik kuchini ifodalagan boʻlsa, yer osti olamini Erlik boshqargan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.researchgate.net/publication/Turkic_Creation_Myths|sarlavha=Turkic creation myths|sana=7-aprel 2024|ish=ResearchGate}}</ref>. Bundan tashqari, tabiat kuchlarini ifodalovchi Yer–Suv ruhlari ham muhim mifologik obrazlar sifatida qaralgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/ancient-turkic-beliefs|sarlavha=Ancient Turkic beliefs|sana=16-aprel 2024|ish=National Geographic}}</ref>

=== Turk kosmogoniyasi ===
Turk kosmogonik tasavvurlariga koʻra, osmon bir necha qatlamdan iborat boʻlib, eng yuqori qatlamda Kayra Han yashaydi. Kosmogonik miflarda Ülgen osmon qatlamlaridan birida yashovchi ezgulik ilohi sifatida tasvirlanadi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies|sarlavha=Nomadic cosmology|sana=4-may 2024|ish=Cambridge}}</ref>. Kızagan va Mergen kabi mifologik obrazlar ham osmon qatlamlari bilan bogʻliq ilohiy mavjudotlar sifatida tilga olinadi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.unesco.org/en/culture/nomadic-heritage|sarlavha=Nomadic cultural heritage|sana=10-may 2024|ish=UNESCO}}</ref>.

=== Boshqa mifologik obrazlar ===
[[File:Al-Buraf_Hafifa.jpg|thumb|250px|XVII asr miniatyurasida tasvirlangan Burak obrazi. Burak tasviri islomiy anʼanada paygʻambar mi’roj voqeasi bilan bogʻliq boʻlsa-da, ayrim tadqiqotchilar uning shakllanishida qadimgi turkiy va Markaziy Osiyo mifologik hayvon timsollarining ham taʼsiri mavjudligini taʼkidlaydilar.]]
Turk mifologik tasavvurlarida [[Ko‘k Tangri]] koinotning asosiy yaratuvchi kuchi sifatida qaraladi va ayrim mifologik rivoyatlarda Kayra Hanning otasi sifatida tilga olinadi. Yer osti olamining hukmdori sifatida Erlik (Erlik Han) yovuzlik va zulmat timsoli sifatida tasvirlanadi<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.worldhistory.org/Tengri/|sarlavha=Tengri and Turkic beliefs|sana=20-yanvar 2024|ish=World History Encyclopedia}}</ref>. Osmonning yuqori qatlamlaridan birida yashovchi Ülgen esa ezgulik va yorugʻlik bilan bogʻliq iloh sifatida qaralib, ayrim rivoyatlarda Kayra Hanning oʻgʻli sifatida tilga olinadi. Turk va moʻgʻul mifologiyasida Barak Ata nomi bilan mashhur boʻlgan, moʻgʻullar kelib chiqishi bilan bogʻlangan afsonaviy mavjudot ham tilga olinadi. Ushbu obraz ayrim manbalarda Nokay Eçege nomi bilan ham uchraydi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.ancient-origins.net/myths-legends-asia/turkic-mythology|sarlavha=Turkic mythological creatures|sana=12-mart 2024|ish=Ancient Origins}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Umay ona turk mifologiyasida tugʻilish, hosildorlik va farzandlarni himoya qiluvchi iloh sifatida tasvirlanadi. Rivoyatlarga koʻra, u oq libosli ilohiy mavjudot sifatida tasavvur qilingan va yangi tugʻiladigan bolalarni himoya qiluvchi ruh hisoblangan. Ülgen, Umay va Barak Ata ayrim mifologik anʼanalarda keyinchalik ilohiylashtirilgan timsollar sifatida tasvirlangan. Turk mifologik qarashlarida Kuyaş quyosh timsolini ifodalovchi ilohiy obraz, Maygʻil suvlar bilan bogʻliq ilohiy timsol, Elbis esa ayrim rivoyatlarda urush va jangovar kuch bilan bogʻliq mifologik obraz sifatida tilga olinadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.turkishmythology.org/deities|sarlavha=Turkic deities|sana=27-may 2024|ish=Turkish Mythology}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

