Turk taomlari sahifasining manbasini koʻrish

{{multiple image
| total_width = 365
| perrow = 3/3/3/4
| align = right
|image1=Sigara Börek.jpg
|image2=Döner kebap.jpg
|image3=Künefe in Ankara.jpg
|image4=Fasule shoqëruar me turshi dhe qepë 07.jpg
|image5=Baklava 1.jpg
|image6=Turkish sausage "Sucuk".jpg
|image7=MenemenIstanbul.jpg
|image8=Oltukebabı.jpg
|image9=Cacik-1.jpg
|image10=Acılı Lahmacun.jpg
|image11=Сарма од зелка.jpg
|image12=Carousel Restaurant Hollywood July 2022 Tchi Kofte.JPG
|footer='''Turk taomlari assortimenti'''<br/>'''Yuqori chapdan'''; [[Boʻrek|sigara böreği]], [[Doner kabob|döner kebap]], [[„Kunafa“ shirinligi|künefe]], yaproq sarmasi, [[baklava]], [[Sujuk|sucuk]], [[Menemen (taom)|menemen]], [[cağ kebabı]], [[cacık]], [[lahmajun]], [[Doʻlma|karam doʻlmasi]], [[çiğ köfte]]
}}
'''Turk oshxonasi''' ({{Lang-tr|Turk mўtfaği}}) [[Turkiya]] va uning diasporasining anʼanaviy va mintaqaviy taomlarini oʻz ichiga oladi. U asosan [[Usmonli oshxonasi]]dan rivojlangan boʻlib, unda [[Oʻrta Osiyo oshxonasi|Markaziy Osiyo]] pazandalik anʼanalari [[Oʻrta yer dengizi]] va [[Yaqin Sharq]] taʼsirlari bilan sintez qilingan<ref>{{cite book |last1=Işin |first1=Priscilla Mary |title=Bountiful Empire: A History of Ottoman Cuisine |date=2018 |publisher=Reaktion Books |location=London |page=7 |quote=Ottoman cuisine evolved from a synthesis of the Turkish cuisine in Central Asia with foodways inherited from the Safavids, Abbasids and Byzantines}}</ref><ref>{{cite book |last1=İlkin |first1=Nur |url=https://archive.org/details/tasteofturkishcu00ilki |title=A Taste of Turkish cuisine |last2=Kaufman |first2=Sheilah |publisher=Hippocrene Books |year=2002 |isbn=978-0-7818-0948-1 |access-date=12 December 2017 |url-access=registration}}</ref>. [[Usmoniylar davlati|Usmonlilar]] davrida Turk oshxonasi sobiq Usmonli hududlarining oshxonalariga, ayniqsa [[Bolqon yarim oroli|Bolqonlar]], [[Levant]], [[Mesopotamiya]], [[Shimoliy Afrika]], [[Kavkazorti|Janubiy Kavkaz]] va [[Qrim]] oshxonalariga katta taʼsir koʻrsatib, umumiy kulinariya merosini vujudga keltirdi<ref>{{cite book |last1=Işin |first1=Priscilla Mary |title=Bountiful Empire: A History of Ottoman Cuisine |date=2018 |publisher=Reaktion Books |location=London |page=7 |quote=From the fifteenth century onwards it developed a distinct identity characterized by a spirit of innovation and self-confidence that left a lasting mark on the cuisines of a vast area ranging from Egypt to the Balkans}}</ref><ref>{{cite book|title=Nutritional and Health Aspects of Food in the Balkans|url=https://books.google.com/books?id=Ki4MEAAAQBAJ&pg=PA21|editor1-first=Alina-Ioana|editor1-last=Gostin|editor2-first=Diana|editor2-last=Bogueva|editor3-first=Vladimir|editor3-last=Kakurinov|publisher=Academic Press|year=2021|isbn=9780128207864|pages=21–22}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Özdemir |first1=Özden |last2=Steih |first2=Abdalqader |title=Ottoman inspirations in Palestinian Cuisine |journal=International Journal of Gastronomy and Food Science |date=1 March 2025 |volume=39 |pages=101-119 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1878450X25000204 |issn=1878-450X}}</ref><ref>{{cite book |last1=Nasrallah |first1=Nawal |title=Delights from the Garden of Eden: A Cookbook and a History of the Iraqi Cuisine |date=2003 |page=66}}</ref><ref>{{Cite book |last=Silverwood |first=Stephen |url=https://books.google.com/books?id=RjILEAAAQBAJ&pg=PT147 |title=Takeaway Heritage: True Stories from Kebab Shops and Restaurants |date=2016-09-09 |publisher=Refugee Radio |isbn=978-0-9929374-2-3 |language=en |quote=Maghreb cuisine is a mixture of Mediterranean, Arab and Berber traditions with a range of historical influences from European colonialism and Ottoman expansion.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Petrosian |first1=Irina |last2=Underwood |first2=David |title=Armenian Food: Fact, Fiction & Folklore |date=2006 |page=11 |edition=2}}</ref>

