Turkiyada arxitektura sahifasining manbasini koʻrish

'''Turkiyada arxitektura''', '''Turk meʼmorchiligi''' yoki '''Respublika davri Turk meʼmorchiligi''' 1923- yilda tashkil etilgan va [[Turkiya|Turkiya Respublikasi]]<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.mulkiyedergi.org/index.php?option=com_docman&amp;task=cat_view&amp;gid=53&amp;Itemid=61|sarlavha=''Sevr ve Lozan Antlaşmalarının Başlıca İktisadi Hükümlerinin Karşılaştırılması'', M. Murat BASKICI, Mülkiye Dergisi-Cilt:XXVIII-Sayı:242-s.124|qaralgan sana=16 Kasım 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160709144551/http://www.mulkiyedergi.org/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=53&Itemid=61|arxivsana=9 Temmuz 2016}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Sayfa&No=249|sarlavha=Lozan Antlaşması tam metni|qaralgan sana=16 Kasım 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130502070506/http://www.ttk.org.tr/index.php?Page=Sayfa&No=249|arxivsana=2 Mayıs 2013}}</ref> hududida davom etayotgan meʼmorchilik jarayonini oʻrganadi. Turkiyadagi meʼmorchilik amaliyoti respublika tarixi davomida maʼlum davrlarda keng tarqalgan meʼmorchilik harakatlari, muayyan muammo va qarama-qarshiliklarga taʼsir qilish yoki ularga munosabat bildirish natijasida shakllangandir. Bu qarama-qarshiliklarning birinchisi, ayniqsa, respublikaning ilk davrlarida birinchi oʻringa chiqqan Sharq-Gʻarb dilemmasidir. Bundan tashqari, milliy-umumiy, anʼanaviy-zamonaviy yoki diniy-dunyoviylik va turli siyosiy qarashlar kabi dilemmalar meʼmorchilik amaliyotining borishiga ham taʼsir koʻrsatdi.<ref name="Temrin1">{{Veb manbasi|url=http://www.mimarlarodasi.org.tr/mimarlikdergisi/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=6&RecID=66|sarlavha=Mimarlık ve Kimlik Temrinleri- I: Türkiye’de Modern Yapı Kültürünün Bir Profili, Doç. Dr. Aydan Balamir, ODTÜ Mimarlık Bölümü|qaralgan sana=16 Kasım 2010|nashriyot=Mimarlık Dergisi, Mimarlar Odası Genel Merkezi|arxivurl=https://web.archive.org/web/20151219204601/http://www.mimarlarodasi.org.tr/mimarlikdergisi/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=6&RecID=66|arxivsana=19 Aralık 2015}}</ref> Bu davrlarni bir-biridan aniq ajratib boʻlmaydi. Baʼzi oqimlar maʼlum bir davrgacha boshqalar bilan oʻzaro bogʻlangan holda mavjud boʻlgan; Bir davr yoki maktab vakillari sifatida tasvirlangan baʼzi turk meʼmorlari ham oʻzlarining keyingi bosqichlarida turli uslublarda asarlar loyihalashtirishgan.

