Turk qahvasi sahifasining manbasini koʻrish

Turk qahva madaniyati va anʼanalari YuNESKOning insoniyat nomoddiy-madaniy merosi tarkibiga kiritilgan. '''Turk qahvasi''' turk madaniyatida muhim oʻringa ega boʻlib, [[Usmonlilar imperiyasi|Usmoniylar imperiyasidan]] saqlanib qolgan eng qadimgi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.turkkahvesidernegi.org/tkkad/detay/TARIHCE/17/12/0|sarlavha=Türk kahvesi tarihçesi|qaralgan sana=4 Haziran 2016|arxivsana=21 Mart 2016|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160321040343/http://turkkahvesidernegi.org/tkkad/detay/TARIHCE/17/12/0|nashriyot=Türk Kahvesi Kültürü ve Araştırmalar Derneği}}</ref> [[qahva]] tayyorlash va pishirish usuliga ega qahva turi hisoblanadi. Uning oʻziga xos taʼmi, koʻpiklari<ref>{{Veb manbasi|7=|url=http://www.haber365.com/Haber/Bol_Kopuklu_Turk_Kahvesinin_Sirri/|sarlavha=Bol Köpüklü Türk Kahvesinin Sırrı|qaralgan sana=25 Ağustos 2013|arxivsana=26 Mart 2016|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160326073309/http://www.haber365.com.tr/Haber/Bol_Kopuklu_Turk_Kahvesinin_Sirri/|sana=19 Kasım 2012|ish=Haber 365}}</ref>, hidi va taqdimot uslubi mavjud boʻlib, u oʻziga xoslik va anʼanaga ega. Bu maydalangan kukuni bilan taqdim etiladigan yagona qahva turi.

== Tarixi ==
Tadqiqotchilar qahva butun dunyo boʻylab [[Efiopiya|Habashistondan]]<ref name="Tarihçe">{{Veb manbasi|url=http://www.turkkahvesidernegi.org/tkkad/detay/TARIHCE/17/12/0#!prettyPhoto|sarlavha=Türk Kahvesi'nin tarihçesi|qaralgan sana=21 Nisan 2014|nashriyot=Türk Kahvesi Kültürü ve Araştırmaları Derneği|sana=|arxivurl=https://web.archive.org/web/20151211191141/http://www.turkkahvesidernegi.org/tkkad/detay/TARIHCE/17/12/0#!prettyPhoto|arxivsana=11 Aralık 2015}}</ref> <nowiki>XIV</nowiki> asr boshlarida tarqalgan va nomining kelib chiqishi etimologiyasi<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=8 Şubat 2013 |title=Türk Kahvesi'nin bilinmeyenleri |work=Sabah |url=http://www.sabah.com.tr/fotohaber/saglik/kahvenin-bilinmeyenleri?tc=36&albumId=39100&page=2 |access-date=25 Ağustos 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140310154350/http://www.sabah.com.tr/fotohaber/saglik/kahvenin-bilinmeyenleri?tc=36&albumId=39100&page=2 |archive-date=10 Mart 2014}}</ref> ham qahva soʻziga oʻxshaydigan Janubiy Habashistondagi „Kaffa“ mintaqasi ekanligini taʼkidlashadi<ref>Evren, Burçak. Eski İstanbul’da kahvehaneler, Milliyet yayınları. ISBN 975-325-240-4</ref>.

Bosh vazir [[:tr:Özdemiroğlu Osman Paşa|Özdemiroğlu Osman Paşa]] ({{Talaffuz|uz}}-Oʻzdemirlioʻgʻlu Osman Pasha)ning otasi boʻlgan Memluk Cherkeslerindan Usmoniylar imperiyasining Yamandagi gubernatori [[:tr:Özdemir Paşa|Özdemir Paşa]] ({{Talaffuz|uz}}- Oʻzdemir Pasha) qahvaning taʼmini yoqtirib qolib, uni Istanbulga olib keladi. Yangi tayyorlash usuli bilan: qahva gugum (qumgʻon)larda va jezve (qahva qaynatishda foydalanadigan idish)larda tayyorlanib turk qahvasi nomini oladi. Taxtakaledan boshlanib, shahar boʻylab yoyilgan qahvaxonalar qahvaning xalq orasida mashhur boʻlishini taʼminlaydi<ref name="Atlas">{{Jurnal manbasi|title=Yemen'den İstanbul'a 500 yıllık öykü|date=Haziran-Temmuz 2015}}</ref>.

Avvallari [[Arabiston yarim oroli]]da qahva mevasini qaynatish orqali qoʻlga kiritilgan ichimlik, ushbu yangi tayyorlash va pishirish usuli bilan oʻzining asl taʼmini oladi. Yevropaliklar turklar tufayli qahva bilan tanishgan va uzun yillar davomida bu usul bilan turk qahvasini tayyorlab isteʼmol qilishgan. [[Braziliya]] va [[Markaziy Amerika]]dan kelib chiqqan, arab navi, yuqori sifatli qahva donalaridan toʻplangan va koʻmir olovida asta-sekin va sinchkovlik bilan qovurilgan turk qahvasi, juda mayin qilib, kukun holatiga keltiriladi. Qahva idishi yordamida suv va taʼbga koʻra shakar qoʻshib pishiriladi va bir finjon qahvaga ikki choy qoshiq qahva kukuni qoʻshiladi. U kichik finjonlarda tortiladi. Ichishdan oldin, qahva kukuni tubiga choʻkishi uchun qisqa muddat kutiladi. Suv oʻylangandek qahvaning oxirida emas, aksincha qahva ichishdan oldin ichiladi. Ekspresso va bu qahva turi butun dunyo boʻylab eng koʻp isteʼmol qilinib, u dunyodagi deyarli barcha turdagi restoranlarning menyusidagi ikkita qahva turidan biri hisoblanadi.