== Turk mistikasi ==
Shamanizmning ildizlari [[Markaziy Osiyo]]dagi qadimgi shamanistik anʼanalarga borib taqaladi. Ushbu diniy-mistik tizim tarixan [[Grenlandiya]]dan [[Sharqiy Sibir]]gacha choʻzilgan hududlarda yashagan turk-moʻgʻul qabilalari, shuningdek ayrim [[Laponlar]] va [[Eskimoslar]] orasida keng tarqalgan eʼtiqod shakli sifatida qaraladi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/shamanism|sarlavha=Shamanism|sana=12-yanvar 2024|ish=Britannica}}</ref> [[Islom]] va [[Xristianlik]] kabi dinlar ayrim hududlarda keng tarqalganiga qaramay, shamanistik qarashlar ularning toʻliq singib ketmagan mintaqalarida uzoq vaqt davomida asosiy diniy anʼanalardan biri sifatida saqlanib qolgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.worldhistory.org/Shamanism/|sarlavha=History of Shamanism|sana=20-yanvar 2024|ish=World History Encyclopedia}}</ref> VIII asrdan boshlab turkiy xalqlar orasida [[Buddizm]], [[Maniheizm]], [[Islom]] va [[Xristianlik]] dinlari tarqala boshlagan boʻlsa-da, shamanizm turli diniy unsurlarni oʻzlashtirish xususiyatiga ega boʻlganligi sababli oʻz taʼsirini sezilarli darajada saqlab qolgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/books/turkic-peoples|sarlavha=Turkic Peoples religion|sana=5-fevral 2024|ish=Cambridge University}}</ref> Baʼzi tadqiqotchilar ushbu xususiyatlari sababli shamanizmni shartli ravishda „turk paganizmi“ deb ham ataydilar. Shamanistik tasavvurlarda koinot koʻp qatlamli osmon tizimi, ruhlar olami va turli ilohiy mavjudotlar bilan boyitilgan koʻpxudolik elementlari hamda tabiat kuchlariga sigʻinish unsurlarini oʻzida mujassam etgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/sham/hd_sham.htm|sarlavha=Shamanistic cosmology|sana=25-fevral 2024|ish=Metropolitan Museum}}</ref> Ayrim turkiy xalqlar, xususan [[Yakutlar]], insonning oʻlimidan keyingi hayoti haqida aniq shakllangan jannat yoki doʻzax tasavvuriga ega boʻlmagan, balki ruhning boshqa olamlarda yashashini tasavvur qilganlar.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/Yakut|sarlavha=Yakut beliefs|sana=4-mart 2024|ish=Britannica}}</ref> Animistik qarashlarga koʻra, vafot etgan insonlarning ruhlari avval yashagan hududlar atrofida aylanib yurishi va tiriklarga taʼsir koʻrsatishi mumkin deb ishonilgan. Shamanistik tasavvurlarda ruh inson tanasidan mustaqil mavjudot sifatida qaralib, u moddiy xususiyatlarga ega deb tasavvur qilingan. Bundan tashqari, yuqori va quyi osmon qatlamlarida ajdodlarning ilohiylashtirilgan ruhlari mavjudligi haqidagi eʼtiqodlar ham keng tarqalgan boʻlib, ular insonlar bilan baʼzan doʻstona, baʼzan esa dushmanona munosabatda boʻlishi mumkin deb hisoblangan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.turkicworld.org/mythology|sarlavha=Turkic spiritual beliefs|sana=18-mart 2024|ish=Turkic World}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

=== Shamanlar ===
[[Fayl:SB - Altay shaman with drum.jpg|thumb|300px|Altay hududidagi shaman marosim doʻmbirasi bilan – turkiy xalqlar shamanizm anʼanalarini aks ettiruvchi tarixiy tasvir.]]
[[Shaman]]lar (turkiy xalqlarda koʻpincha ''kam'' deb atalgan) qadimgi turkiy jamiyatda muhim diniy va ijtimoiy mavqega ega boʻlgan shaxslar hisoblangan. Ular ruhlar bilan aloqa oʻrnatish, diniy marosimlarni boshqarish, kasalliklarni davolash, bashorat qilish hamda jamiyatni turli balo-ofatlardan himoya qilish kabi vazifalarni bajarganlar.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/shamanism|sarlavha=Shamanism|sana=12-yanvar 2024|ish=Britannica}}</ref> Shamanlar oʻz faoliyatini boshlashdan avval uzoq davom etadigan ruhiy tayyorgarlik jarayonidan oʻtganlar. Bu jarayon [[diniy marosimlar]], maxsus ibodatlar, yolgʻizlikda yashash, roʻza tutish va ruhiy sinovlardan iborat boʻlgan. Ushbu marosimlar orqali shamanlar oʻzlarini ruhiy jihatdan kuchaytirib, koʻrinmas ruhlar olami bilan aloqa oʻrnatish qobiliyatiga ega boʻlishlariga ishonilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.worldhistory.org/Shamanism/|sarlavha=History of Shamanism|sana=20-yanvar 2024|ish=World History Encyclopedia}}</ref> Shamanlar marosimlar vaqtida musiqa, qoʻshiq, raqs va maxsus marosim liboslaridan foydalanganlar. Ayniqsa baraban muhim marosim vositasi hisoblangan boʻlib, uning sadolari shamanlarni ruhiy ekstaz holatiga olib kiradi deb ishonilgan. Shu holatda shaman yuqori yoki quyi olamlar bilan aloqa oʻrnatib, jamiyat muammolariga yechim topishga harakat qilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/sham/hd_sham.htm|sarlavha=Shaman rituals|sana=15-fevral 2024|ish=Metropolitan Museum}}</ref> Shamanlik ayrim xalqlarda nasldan-naslga oʻtadigan kasb sifatida qaralgan boʻlsa, boshqa hududlarda bu maqom maxsus marosimlar orqali qoʻlga kiritilgan. Shamanlarning ruhiy qobiliyatlari ularning tanlangan shaxs ekanligi bilan izohlangan va jamiyatda ularga katta hurmat koʻrsatilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/books/turkic-peoples|sarlavha=Turkic Peoples religion|sana=5-fevral 2024|ish=Cambridge University}}</ref> Turli hududlarda shamanlar turlicha nomlar bilan atalgan: Sibir turklarida – ''Soyok'', Eskimoslarda – ''Angakok'', Laponlarda – ''Noïde'', Samoyedlarda – ''Tadibca'', ayrim turkiy xalqlarda esa ''Kam'' atamasi keng qoʻllangan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.turkicworld.org/mythology|sarlavha=Shaman titles among Turkic peoples|sana=10-mart 2024|ish=Turkic World}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[O‘g‘uzlar]] islom dini qabul qilingandan soʻng oʻz kamlarini ''Ozan'' deb atay boshlaganlar.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.ancient-origins.net/myths-legends-asia/turkic-mythology|sarlavha=Turkic shaman traditions|sana=20-mart 2024|ish=Ancient Origins}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Shamanlar jamiyat hayotida diniy marosimlar, qurbonlik tantanalari, mavsumiy bayramlar va muqaddas yigʻinlarda ishtirok etib, jamiyatning ruhiy hayotini boshqaruvchi shaxslar sifatida muhim rol oʻynaganlar. Ularning faoliyati turkiy xalqlarning mifologik dunyoqarashi, diniy marosimlari va xalq ogʻzaki ijodining shakllanishida muhim omillardan biri hisoblanadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/ancient-turkic-beliefs|sarlavha=Ancient Turkic beliefs|sana=28-mart 2024|ish=National Geographic}}</ref>