[[Istanbul]], [[Bursa]], [[Izmir]] va qolgan [[Onadoʻli|Anadolu]] mintaqasi oshxonasi oʻzida koʻplab saroy usmonli taomlari unsurlarini saqlab qolgan boʻlib, ularga ziravorlardan meʼyorida foydalanish, bulgurdan koʻra guruchni afzal koʻrish, [[koʻfte]]lar, sabzavotli dimlama taomlar, [[baqlajon]], qiyma bilan toʻldirilgan [[doʻlma]]lar va baliqning keng qoʻllanishi kiradi. [[Qora dengiz mintaqasi]] oshxonasida baliq keng qoʻllaniladi, xususan Qora dengiz anchousi (''hamsi''), shuningdek, unda [[makkajoʻxori]] taomlari mavjud. Janubi-sharq oshxonasi (jumladan [[Shanliurfa|Urfa]], [[Gaziantep]], [[Adıyaman|Adiyaman]] va [[Adana]]) turli xil [[kabob]]lari, ''meze''lari va ''[[Paxlava|baklava]]'', ''shovbiyеt'', ''kadayif'', ''[[Qatlama|katmer]]'' va ''[[„Kunafa“ shirinligi|kunefe]]'' kabi xamirli shirinliklari bilan mashhur.

Ayniqsa, zaytun daraxtlari moʻl boʻlgan Turkiyaning gʻarbiy qismida pishirishda ishlatiladigan asosiy yogʻ turi [[zaytun moyi]]dir<ref name="multiple">{{Cite web |url=http://www.bpe.com/food/ethnic_cusine/turkey.htm |title=Ethnic Cuisine - Turkey by Terrie Wright Chrones |access-date=17 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070429005226/http://www.bpe.com/food/ethnic_cusine/turkey.htm |archive-date=29 April 2007 }}</ref>. [[Egey mintaqasi|Egey]], Marmara va Oʻrta yer dengizi mintaqalari oshxonalari sabzavotlar, [[ziravor oʻt]]lar va baliqqa boy. [[Markaziy Anadolu mintaqasi|Markaziy Anadolu]] oshxonasida ''[[keshkek]]'', ''[[manti]]'' (ayniqsa [[Qayseri|Kayseri]]niki) va ''gўzleme'' kabi mashhur taomlar koʻp. ''Manti'' bilan bevosita bogʻliq nomdagi taomlar [[Xitoy oshxonasi|xitoy]] tilida ham uchraydi (''mantou'' yoki bugʻda pishirilgan non) va odatda uning kelib chiqishi XIII asrda Mongoliyaga borib taqaladi, deb qaraladi<ref>{{Cite web|last=Warren|first=Ozlem|date=18 December 2013|title=Mantı, Turkish Dumplings with Ground Meat, Onions, and Spices|url=https://ozlemsturkishtable.com/2013/12/manti-the-tiny-treasuresturkish-dumplings-stuffed-with-ground-meat-in-garlic-yoghurt-and-spices/|url-status=live|website=Ozlem's Turkish Table|access-date=23 March 2021|archive-date=7 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207021316/https://ozlemsturkishtable.com/2013/12/manti-the-tiny-treasuresturkish-dumplings-stuffed-with-ground-meat-in-garlic-yoghurt-and-spices/}}</ref>.

Koʻplab maxsus taomlar koʻpincha joy nomlari bilan ataladi va turlicha tayyorlash uslublarini anglatishi mumkin. Masalan, ''Urfa kebabi'' ''Adana kebabi''ga qaraganda kamroq achchiq va qalinroq boʻladi. Chet elda Turk oshxonasining goʻshtli taomlari, xususan kaboblar keng tarqalgan boʻlsa-da, Turkiyaning oʻzida taomlar asosan guruch, sabzavot va non atrofida shakllanadi.