Turkiya tashkil topishining dastlabki yillarida keng tarqalgan va samarali faoliyat koʻrsatuvchi nodavlat tashkilot, davlatdan tashqari meʼmorchilikni qoʻllab-quvvatlovchi muxtor [[burjuaziya]] ham boʻlmagan.<ref name="TurkSinif">{{Kitob manbasi|title=Türkiye'de devlet ve sınıflar|url=http://books.google.com/books?id=vUTtAAAAMAAJ&q=T%C3%BCrkiye'de+Devlet+ve+S%C4%B1n%C4%B1flar&dq=T%C3%BCrkiye'de+Devlet+ve+S%C4%B1n%C4%B1flar&hl=en&ei=Ui_wTPaXGY_CceaFwcYK&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA|accessdate=27 Kasım 2010|publisher=İletişim Yayınları|year=1993|location=|language=|id=ISBN 9754700036|pages=300 sayfa|quote=}}</ref> Shuning sababli, [[Usmonlilar imperiyasi|Usmonli imperiyasi]] davrida elitistik mazmunga ega boʻlgan va faqat saroyga biriktirilgan meʼmorlar; Yangi davrda ular xuddi shu uslubda davlat boshqaruviga amal qildilar.<ref name="SibelMod">{{Veb manbasi|url=http://www.arkitera.com/diyalog.php?action=displaySession&ID=60&aID=554|sarlavha=Modernizm ve Ulusun İnşası, Sibel Bozdoğan, 2003|qaralgan sana=26 Kasım 2010|nashriyot=Arkitera.com|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200907085023/https://www.arkitera.com/diyalog.php?action=displaySession&ID=60&aID=554|arxivsana=7 Eylül 2020}}</ref> Garchi bu holat 1950-yillardan boshlab oʻzgara boshlagan boʻlsa-da, keyinchalik [[Firma|xususiy sektor]] rivojlanib, arxitektura sohasida hukmronlik qila boshladi va shakllana boshladi.<ref name="YarismaProje">{{Veb manbasi|url=http://mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=38&RecID=838|sarlavha=Türkiye’de Mimari Proje Yarışmaları 1930-2000: Bir Değerlendirme|qaralgan sana=7 Mart 2011|nashriyot=Mimarlık Dergisi|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160312141605/http://mimarlikdergisi.com/index.cfm?dergisayi=38&recid=838&sayfa=mimarlik|arxivsana=12 Mart 2016}}</ref>
[[Dosya:QNB_Finansbank_Kristal_Kule.jpg|thumb|[[Kristal Kule|Kristal qal’a]] va Istanbul Safir, zamonaviy turk meʼmorchiligi namunalaridir.]]
Turkiyadagi arxitektura oʻzining dastlabki kunlarida Usmonli meʼmorchiligidan kuchli taʼsirlangan. Bu effektlarni ayniqsa 1920-yillarda hukmronlik qilgan Birinchi Milliy meʼmorchilik harakatida kuzatish mumkin. 1930—1940-yillarda Turkiyaga chet ellik meʼmorlar (asosan, [[Germaniya]], [[Avstriya]] va [[Shveysariya|Shveytsariyadan]]) taklif qilingani va ularda asosan turli maqsadlarda jamoat binolari qurilgani kuzatilmoqda. [[II. Dünya Savaşı|II. 2-jahon urushi]] 2-jahon urushiBu davrning oxiri va Turkiyada bir partiyaviy boshqaruvning tugashi parallel davrlardir.<ref name="DoganhCumhuriyet">{{Veb manbasi|url=http://www.doganhasol.net/Articles/cumhuriyet-donemi-mimarligindan-bir-panorama_10891.html|sarlavha=Cumhuriyet Dönemi Mimarlığından bir Panorama, 9/10 Aralık 1999|qaralgan sana=19 Kasım 2010|nashriyot=Doğan Hasol, İTÜ Sempozyum kitabı: Osmanlı Kültürel Mirası ve Mimarlıkta Süreklilik|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140325204305/http://www.doganhasol.net/Articles/cumhuriyet-donemi-mimarligindan-bir-panorama_10891.html|arxivsana=25 Mart 2014}}</ref> Turkiyadagi arxitektura amaliyotlari xorijdagi zamonaviy va postmodern arxitektura harakatlarining taʼsirida boʻlgan boʻlsa-da, ayniqsa, 1970-yillarga qadar asosan mahalliy va mamlakatga xos arxitektura madaniyati haqida gapirish mumkin. Pudratchilar va davlatning taʼsiri dastlabki bosqichlarda boʻlgan Turkiyada 1980-yillardan boshlab meʼmorchilik jarayonida xususiy sektorning salmogʻi ortdi.

Turkiyada binolarni loyihalash va amalga oshirish imkoniyatiga ega boʻlgan meʼmorlar " madaniy oʻzlik " va " shahar kimligi " savollariga turli sharoitlarda va turli vaqtlarda javob izlagan boʻlsalar ham ,Turkiyada arxitekturani oʻrganayotganda eʼtiborga olinishi kerak boʻlgan eng muhim masalalardan biri shuki, bu jarayon bilan parallel ravishda rivojlanib, barcha shaharlarning oʻziga xosligiga taʼsir koʻrsatadigan boshqa bir qurilish amaliyoti, yaʼni choʻkish va rejasiz urbanizatsiya shaharlarda hukmronlik qiladi.<ref name="Temrin1">{{Veb manbasi|url=http://www.mimarlarodasi.org.tr/mimarlikdergisi/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=6&RecID=66|sarlavha=Mimarlık ve Kimlik Temrinleri- I: Türkiye’de Modern Yapı Kültürünün Bir Profili, Doç. Dr. Aydan Balamir, ODTÜ Mimarlık Bölümü|qaralgan sana=16 Kasım 2010|nashriyot=Mimarlık Dergisi, Mimarlar Odası Genel Merkezi|arxivurl=https://web.archive.org/web/20151219204601/http://www.mimarlarodasi.org.tr/mimarlikdergisi/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=6&RecID=66|arxivsana=19 Aralık 2015}}</ref>
== Manbalar ==
{{manbalar}}