=== Shaman marosimlari ===
Shamanlik (kamlik) anʼanasida marosimlar diniy hayotning markaziy qismi hisoblangan boʻlib, ular murakkab qoidalar, ramziy harakatlar va aniq tartib-taomillar asosida oʻtkazilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/shamanism|sarlavha=Shamanism|sana=12-yanvar 2024|ish=Britannica}}</ref>Shamanlar jamiyatda sehrgar, folbin, ruhoniy va tabib vazifalarini birgalikda bajarganlar. Ular kasalliklarni davolash, yovuz ruhlarni haydash, ob-havo va hosildorlik bilan bogʻliq marosimlarni oʻtkazish hamda muqaddas qurbonlik marosimlarini boshqarish bilan shugʻullanganlar.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.worldhistory.org/Shamanism/|sarlavha=History of Shamanism|sana=20-yanvar 2024|ish=World History Encyclopedia}}</ref> Turkiy xalqlar orasida shamanlardan tashqari moddiy davolash usullaridan foydalanuvchi alohida tabiblar ham mavjud boʻlgan. Ular ayrim manbalarda ''otachi'' yoki ''atasagon'' nomlari bilan tilga olinadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/books/turkic-peoples|sarlavha=Medical traditions among Turkic peoples|sana=5-fevral 2024|ish=Cambridge University}}</ref> Shaman marosimlari odatda musiqa, qoʻshiq, raqs va maxsus marosim kiyimlari bilan birga oʻtkazilgan. Shamanlar maxsus bezatilgan kiyimlar, hayvon timsollari tushirilgan niqoblar, qoʻngʻiroqchalar va turli marosim buyumlarini taqqanlar. Bu buyumlar ruhlar bilan aloqa oʻrnatish jarayonining muhim ramziy unsurlari hisoblangan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/sham/hd_sham.htm|sarlavha=Shaman ritual clothing and objects|sana=15-fevral 2024|ish=Metropolitan Museum}}</ref> Marosimlar koʻpincha muqaddas deb hisoblangan tabiiy hududlarda – oʻrmonlar, togʻ etaklari yoki muqaddas daraxtlar yaqinida qurilgan yurtlarda oʻtkazilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.ancient-origins.net/myths-legends-asia/turkic-mythology|sarlavha=Sacred ritual spaces in Turkic beliefs|sana=12-mart 2024|ish=Ancient Origins}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Shaman marosimining asosiy maqsadlaridan biri ruhiy ekstaz holatiga kirish boʻlib, bu holatda shaman oʻzini yuqori yoki quyi olamlar bilan aloqa oʻrnatayotgan deb tasavvur qilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.history.com/topics/religion/shamanism|sarlavha=Shaman trance and rituals|sana=14-mart 2024|ish=History}}</ref> Ekstaz holatiga kirish jarayonida shaman baraban chalish, baland ovozda qoʻshiq aytish va ritmik harakatlar orqali ruhiy holatini kuchaytirgan. Baraban shamanlik marosimlarining eng muhim vositalaridan biri hisoblangan boʻlib, uning sadolari ruhlar olamiga yoʻl ochuvchi ramziy vosita sifatida talqin qilingan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.unesco.org/en/culture/nomadic-heritage|sarlavha=Nomadic ritual heritage|sana=20-aprel 2024|ish=UNESCO}}</ref> Koʻplab barabanlar yuzasiga osmon qatlamlari, muqaddas hayvonlar, qayiq yoki sandallar hamda ilohiy timsollar tasviri chizilgan. Bu tasvirlar shamaning ruhiy sayohatini ifodalovchi ramziy belgilar hisoblangan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/ancient-turkic-beliefs|sarlavha=Symbols in ancient Turkic beliefs|sana=28-mart 2024|ish=National Geographic}}</ref> Ayrim tadqiqotlarda shaman marosimlari davomida yuzaga keladigan „ruhiy yuksalish“ holati ramziy maʼnoda osmon qatlamlariga koʻtarilish sifatida talqin qilinadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.turkicworld.org/mythology|sarlavha=Turkic shamanic ascent motifs|sana=10-mart 2024|ish=Turkic World}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Baʼzi folkloriy talqinlarda shamanlar tilga oladigan „Barak“ nomli afsonaviy hayvon bilan islomiy anʼanadagi „[[Buroq]]“ timsoli oʻrtasidagi oʻxshashliklar ham qayd etilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/Buraq|sarlavha=Buraq|sana=8-aprel 2024|ish=Britannica}}</ref> Islom dini qabul qilingandan keyin ham ayrim marosim unsurlari ramziy shaklda saqlanib qolgan va turkiy madaniyatdagi diniy miniatyuralarda „Miroj“ mavzusiga oid tasvirlarda oʻxshash belgilar uchraydi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search?q=mi%27raj%20manuscript|sarlavha=Mi'raj manuscripts and imagery|sana=12-aprel 2024|ish=Metropolitan Museum}}</ref> Shaman marosimlari nafaqat diniy eʼtiqodlar, balki turkiy xalqlarning folklori, musiqa anʼanalari, raqs sanʼati va xalq tabobati rivojlanishiga ham sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Shu sababli shamanlik marosimlari turkiy xalqlarning tarixiy-madaniy merosining muhim tarkibiy qismi sifatida qaraladi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies|sarlavha=Central Asian ritual traditions|sana=30-aprel 2024|ish=Cambridge}}</ref>