== Tarixi ==
Respublika ilk yillarida Anadolu mintaqaviy taomlari haqida bir nechta tadqiqotlar chop etilgan boʻlsa-da, Turk oshxonasi turk folklor tadqiqotlarida 1980-yillargacha muhim mavzulardan biri boʻlmagan. Oʻsha davrda yangi paydo boʻlayotgan turizm sohasi Turkiya davlatini ikki oziq-ovqat simpoziumini moliyalashga undadi. Simpoziumlarda taqdim etilgan maʼruzalar Turk oshxonasi tarixini Markaziy Osiyodagi turkiy ildizlardan boshlanib, Saljuqiylar va Usmonlilar davri orqali davom etgan „tarixiy davomiylik“ sifatida yoritildi<ref name="berg">{{Cite book |last1=Claflin |first1=Kyri W. |url=https://books.google.com/books?id=7WUDAAAAQBAJ&pg=PA1980 |title=Writing Food History: A Global Perspective |last2=Scholliers |first2=Peter |publisher=Berg |year=2013 |isbn=978-0-85785-217-5}}</ref>.

Bu simpoziumlardan avval Turk kulinariya madaniyati tadqiqi ilk bor 1948-yilda Syuheyl Unverning ''„Turk tarixida ellik taom“'' asarining nashr etilishi bilan ommalashgan. Bu kitob XVIII asr usmonli qoʻlyozmasida uchraydigan retseptlarga asoslangan edi. Uning ikkinchi kitobi sulton [[Mehmed II Fotih|Mehmed II]] hukmronligi davridagi XV asr saroy oshxonasi haqida edi. Unver kitobi nashr etilgach, keyingi yillarda boshqa tadqiqotlar ham chop etildi; jumladan, tarixchi Bahaettin Oʻgelning 1978-yilda Turk oshxonasining [[Oʻrta Osiyo oshxonasi|Markaziy Osiyo]]dagi ildizlari haqidagi tadqiqoti shular jumlasidandir<ref name="berg" />.

== Oshxona odatlari ==
=== Nonushta ===
[[File:MenemenIstanbul.jpg|thumb|Menemen (chapda) va klassik Turk nonushtasi likopchasi]]
Anʼanaviy [[Turk nonushtasi]] juda xilma-xildir. Odatda u tarkibida pishloq (masalan, ''beyaz peynir'', ''[[Kaseri|kashar]]'' va boshqalar), sariyogʻ, zaytun, tuxum, muhammara, pomidor, bodring, murabbo, asal, qaymoq, [[Sujuk|sujuk]] (ixtiyoriy ravishda achchiq turk kolbasasi), ''[[Bostirma|pastirma]]'', ''[[Boʻrek|boʻrek]]'', ''[[Simit|simit]]'', ''pogachа'', ''[[Açma (shirinlik)|achma]]'', qovurilgan xamir (''[[Boʻgʻirsoq|pishi]]'') boʻlgan likopchadan iborat boʻladi, shuningdek, Turkiyada ertalab shoʻrva ham isteʼmol qilinishi mumkin. Nonushtaga xos maxsus taomlardan biri — pomidor, yashil qalampir, piyoz, zaytun moyi va tuxumdan tayyorlanadigan [[Menemen (taom)|menemen]]dir. Nonushta menyusiga, viloyatga qarab ''muhlama, mihlama'' yoki ''yagʻlash'' deb ataladigan quymoq yoki ismaloq yoki kartoshkali tuxum ham kirishi mumkin. Yana bir maxsus taom — Bolqon turklari taomi boʻlgan, pishirilgan tuxum va yogurtdan tayyorlanadigan chilbir, yaʼni Turkcha tuxumdir. Nonushtada doimiy ravishda [[Turk choyi]] tortiladi. Turkcha nonushta soʻzi — ''kahvalti'' — „qahvadan oldin“ degan maʼnoni anglatadi.

