Turklarning e'tiqodlari va dini

Тотем

Шаманизм

Будда

Туркларнинг э'тиқоди ва дини-умуман,о'троқ ва ко'чманчи халқларнинг диний э'тиқодлари олдинги даврларданоқ о'злаштирилган.Одамларнинг илоҳий кучлар билан “муносабатлари”даги оралиқ вазифалар жамиятдаги махсус гуруҳ–шаманлар қўлида бўлган ва илк туркий матнларда шаманлар кам деб аталган.Шаманлар,фолбинлар,табиблар, "Худонинг иродаси" ни э'лон қилувчилар бор эди. Илк турклар динининг асосини Осмонга(Худога) ва Ер-Сувга (Ер-Суб) сиг'иниш ташкил этган.Мовий куч деб ҳисобланган бу икки томонлама кучнинг асосий қисми эди.Хоқонлар шу Осмоннинг иродаси билан ҳукмронлик қилган ва уларни “Осмон қариндошлари ва Осмонда туғилганлар” деб аташган.“Кек ўзининг бўйидан (кўк юзидан) отам Илтериш хоқон ва онам Илбил-катинга ишора қилиб,уларни давлат берувчи Кек қилиб (халқнинг) устига қўйди,у мени хоқон қилиб қўйди.Турк халқининг номи ва шон-шуҳратига путур етмайди, ўйлаб кўриш керак”.Осмоннинг иродасига ко'ра, "турклар г'алаба қозонган ёки маг'луб бўлган".Турк халқини Ют босқинчилиги йилларида Кўк ва Ер-сув сақлаб қолган. Турк хонлари ўз асарларида Кўкни доимо еб-ичишга чақирадилар.

Умай она

Кейинги аёл худо Умай олов ва болаларнинг ҳимоячиси эди.Умайга сиғиниш Олтойнинг айрим туркийзабон халқларида ХИХ аср охиригача сақланиб қолган.Шу билан бирга, Умай турклар сиғинадиган уч қудратли кучдан бири бўлиб,доимо уларнинг қўриқчиси бўлган. Бунинг исботи тариқасида Тўникўк шарафига ўрнатилган ёдгорликдан ҳам кўриш мумкин, у ерда туркларнинг муваффақиятли юришларидан бирини тасвирлаб, “ Кўк,Умай(худо),муқаддас Ер-сув,деб ўйлашимиз керак.Булар бизга г'алаба келтирганлар!" ".

Оловга сиг'иниш

Қадимги турклар орасида турли динлар тарқалган бо'либ,улардан энг машҳурлари оловга сиг'иниш,ҳайвонларга сиг'иниш ва о'симликларга сиг'инишдир.Византия тарихчиси Менандер элчи Земархнинг турк хоқони Дизабулга келишини тасвирлайди ва шундай ёзади:“Бу турк қабиласидан ҳалокатнинг олдини олиш мумкинлигига ўзларига ишонган, баъзи одамлар Земарх олдига келиб,унга тегишли нарсаларни қўйдилар.Римликлар о'злари билан бир жойга олиб келишган эди,кейин Ливан дарахтлари ёнаётган шохларини,скиф тилида қандайдир далдали со'зларни пичирлаб,о'зларининг хавотирларини чалиб,уйланган нарсаларни қайта-қайта оёқ ости қилишди.Ўртага хириллаган шохни олиб келиб, жаҳл билан бақириб,қорнини тўкиб юборди ва ўйноқи жинни қувиб чиқарди.Одамлар бу одамлар жинларни ҳайдаб,бизни балолардан қутқаради деб ишонишади;Улар Земархнинг ўзи бу оловдан ўтганига ва биздан ҳам балоларни олиб ташлаганига ишонгандек, барча касалликларни йўқ қилганига ишонишди. Археологик материаллар шаҳар аҳолиси ва ўтроқ аҳолининг оловга сиғинишини тасдиқлайди. Бобо-Ота шаҳри аҳолиси қал'аси қазилганда, сарой мажмуасининг катта залида қалин тупроқ қатламидан фарқли равишда диний маросим о'тказилган. Шаҳарларни қазиш натижасида қо'й ҳайкаллари топилади, улар шубҳасиз бу ҳайвонларга сиг'иниш билан бог'лиқ.Ўтирор водийсидаги Кўк-Мардон шаҳри ўрнидан ВИ-ВИИ аср қатламидан ўт ёқиш учун тахт ва қўчқор шох шаклидаги ёрлиқли ичи бўш ибодатхона қазилган.