=== Sharqiy manbalarda shamanizm ===
[[Oʻrta asr]] sharq manbalarida Shamanizm turli nomlar bilan tilga olinib, ayrim islomiy manbalarda u „Semeniyye“ yoki „Shemeniyye“ shaklida qayd etilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/shamanism|sarlavha=Shamanism|sana=12-yanvar 2024|ish=Britannica}}</ref> [[Ibn an-Nadim]]ning mashhur ''Al-Fihrist'' asarida [[Movarounnahr]] hududidagi ayrim xalqlar orasida shamanistik eʼtiqodlarning keng tarqalganligi qayd etiladi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.worldhistory.org/article/1530/turkic-nomadic-beliefs|sarlavha=Turkic nomadic beliefs|sana=20-yanvar 2024|ish=World History Encyclopedia}}</ref> [[Abu Rayhon Beruniy]]ning ''Kitob al-Hind'' asarida ham qadimgi turkiy va markaziy [[File:Bozkurt Davası hatırası.JPG|Bozkurt_Davası_hatırası]|thumb|300px|Gʻozi muzeyida namoyish etiladigan „Boʻzkurt davosi“ga oid yodgorlik haykal. Boʻzkurt obrazi turkiy mifologiyada yoʻlkoʻrsatuvchi, himoyachi va qabila ajdodi timsoli sifatida talqin qilinadi; XX asrda esa bu timsol ayrim tarixiy-siyosiy voqealar kontekstida ham ramziy maʼno kasb etgan.]]
osiyolik xalqlar orasida shamanistik eʼtiqodlar mavjud boʻlgani, ayrim hududlarda esa buddizm tarqalishidan avval ushbu eʼtiqod asosiy diniy tizimlardan biri boʻlganligi qayd etilgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/books/turkic-peoples|sarlavha=Religions of Central Asia|sana=5-fevral 2024|ish=Cambridge University}}</ref> Baʼzi tarixiy tadqiqotlarda moʻgʻul imperiyasi davrida ham shamanizm keng tarqalgan diniy tizimlardan biri boʻlib, diniy marosimlarni boshqaruvchi ''kam''lar jamiyatda katta taʼsirga ega boʻlganligi taʼkidlanadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.ancient-origins.net/myths-legends-asia/turkic-mythology|sarlavha=Shamanism in Central Asia|sana=15-fevral 2024|ish=Ancient Origins}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ayrim tadqiqotchilar shamanistik marosimlar bilan keyingi davrlarda shakllangan ayrim diniy va tasavvufiy marosimlar oʻrtasida muayyan oʻxshashliklar mavjudligini qayd etadilar.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/sham/hd_sham.htm|sarlavha=Shamanistic ritual traditions|sana=25-fevral 2024|ish=Metropolitan Museum}}</ref>
Masalan, muqaddas joylar, tabiat obyektlarini eʼzozlash va ruhiy poklanish marosimlari ayrim hududlarda tarixiy davomiylikni koʻrsatishi mumkin.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/ancient-turkic-beliefs|sarlavha=Ancient Turkic spiritual beliefs|sana=10-mart 2024|ish=National Geographic}}</ref> Baʼzi etnografik kuzatuvlarda Sibir hududlarida ayiq, daraxt va muqaddas togʻlar kabi tabiiy obyektlarning muqaddas hisoblanishi qayd etilgan boʻlib, bu qarashlar qadimgi animistik tasavvurlar bilan bogʻliq deb talqin qilinadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.unesco.org/en/culture/nomadic-heritage|sarlavha=Nomadic cultural heritage|sana=20-aprel 2024|ish=UNESCO}}</ref> Shu bilan birga, ayrim diniy marosimlar va mifologik tasavvurlar keyingi davrlarda shakllangan diniy anʼanalar bilan bevosita tenglashtirilmaydi, balki tarixiy-madaniy oʻzaro taʼsirlar natijasi sifatida qaraladi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies|sarlavha=Central Asian ritual traditions|sana=30-aprel 2024|ish=Cambridge}}</ref>
== Eng qadimgi manbalar va mashhur dostonlar ==
Turk mifologiyasiga oid eng qadimgi maʼlumotlar koʻpincha boshqa xalqlarning yozma manbalari orqali aniqlangan. Ayniqsa qadimgi [[Xitoy]] yilnomalari turkiy qabilalar, ularning kelib chiqishi va mifologik rivoyatlari haqida muhim tarixiy dalillarni saqlab qolgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/Turkic-mythology|sarlavha=Turkic mythology|sana=12-yanvar 2024|ish=Britannica}}</ref>Baʼzi tadqiqotchilar miloddan avvalgi IV–III asrlarga oid yozma manbalarda turk mifologiyasining muhim rivoyatlaridan biri boʻlgan [[Asena]] afsonasiga oʻxshash motivlar uchrashini qayd etadilar.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.worldhistory.org/article/1530/turkic-nomadic-beliefs|sarlavha=Early Turkic beliefs|sana=20-yanvar 2024|ish=World History Encyclopedia}}</ref> Bu kabi yozma dalillar turkiy xalqlarning mifologik qarashlari juda qadimgi davrlarga borib taqalishini koʻrsatadi. Turk mifologiyasi ogʻzaki ijod anʼanalari orqali avloddan avlodga oʻtib kelgan boʻlib, uning asosiy qismini qahramonlik va kelib chiqish rivoyatlariga bagʻishlangan epik dostonlar tashkil etadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/books/turkic-peoples|sarlavha=Turkic epic traditions|sana=5-fevral 2024|ish=Cambridge University}}</ref> Ushbu dostonlarda turkiy xalqlarning paydo boʻlishi, koʻchmanchi hayoti, jangovar anʼanalari, ijtimoiy tuzilishi hamda diniy tasavvurlari aks etgan.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/ancient-turkic-beliefs|sarlavha=Ancient Turkic epic traditions|sana=28-mart 2024|ish=National Geographic}}</ref>

=== Mashhur dostonlar ===
==== Boʻzkurt (Gökbörü) dostoni ====
[[File:Duvarkagidi1.jpg|Duvarkagidi1]|thumb|300px|Boʻzkurt – turkiy mifologiyada muqaddas yoʻlkoʻrsatuvchi va qabila homiysi sifatida tasvirlangan ramziy obraz.]]