=== Uy taomi ===
[[File:Some Turkish food and desserts.jpg|thumb|Baʼzi uyda tayyorlanadigan taomlar]]
Uyda tayyorlangan taomlar hali-hanuz turklar tomonidan afzal koʻriladi. Odatda ovqat shoʻrva bilan (ayniqsa qishda) boshlanadi, soʻngra sabzavotlardan tayyorlangan (zaytun moyi yoki qiymadan foydalanilgan) taom, qaynatilgan goʻsht yoki dukkaklilar (odatda goʻsht bilan pishiriladi) beriladi; koʻpincha bular Turkcha palovdan oldin yoki u bilan birga tortiladi<ref>{{Cite web|last=Sommer|first=Peter|title=Pilav - Turkish Rice|url=https://www.petersommer.com/recipe/pilav-turkish-rice|url-status=live|website=Peter Sommer Travels|access-date=23 March 2021|archive-date=23 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423143844/https://www.petersommer.com/recipe/pilav-turkish-rice}}</ref>, unga makaron yoki bulgur [[palov]]i va salat yoki sarimsoq, tuz va bodring boʻlaklari solingan suyultirilgan sovuq yogurt taomi — jajik hamrohlik qiladi. Yoz faslida koʻpchilik shoʻrvadan koʻra, zaytun moyida pishirilgan sovuq sabzavot taomini (''zeytinyagʻli yemekler'') afzal koʻradi; bu taom asosiy taom — tovuq, goʻsht yoki baliqli likopchadan oldin yoki keyin berilishi mumkin.

=== Restoranlar ===
''Esnaf lokantasi'' (yaʼni doʻkon egalari va hunarmandlar uchun restoranlar) keng tarqalgan boʻlib, ular anʼanaviy Turk uy taomlarini arzon narxlarda taklif etadi. Baʼzi restoranlar muayyan taomlarga ixtisoslashgan, xususan, ''[[Koʻfte|koʻfte]]'', ''[[Doner kabob|doʻner]]'', ''kokorech'', ''[[kumpir]]'', ''midye tava'', ''[[Boʻrek|boʻrek]]'' va ''goʻzleme''. Shaharlarda tashqarida ovqatlanish har doim keng tarqalgan boʻlgan<ref>{{cite book |last=Whiting |first=Dominic |year=2000 |title=Turkey Handbook |url=https://books.google.com/books?id=1Cz4zG73sHgC&q=lokanta&pg=PA56 |publisher=Footprint Handbooks |page=56 |isbn=978-1-900949-85-9 |access-date=15 April 2009 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413125613/https://books.google.com/books?id=1Cz4zG73sHgC&q=lokanta&pg=PA56 |url-status=live }}</ref>. Tez tayyorlanadigan ovqatlar mashhurlashib bormoqda va koʻplab yirik xorijiy fast-fud tarmoqlari butun Turkiya boʻylab ochilgan.

=== Yozgi oshxona ===
Issiq Turk yozida ovqat koʻpincha qovurilgan sabzavotlardan iborat boʻladi, masalan, ''patlidjan'' (baqlajon) va qalampir yoki kartoshka yogurt yoki pomidor sousi bilan tortiladi. Tuxum asosidagi ''[[Menemen (taom)|menemen]]'' va ''chilbir'' — odatiy yozgi taomlardir. Qoʻy pishlogʻi, bodring, pomidor, tarvuz va qovun ham yengil yozgi taom sifatida isteʼmol qilinadi. Shirinlik sifatida [[holva]]ni yoqtiradiganlar oddiy holvaga qaraganda yengilroq va kamroq shirin boʻlgan „yozgi holva“ni afzal koʻradilar.