Буддизм

Олдинги О'рта асрларда со'г'длар буддизмнинг асосий миссионерлари ролини о'йнаган.“Бодхисаттва” сўзи форс, уйғур ва хитой тилларига сўғд тилидан кириб келган.Шарқий Туркистондаги буддавий туркий матнлар атамаларининг таҳлили уларнинг сўғдийлар орқали кирганлигини исботлайди.Юқорида айтиб о'тилганидек,ВИ асрдан бошлаб турклар буддизмнинг кучли та'сирига тушиб қолган.Сюан-Цзян ёзадики,ғарбий турк хоқони буддизм динига яхши муносабатда бўлган. Тадқиқотчиларнинг фикрича,ВИИ асрнинг биринчи ярмида Ғарбий туркларнинг ба’зи ҳукмдорлари буддизм динини қабул қилган ёки буддизмга ҳомийлик қилган.Буддизм Қозоғистоннинг жанубида ва Жетисуда тарқалди.Буни биринчи навбатда буддист ибодатхоналари ва монастирларининг топилиши исботлайди.Тасодифан топилган нарсалар орасида ҳинд маҳсулотлари:олтин билан ишланган ва қимматбаҳо тошлар билан безатилган Будда ва Буддизмнинг бронза ва кумуш ҳайкалчалари бор.О'рта асрларда машҳур Испижоб шаҳри бўлган Сайрам харобалари ёнидан топилган ер ости монастири археологларнинг со'нгги кашфиётларидан биридир.

Г'ор монастир мажмуаларининг энг қадимги намуналари Ҳиндистонда жойлашган бо'либ, у ерда Магадҳа ва унинг яқинида (замонавий Биҳар )Маурия даврида г'ор ме'морчилиги ан'аналари ривожланган.Г'арбий Ҳиндистоннинг энг қадимги г'ор бинолари монастирлар эди.Ҳар бир монастир бир ёки бир нечта чатялардан - ибодат жойларидан ва бир нечта вихаралардан - роҳиблар учун турар-жойлардан иборат эди. Испижоб яқинида топилган жойлар виҳаралар бо'лиши мумкин.

Несториус та'лимоти

Несторийнинг та’лимоти 431-йилда Эфес кенгашида қораланган ва несторийлар шафқацизларча та’қиб қилина бошлаган. Та’қиблар натижасида улар Шарққа қочишга мажбур бўлдилар. Ажабланарлиси шундаки,Осиёнинг узоқ ҳудудлари несторийлар билан бог'ланган.Уларнинг колониялари ва савдо заводлари Ўрта ер денгизи қирғоқларидан “Самовий империя”гача чўзилган.Тоғлар ва водийлар орқали ўтадиган бу йўл бўйлаб водийларда христиан маданияти ёдгорликлари топилган. Христианликнинг сўғдларга ҳам метрополда,ҳам мустамлакаларда тарқалиши сўғдларнинг сурий ёзуви билан танишишига сабаб бўлди.Сурия ёзуви илк туркларга насроний-сўғдлардан етиб келган;бу ёзув уйғурлар томонидан қабул қилинган.Сурияликлар жаҳон илм-фани ва маданиятига катта ҳисса қўшдилар.Қадим замонлар ютуқларидан бошланган жаҳон маданияти ривожига Шарқни қўшдилар”.

Манихий дини

Ипак йўли бўйлаб тарқалган кейинги дин манихейлик эди.У Эронда ИИИ асрда пайдо бўлган ва тез орада Италиядан Хитойгача ко'плаб издошларини топди.Умуман олганда,бу зардуштийлик ва насронийликнинг уйг'унлиги эди. Манихейизм мессианизмни христианликдан,эзгулик ва ёвузлик,ёруг'лик ва зулмат о'ртасидаги кураш г'оясини зардуштийликдан олган эди.

Манихейизм ўз тарафдорларини Жетису ва Қозоғистоннинг жанубида,биринчи навбатда,ўтроқ аҳоли орасида бўлган. Турфон водийсидан топилган манихийларнинг“Икки асоснинг муқаддас китоби”асарининг илк уйғурча қўлёзмасида бу китобнинг “Аргу,Талас(Алтйн Аргу-Талас-улуше,Талас-улуше) шаҳарларида ёзилганлиги айтилади."О'н о'қ мамлакатига (э'тиқодни) уйг'отиш".Бу орада машҳур Тараз шаҳри тилга олинади. Ма'лумки,Жетиснинг бир қатор шаҳарларида-Баласагун,Жикил-Балиқда манихийлар турар-жойлари бўлган.Таразни қазиш пайтида топилган ва манихий астрал худоларининг рамзи ҳисобланган ой ва аёл тасвирланган бронза медалённи манихийлар артефактлари қаторига киритиш лозим. Қозоғистоннинг ўрта аср шаҳарлари аҳолиси орасида бошқа жаҳон дини – зардуштийлик дини вакиллари ҳам бўлган.Қадимги Эрон ҳудудида ВИИ-ИВ асрларда шаклланган.Унинг маросим амалиёти коинотнинг то'рт элементига - сув, олов, тупроқ ва ҳавога ҳурмат билан тавсифланади. Зардуштийлик ёдгорликлари Ўрта Осиё, Сирдарё шаҳарлари ва Жетисуда учрайди.Бу оловли минораларга уланиши керак бўлган минорага о'хшаш тузилмаларнинг қолдиқлари.Улар Костобе ва Қизилозен шаҳарлари топографиясида сақланиб қолган. Бироқ Ўрта Осиё ва Қозоғистонда зардуштийлик динининг каноник шаклдан фарқ қилувчи махсус варианти кенг тарқалган. У маҳаллий култ динлари, хусусан, оловга, тошга, аждодларга, ҳайвонларга - қо'й, эчки, туяга сиг'иниш билан чамбарчас аралашган.