Turk mifologiyasida boʻri (boʻzkurt) muqaddas va ramziy timsol sifatida muhim oʻrin egallaydi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.ancient-origins.net/myths-legends-asia/turkic-mythology|sarlavha=Wolf symbolism in Turkic mythology|sana=10-fevral 2024|ish=Ancient Origins}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Afsonaga koʻra, turk qabilasi dushmanlari tomonidan qirib tashlanganidan soʻng faqat ikki bola tirik qoladi. Tangri tomonidan yuborilgan muqaddas urgʻochi boʻri ularni boqib voyaga yetkazadi hamda keyinchalik ularning avlodlari turkiy qabilalarning hukmdorlariga aylangan deb tasvirlanadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.turkicworld.org/mythology|sarlavha=Turkic origin myths|sana=18-fevral 2024|ish=Turkic World}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mazkur rivoyat turkiy xalqlarning kelib chiqishi haqidagi eng qadimgi mifologik motivlardan biri hisoblanadi.

==== Ergenekon dostoni ====
Ushbu dostonda turklar katta magʻlubiyatdan soʻng togʻlar bilan oʻralgan vodiyga joylashib, bir necha avloddan keyin u yerdan chiqib yana oʻz hududlarini qayta egallagani hikoya qilinadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/Ergenekon|sarlavha=Ergenekon legend|sana=25-fevral 2024|ish=Britannica}}</ref> Doston turkiy xalqlarning qayta tiklanishi, birlik va erkinlik gʻoyalarini ifodalovchi muhim epik asarlardan biri hisoblanadi.

==== Oʻgʻuz qaghan dostoni ====
Ushbu epik asarda turkiy xalqlarning ajdodi sifatida qaraladigan Oʻgʻuz qaghanning tugʻilishi, yurishlari, davlat barpo etishi va mamlakatni oʻgʻillariga taqsimlab berishi tasvirlanadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/books/turkic-peoples|sarlavha=Oghuz Khan epic|sana=5-fevral 2024|ish=Cambridge University}}</ref> Doston turkiy davlat boshqaruvi anʼanalari va qadimgi ijtimoiy tuzilma haqida muhim mifologik tasavvurlarni aks ettiradi.
[[Fayl:Gok_turk_Epigraph_Copy_in_Gazi_University_Ankara.jpg|thumb|400x400px|Bilga xoqon yodgorlik majmuasiga oid Orxon bitiklari nusxasi. Qadimgi turkiy run yozuvida bitilgan ushbu yozuvlar turkiy xalqlarning diniy qarashlari, Tangriga eʼtiqodi va tarixiy voqealari haqida muhim maʼlumotlar beradi.]]

==== Manas dostoni ====
Qirgʻiz xalqining mashhur epik asari boʻlgan ushbu doston dunyodagi eng uzun epik asarlardan biri hisoblanadi va unda qahramon [[Manas]]ning hayoti, janglari hamda qahramonliklari hikoya qilinadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/manas-epic|sarlavha=Manas epic|sana=12-mart 2024|ish=UNESCO}}</ref> Doston turkiy xalqlarning qahramonlik ruhini va epik anʼanalarini ifodalovchi muhim madaniy meros sifatida qaraladi.

==== Alp Er Tunga dostoni ====
Mazkur doston turkiy qahramon Alp Er Tunganning hayoti, janglari va tarixiy rivoyatlari haqida hikoya qiladi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.britannica.com/topic/Alp-Er-Tunga|sarlavha=Alp Er Tunga|sana=20-mart 2024|ish=Britannica}}</ref> Ushbu epik obraz qadimgi turkiy qahramonlik anʼanasining muhim timsollaridan biri hisoblanadi.

==== Boshqa dostonlar ====
Turk mifologik epik anʼanalarida quyidagi dostonlar ham muhim oʻrin egallaydi:
* [[Go‘ch dostoni]]
* [[Qirq qiz dostoni]]
* [[Shu dostoni]]
* [[Edigey dostoni]]
* [[Ko‘ro‘g‘li dostoni]]

Mazkur epik asarlar turkiy xalqlarning kelib chiqishi, tarixiy xotirasi, qahramonlik ideallari va mifologik dunyoqarashini aks ettiruvchi boy ogʻzaki adabiy meros sifatida baholanadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies|sarlavha=Central Asian epic traditions|sana=30-aprel 2024|ish=Cambridge}}</ref>