=== Asosiy masalliqlar ===
[[File:AKÇAKOCA, Düzce, Turkey - Murat Özsoy 19.jpg|thumb|Turk taomlaridan turkum]]
Turk taomlarida tez-tez ishlatiladigan masalliqlarga qoʻy goʻshti, tovuq, mol goʻshti, baliq, guruch, [[baqlajon]], yashil qalampir, [[piyoz]], [[Sarimsoq|sarimsoq]], [[loviya]], [[yasmiq]], loviyabob, kabachki (qovoqcha), [[noʻxat]] va [[pomidor]] kiradi. Bir kishi uchun oʻrtacha mol goʻshti isteʼmoli yiliga {{Convert|15|kg|lb}}ni tashkil etadi<ref name=":8">{{Cite web |title=Livestock and Products Annual |url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/Report/DownloadReportByFileName?fileName=Livestock%20and%20Products%20Annual_Ankara_Turkey_TU2022-0037.pdf}}</ref>. Yongʻoqlar, xususan fistashkalar, [[Kashtan|kashtan]]lar, [[Bodom|bodom]]lar, loviya yongʻoqlari va [[Yongʻoq|yongʻoq]]lar hamda ziravorlar Turk oshxonasida alohida oʻrin tutadi va shirinliklarda keng qoʻllaniladi yoki alohida isteʼmol qilinadi. Har bir kishi yiliga taxminan 1,5&nbsp;kg xandom pista isteʼmol qiladi; uning bir qismi qadoqlangan holda, bir qismi esa shirinliklarda, masalan, [[Paxlava|baklava]]da ishlatiladi<ref name=":13">{{Cite web |date=October 3, 2022 |title=Turkey: Tree Nuts Annual |url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/Report/DownloadReportByFileName?fileName=Tree%20Nuts%20Annual_Ankara_Turkey_TU2022-0041.pdf}}</ref>. Tahini kunjut urugʻidan tayyorlanadigan oʻsimlik sousi boʻlib, qadoqlangan yoki quyma holatda sotiladi. Yorma (semolina) uni esa [[Basbusa shirinligi|''revani'']] va [[Holva|''irmik holvasi'']] deb ataladigan pirog va holva tayyorlashda ishlatiladi.
[[File:Turkish Delicacies (52102595619).jpg|thumb|Ziravorlar]]
[[File:Turkish Delicacies (52102858825).jpg|thumb|Oʻtlar]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* Budak, Süheyl, [https://web.archive.org/web/20160311184656/http://www.nadirkitap.com/antakya-mutfagi-suheyl-budak-kitap3618320.html ''Antakya Mutfağı''], Hatay 2008, (1996-yilgi tahrir).
* [https://web.archive.org/web/20130927145106/http://blog.kitchenguerilla.com/2011/03/antakya-cuisine-with-suheyl-budak-and-75-ladies/?lang=en Antakya-cuisine with Süheyl Budak and 75 ladies]
* Gürsoy, Deniz, ''Turkish Cuisine in Historical Perspective'', Istanbul, 2006. {{ISBN|975-329-564-2}}.
* Halıcı, Nevin, ''Konya Yemek Kültürü ve Konya Yemekleri'', Istanbul 2005. {{ISBN|975-6021-16-0}}.
* Halıcı, Nevin, ''Sufi Cuisine'', Saqi 2005.
* Lambraki, Mirsini & Akın, Engin, ''Aynı Sofrada İki Ülke, Türk ve Yunan Mutfağı'', Istanbul 2003. {{ISBN|975-458-484-2}}.
* [[Claudia Roden|Roden, Claudia]], ''A New Book of Middle Eastern Food'', 2000. {{ISBN|0-14-046588-X}}.
* Şavkay, Turgut, ''Halk Mutfağımız Geleneksel Tatlarımızdan Seçmeler'', Istanbul 2005. {{ISBN|975-98180-2-7}}.
* Şavkay, Turgut, ''Turkish Cuisine'', Istanbul 2003. {{ISBN|975-285-114-2}}
* Ünsal, Artun & Süt, Uyuyunca, ''Türkiye Peynirleri'', Istanbul. {{ISBN|975-363-755-1}}.
* Ünsal, Artun & Silivrim, Kaymak, ''Türkiyeʼnin Yoğurtları'', Istanbul 2007. {{ISBN|978-975-08-1276-7}}.
* Yerasimos, Marianna, ''Osmanlı Mutfağı'', Istanbul 2002; published in English as ''500 Years of Ottoman Cuisine''.
* Zubaida, Sami & Tapper, Richard, ''A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East'', London and New York, 1994 and 2000. {{ISBN|1-86064-603-4}}.

== Havolalar ==
{{Commons category}}
* Turk madaniyati — [https://web.archive.org/web/20090301190825/http://www.turkish-cuisine.org/english/index.php Turk sohxonasi portali]
* [[Cornucopia (jurnal)|Cornucopia]] retsept indeksi — [https://web.archive.org/web/20090412033714/http://www.cornucopia.net/cookerylisting.html Taomnoma]
* [https://web.archive.org/web/20131224173614/http://www.studyinturkey.org/en/discover-turkey/experience-turkey/turkish-cousine/ „Turk oshxonasi“]

{{Tashqi_havolalar}}

{{DEFAULTSORT:Turk taomlari}}