Kunning har soati kitob va goʻzal asarlar oʻqiladigan, shaxmat va narda oʻynaladigan, sheʼr va adabiy suhbatlar oʻtkaziladigan qahvaxonalar va qahva madaniyati davrning ijtimoiy hayotida oʻz oʻrnini egallagan qahva, [[Saroy (qasr)|saroy]] oshxonasida va uylarda koʻp miqdorda isteʼmol qilina boshladi. Xom qahva donalari tovalarda qovurilganidan soʻng, maydalanib va qahva idishlarida pishirilgan va eng hurmatli mehmonlarga katta eʼtibor bilan tortiq qilingan. Qisqa vaqt ichida Istanbulga kelgan savdogar va sayohatchilar hamda Usmoniylar elchilari tufayli turk qahvasining taʼmi va shuhrati avval [[Yevropa]]ga, keyin esa butun dunyoga tarqaladi<ref name="Tarihçe"/>.

2013-yilda turk qahva madaniyati va anʼanalari [[UNESCO|YuNESKOning]] insoniyat nomoddiy-madaniy merosi roʻyxatidan oʻz oʻrnini egalladi<ref name="Atlas"/><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/state/turkey-TR?info=elements-on-the-lists|sarlavha=Elements on the Lists of Intangible Cultural Heritage|arxivurl=https://web.archive.org/web/20161220084651/http://www.unesco.org/culture/ich/en/state/turkey-TR?info=elements-on-the-lists|arxivsana=20 Aralık 2016|qaralgan sana=1 Mayıs 2017}}{{Ref-en}}</ref>.

== Madaniy taʼsiri ==
Ingliz tilidagi „choy soati“ anʼanasi singari, turk jamiyatida qahvaning ham oʻz isteʼmol vaqti bor. Odatda nonushta va tushlik orasidagi vaqtda ichiladi. Turkchada kunning birinchi taomi maʼnosini anglatuvchi „nonushta“<ref>M. Cengiz Yıldız, ''[http://www.academia.edu/9540709/Kahvehanelerin_Sosyal_Hayattaki_Yeri Kahvehanelerin Sosyal Hayattaki Yeri] {{Webarxiv}}'', Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:8, Sayı: 2, Yıl:1996, ss.157-194.</ref> soʻzi qahva ichishdan oldin yeyiladigan narsalarni bildiradi. Shunga qaramay, ''turk qahvasi'' [[Folbinlik|qahva foli]] bilan kelajakni aytib berish uchun foydalaniladigan yagona qahva turi hisoblanadi. Qahva diniy bayramlar va „sovchilik“ marosimlarining anʼanaviy unsuri hisoblanadi. Turk maqolida ham qahva madaniyati tilga olinadi va [https://tr.wiktionary.org/wiki/Bir%20fincan%20kahvenin%20kırk%20yıl%20hatırı%20vardır „Bir finjon qahvaning qirq yillik hurmati bor“] deyiladi.

== Taʼm tahlili ==
Yengil qovurilgan turk qahvasida 50 ta, oʻrtacha qovurilgan qahvalarda 59 ta, yuqori darajada qovurilgan qahvalarda 65 ta turli xil taʼm va hidlar mavjud<ref>{{Veb manbasi|url=http://t24.com.tr/haber/turk-kahvesinde-65-tat-ve-koku-saptandi,413793|sarlavha=Arşivlenmiş kopya|qaralgan sana=11 Temmuz 2017|arxivurl=https://web.archive.org/web/20170713054056/http://t24.com.tr/haber/turk-kahvesinde-65-tat-ve-koku-saptandi,413793|arxivsana=13 Temmuz 2017}}</ref>. Bundan tashqari, yengil qovurilgan qahvaning: nordon, shirin, mevali; oʻrtacha qovurilgan qahvaning: qovurilgan, achchiq, yogʻochli, mevali va tamakiga oʻxshash; yuqori darajada qovurilgan qahvaning esa: qovurilgan, achchiq, yogʻoch tutuni, tuproq taʼmi va hidiga ega turlari mavjud.

== Yana qarang ==
* YuNESKO insoniyat nomoddiy-madaniy meros roʻyxati

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* Anna Malecka, ''[http://booksandjournals.brillonline.com/content/journals/18775462/6/2 Turklar va Forslar qanday qahva ichganlari, Turk tarixiy sharhi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160806101152/http://booksandjournals.brillonline.com/content/journals/18775462/6/2 |date=6-avgust 2016-yil }} 2016 6 Ağustos 2016 tarihinde'' jild. 6, yoʻq. 2, 2015 yil.
* M. Jengiz Yildiz, ''[http://www.academia.edu/9541142/Türk_Kültür_Tarihinde_Kahve_ve_Kahvehane Turk madaniyati tarixidagi qahva va qahvaxona] 5 Ocak 2017 tarihinde arxivlangan'' , Türkler, C.10, Yangi Turkiya nashrlari, aprel 2002, s.635-639.

[[Turkum:Turkiya madaniyati]]
[[Turkum:Qahva]]
[[Turkum:YuNESKO insoniyat nomoddiy-madaniy merosii ro'yxati]]
[[Turkum:Qahva madaniyati]]
[[Turkum:Qahva ichimliklari]]
[[Turkum:Arab oshxonasi]]
[[Turkum:Isroil oshxonasi]]
[[Turkum:Iordaniya oshxonasi]]
[[Turkum:Iroq oshxonasi]]