== Qabilaning kelib chiqishi haqidagi afsonalar ==
Turk mifologiyasining muhim xususiyatlaridan biri shundaki, deyarli har bir turkiy qabila oʻzining alohida kelib chiqish (türeyiş) haqidagi afsonasiga ega boʻlgan. Masalan, [[O‘g‘uznoma]] anʼanalarida tilga olingan koʻplab qabilalar haqida hikoya qilinayotganda, avvalo ularning kelib chiqishi haqidagi rivoyatlar keltiriladi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.cambridge.org/core/books/turkic-peoples|sarlavha=Turkic tribal origin myths|sana=5-fevral 2024|ish=Cambridge University}}</ref> Turkiy xalqlar orasida eng mashhur kelib chiqish afsonalaridan biri turklar ajdodlari haqidagi umumiy rivoyatdir. Ushbu rivoyatning turli variantlarida turkiy hukmdorlar nasli Tangri tomonidan yuborilgan muqaddas boʻri bilan bogʻlanadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.worldhistory.org/article/1530/turkic-nomadic-beliefs|sarlavha=Turkic origin myths|sana=20-yanvar 2024|ish=World History Encyclopedia}}</ref>Baʼzi variantlarda muqaddas urgʻochi boʻri tirik qolgan yagona bolani parvarish qilib, keyinchalik turkiy qabilalarning ajdodlarini dunyoga keltirgani hikoya qilinadi. Boshqa variantlarda esa ilohiy kuchlar erkak boʻri timsolida hukmdorlar naslining paydo boʻlishiga sabab boʻlgani tasvirlanadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.ancient-origins.net/myths-legends-asia/turkic-mythology|sarlavha=Wolf origin legend of Turks|sana=15-fevral 2024|ish=Ancient Origins}}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Kelib chiqish haqidagi yana bir mashhur rivoyat [[qirg‘izlar]]ning kelib chiqishi bilan bogʻliq boʻlib, unda muqaddas koʻl suvidan homilador boʻlgan qirq qizdan dastlabki qirgʻizlar paydo boʻlgani hikoya qilinadi.<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/manas-epic|sarlavha=Kyrgyz epic traditions|sana=12-mart 2024|ish=UNESCO}}</ref> Bu kabi rivoyatlar turkiy xalqlarning kelib chiqishi, qabila tuzilishi va qadimgi mifologik dunyoqarashini tushuntiruvchi muhim ogʻzaki anʼana namunasi hisoblanadi.

== Turk mifologiyasining Yevropadagi izlari ==
[[File:Oghuz_Khagan_portrait%2C_Turkmenistan_banknote_%282014%29.jpg|thumb|300x300px|Oʻgʻuzxon tasviri – turkiy mifologiyada turkiy xalqlarning ajdodi sifatida tasvirlangan afsonaviy qahramon.]]
Tarixiy migratsiyalar natijasida Yevropa hududlariga koʻchib oʻtgan ayrim qadimgi turkiy xalqlar tufayli, ayrim Yevropa mifologik rivoyatlarida turkiy mifologik motivlar bilan bogʻliq oʻxshashliklar uchrashi haqida ilmiy adabiyotlarda qayd etiladi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Huns |sarlavha=Huns |sana=12-yanvar 2024 |ish=Britannica}}</ref> Xususan, [[Hunlar]] va qadimgi [[Bulgarlar]] (Protobulgarlar) tarixiy rivoyatlar hamda epik anʼanalarda muhim oʻrin egallagan xalqlar sifatida tilga olinadi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.worldhistory.org/Huns/ |sarlavha=The Huns |sana=20-yanvar 2024 |ish=World History Encyclopedia}}</ref> Germaniya epik anʼanasida mashhur boʻlgan [[Nibelunglar dostoni|Nibelunglar dostonida]] hunlar hukmdori [[Attila]] „Etzel“ nomi bilan tilga olinishi tarixiy turkiy hukmdorlar haqidagi tasavvurlar Yevropa epik anʼanalarida ham aks etganini koʻrsatadi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Nibelungenlied |sarlavha=Nibelungenlied |sana=10-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Qadimgi bulgarlarning Bolqon hududiga koʻchib oʻtishi bilan bogʻliq rivoyatlar ham Bolgariya tarixiy folklorida muhim oʻrin egallaydi. Ayrim anʼanalarda [[Asparuh xon]] (Asparux)ning davlat asos solishi va Tangra (Tangri)ga bagʻishlangan marosimlar haqidagi rivoyatlar saqlanib qolganligi qayd etiladi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/biography/Asparuh |sarlavha=Asparuh |sana=18-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Shuningdek, ayrim tadqiqotchilar Vengriya epik anʼanalari va xalq ogʻzaki ijodida ham Attila hamda qadimgi turkiy qabilalar bilan bogʻliq tarixiy rivoyatlar uchrashini qayd etadilar.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-central-eurasia |sarlavha=Turkic migrations into Europe |sana=5-fevral 2024 |ish=Cambridge University}}</ref> Baʼzi Yevropa tarixchilari va tilshunoslari tomonidan skandinav mifologiyasi, ayniqsa [[Odin]] haqidagi rivoyatlar va Markaziy Osiyo koʻchmanchi xalqlari oʻrtasidagi aloqalar haqida turli ilmiy gipotezalar ham ilgari surilgan, biroq bu qarashlar ilmiy jamoatchilikda turlicha baholanadi va yakdil xulosa mavjud emas.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Odin-Norse-deity |sarlavha=Odin |sana=25-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref>

== Turk mifologiyasida Buddizm ==
IX asrda [[Uyg‘urlar]] tomonidan [[Buddizm]] dinining qabul qilinishi turkiy xalqlar tarixida muhim madaniy burilishlardan biri boʻldi. Ushbu davrda uygʻur jamiyati oʻtroq hayot tarziga oʻta boshladi va buddist diniy-falsafiy qarashlar asosida rivojlangan yirik madaniy markazlar shakllandi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Huns |sarlavha=Huns |sana=12-yanvar 2024 |ish=Britannica}}</ref> Buddizm taʼsiri ostida turkiy xalqlar orasida yozma adabiyot, tarjima faoliyati va diniy-falsafiy matnlar yaratish anʼanalari keng rivojlandi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.worldhistory.org/Huns/ |sarlavha=The Huns |sana=20-yanvar 2024 |ish=World History Encyclopedia}}</ref> Uygʻur ruhoniylari sanskrit va xitoy tillaridagi koʻplab buddist asarlarni turkiy tilga tarjima qilganlar. Ushbu tarjimalar orasida diniy matnlar, falsafiy risolalar, axloqiy rivoyatlar va mifologik hikoyalar mavjud boʻlgan. Shu bilan birga, qadimgi turkiy epik rivoyatlar va tarixiy voqealar ham yozma shaklda qayd etila boshlagan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Nibelungenlied |sarlavha=Nibelungenlied |sana=10-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Manbalarda [[Hotan]] shahrida oʻz davrining eng yirik kutubxonalaridan biri mavjud boʻlgani qayd etiladi. Ushbu kutubxonada minglab qoʻlyozmalar saqlangan boʻlib, keyinchalik yuz bergan harbiy toʻqnashuvlar natijasida uning katta qismi yoʻqolib ketgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/biography/Asparuh |sarlavha=Asparuh |sana=18-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Hozirgi kungacha yetib kelgan [[qoʻlyozma]] parchalaridagi sahifa raqamlarining juda katta boʻlishi (masalan, 500–600 sahifalar) oʻsha davrdagi asarlarning hajman keng va mazmunan boy boʻlganini koʻrsatadi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-central-eurasia |sarlavha=Turkic migrations into Europe |sana=5-fevral 2024 |ish=Cambridge University}}</ref> Saqlanib qolgan ayrim matnlar orasida monastir hayotiga yangi rohiblarni jalb etishga qaratilgan didaktik rivoyatlar ham uchraydi. Bunday hikoyalarda moddiy hayotning oʻtkinchiligi, insoniy ehtiroslarning zararli oqibatlari va ruhiy poklanish gʻoyalari tasvirlangan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Odin-Norse-deity |sarlavha=Odin |sana=25-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Ushbu rivoyatlar odatda insonning dunyoviy hayotdan voz kechib, diniy yoʻlni tanlashi, maʼnaviy poklanishga erishishi va Budda taʼlimotiga sodiq qolishi gʻoyasini targʻib etgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Buddhism |sarlavha=Buddhism |sana=18-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Buddizm taʼsiri ostida shakllangan turkiy adabiy meros Markaziy Osiyo madaniy tarixining muhim qismi hisoblanadi. Ushbu davrda yaratilgan diniy matnlar, tarjimalar va mifologik hikoyalar nafaqat diniy qarashlarni, balki oʻsha davr jamiyatining ijtimoiy hayoti, madaniy qadriyatlari va dunyoqarashini ham aks ettiradi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies |sarlavha=Central Asian religious literature |sana=30-aprel 2024 |ish=Cambridge}}</ref>

= "Kiyik ovi" rivoyati =
Buddist turkiy adabiy anʼanada ayrim rivoyatlar [[Budda|Buddaning]] turli mavjudot shakllarida qayta tugʻilishi ([[Reinkarnatsiya|reenkarnatsiya]]) gʻoyasiga asoslanadi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Huns |sarlavha=Huns |sana=12-yanvar 2024 |ish=Britannica}}</ref> Bunday hikoyalar odatda axloqiy saboq berish, rahm-shafqat va tirik mavjudotlarga nisbatan mehribonlik gʻoyalarini targʻib qilish maqsadida yaratilgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.worldhistory.org/Huns/ |sarlavha=The Huns |sana=20-yanvar 2024 |ish=World History Encyclopedia}}</ref> Shunday rivoyatlardan birida Hind hukmdorlaridan biri katta ov uyushtirib, koʻplab kiyiklarni qirib tashlagani hikoya qilinadi. Rivoyatga koʻra, kiyiklar podasining boshligʻi boʻlgan oltin rangli kiyik Buddaning qayta tugʻilgan timsoli sifatida tasvirlanadi. U hukmdorni shafqatsiz ovni toʻxtatishga va barcha tirik mavjudotlarga rahm-shafqat bilan munosabatda boʻlishga chaqiradi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Nibelungenlied |sarlavha=Nibelungenlied |sana=10-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Hukmdor ogohlantirishga quloq solmagach, rivoyat davomida zolimlik qilganlarning jazolanishi va tabiat muvozanatini buzishning salbiy oqibatlari tasvirlanadi. Hikoya orqali insonning haddan tashqari ochkoʻzligi va shafqatsizligi oxir-oqibat jazoga olib kelishi, rahm-shafqat esa jamiyat va tabiat uygʻunligini taʼminlovchi asosiy fazilat ekani taʼkidlanadi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/biography/Asparuh |sarlavha=Asparuh |sana=18-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Mazkur turdagi rivoyatlar Markaziy Osiyoda buddizm taʼsiri ostida shakllangan turkiy yozma merosning muhim qismi boʻlib, ular diniy-falsafiy qarashlar bilan bir qatorda, oʻsha davr jamiyatining axloqiy qadriyatlari va madaniy tasavvurlarini ham aks ettiradi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-central-eurasia |sarlavha=Turkic migrations into Europe |sana=5-fevral 2024 |ish=Cambridge University}}</ref>

== Sibir turklari mifologiyasi ==
Sibir hududida yashovchi turkiy xalqlar qadimgi turk mifologik anʼanalarini eng yaxshi saqlab qolgan guruhlardan biri hisoblanadi. Ayrim etnografik tadqiqotlarda ularning diniy qarashlarida [[Tangrichilik]] unsurlari, [[ajdodlarga sigʻinish]] marosimlari hamda epik rivoyatlarni ogʻzaki tarzda avloddan avlodga yetkazish anʼanalari hozirgacha saqlanib qolganligi qayd etiladi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Huns |sarlavha=Huns |sana=12-yanvar 2024 |ish=Britannica}}</ref> Masalan, Sibirning shimoliy hududlarida yashovchi [[Dolganlar]] folklorida juda qadimgi mifologik tasavvurlar saqlanib qolgan. Ularning ayrim rivoyatlarida muzlik hududlarida topilgan mamont qoldiqlari yer osti olami bilan bogʻliq mifologik izohlar orqali tushuntiriladi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.worldhistory.org/Huns/ |sarlavha=The Huns |sana=20-yanvar 2024 |ish=World History Encyclopedia}}</ref> Baʼzi rivoyatlarga koʻra, mamontlar yer osti olamining hukmdori [[Erlik]] tomonidan boshqariladigan mavjudotlar sifatida tasavvur qilingan va ular yer yuzasiga chiqishga uringanda muzlab qoladi, degan eʼtiqod mavjud boʻlgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Nibelungenlied |sarlavha=Nibelungenlied |sana=10-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> [[Oltoyliklar|Oltoyliklar,]] [[Yakutlar]] va boshqa Sibir turkiy xalqlarining anʼanaviy eʼtiqodlarida tabiat hodisalari, hosildorlik, kasalliklar va kundalik hayotda sodir boʻladigan voqealar turli yaxshi yoki yomon ruhlar faoliyati bilan bogʻlangan deb qaralgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/biography/Asparuh |sarlavha=Asparuh |sana=18-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Shu sababli ular marosimlar, ibodatlar va qurbonliklar orqali ushbu ruhlarni rozi qilishga hamda tabiat bilan uygʻunlikni saqlashga intilganlar.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-central-eurasia |sarlavha=Turkic migrations into Europe |sana=5-fevral 2024 |ish=Cambridge University}}</ref>

== Anadolu turklari mifologiyasi ==
[[File:Ill_dict_infernal_p0259-246_erlik.jpg|thumb|300x300px|Erlik xon — turkiy mifologiyada yerosti dunyosi hukmdori.]]
Turklar X–XI asrlardan boshlab [[Anadolu]] hududiga koʻchib kelish jarayonida Markaziy Osiyoda shakllangan koʻplab epik rivoyatlar, mifologik hikoyalar va ogʻzaki adabiyot namunalarini ham oʻzlari bilan olib kelganlar. Natijada qadimgi turkiy mifologik qarashlar Anadolu hududida avvaldan mavjud boʻlgan yunon, rim va mahalliy mifologik anʼanalar bilan oʻzaro taʼsirga kirishib, oʻziga xos sintez madaniy muhitini shakllantirdi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.worldhistory.org/Huns/ |sarlavha=The Huns |sana=20-yanvar 2024 |ish=World History Encyclopedia}}</ref> Anadolu hududida qadimdan mavjud boʻlgan koʻplab mahalliy rivoyatlar keyinchalik turkiy folklor muhitiga singib ketgan va xalq ogʻzaki ijodi orqali bugungi kungacha yetib kelgan. Masalan, [[Pamukkale]] bilan bogʻliq afsonalarda moʻ’jizaviy buloq suvlari va ularning shifobaxsh xususiyatlari haqidagi rivoyatlar keng tarqalgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Nibelungenlied |sarlavha=Nibelungenlied |sana=10-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Bu kabi rivoyatlar turli davrlar davomida turli madaniyatlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir natijasida shakllangan folklor qatlamlarini aks ettiradi.

==== Dede Qorqut hikoyalari ====
Anadolu turklari mifologik-epik anʼanasining eng muhim yozma manbalaridan biri – [[Dede Qorqut kitobi]] hisoblanadi. Ushbu asar oʻgʻuz turklari orasida keng tarqalgan epik rivoyatlarni jamlab, ularning tarixiy xotirasi va mifologik tasavvurlarini aks ettiradi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/biography/Asparuh |sarlavha=Asparuh |sana=18-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Drezden qoʻlyozmasi kirish qismi va 12 hikoyadan iborat boʻlib, unda qahramonlik, ijtimoiy munosabatlar, oila qadriyatlari va jangovar anʼanalar tasvirlanadi. Vatikan qoʻlyozmasida esa ushbu hikoyalarning qisqartirilgan oltita varianti mavjud.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.cambridge.org/core/books/history-of-central-eurasia |sarlavha=Turkic migrations into Europe |sana=5-fevral 2024 |ish=Cambridge University}}</ref> Mazkur hikoyalar turkiy xalqlarning qadimgi dunyoqarashi, axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy tuzilishini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

==== Usmonli davri mifologik rivoyatlari ====
Usmonli davrida ham ayrim mifologik va ramziy rivoyatlar xalq ogʻzaki ijodida yashab qolgan. Eng mashhur rivoyatlardan biri [[Usmon I|Usmon Ining]] tush koʻrishi haqidagi hikoya boʻlib, unda uning tushini [[Shayx Edebali]] talqin qilib, kelajakda buyuk davlat barpo etilishining ramziy belgisi sifatida izohlaydi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Odin-Norse-deity |sarlavha=Odin |sana=25-fevral 2024 |ish=Britannica}}</ref> Ushbu rivoyat turkiy siyosiy anʼanalarda hukmdor hokimiyatining ilohiy taqdir bilan bogʻlanishini aks ettiruvchi ramziy motiv sifatida qaraladi. Umuman olganda, Anadolu turklari mifologiyasi turkiy epik anʼanalar, mahalliy folklor unsurlari va tarixiy rivoyatlarning uygʻunlashuvi natijasida shakllangan boy madaniy meros boʻlib, u turkiy xalqlarning tarixiy xotirasi, eʼtiqodlari va ijtimoiy qadriyatlarini aks ettiruvchi muhim manbalardan biri hisoblanadi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/topic/Huns |sarlavha=Huns |sana=12-yanvar 2024 |ish=Britannica}}</ref>

== Shuningdek qarang ==
* [[Aydin Ata]]
* [[Tangrichilik]]
* [[Dede Qorqut kitobi]]
* [[Shamanizm]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Turk mifologiyasi]]
[[Turkum:Osiyo mifologiyasi]]
[[Turkum:Turk xalqlari madaniyati]]
[[Turkum:Qadimgi dinlar]]