Turkmanlar: Versiyalar orasidagi farq
Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Turkmanlar | Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Infobox Millat | |||
|group=Turkmanlar | |||
|image=Turkman girl in national dress.jpg | |||
|poptime= ~7,5million | |||
|region1 = {{flagcountry|Turkmenistan}} | |||
|pop1 = 5,000,000 | |||
|ref1 = | |||
|region2 = {{flagcountry|Eron}} | |||
|pop2 = 1,000,000 | |||
|ref2 = | |||
|region3 = {{flagcountry|Afghanistan}} | |||
|pop3 = 1,000,000 | |||
|ref3 = | |||
|region4 = {{flagcountry|O'zbekiston}} | |||
|pop4 = 220,000 | |||
|ref4 = | |||
|region5 = {{flagcountry|Pakistan}} | |||
|pop5 = 60,000 | |||
|ref5 = | |||
|region6 = {{flagcountry|Russia}} | |||
|pop6 = 46,000 | |||
|ref6 = | |||
|region7 = {{flagcountry|Ukraine}} | |||
|pop7 = 7,000 | |||
|ref7 = | |||
|rels= [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|Sunniy]], [[Islom]] | |||
|langs=[[Turkman tili|Turkmancha]] | |||
|related=[[Turkiy xalqlar]] | |||
|image_caption=A Turkman qizi turkmanlarning milliy kiyimida.}} | |||
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi --> | |||
'''Turkmanlar''' — xalq, turkmanlar Oʻrta Osiyodagi millat, asosiy aholisi (2537 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, Oʻzbekiston, Shimoliy Kavkaz, Astraxon viloyati va Rossiya Federatsiyasining bir nechta shaharlarida, Afgʻoniston, Eron va Turkiyada yashaydi. Umumiy soni 7,5 mln. kishi. Turkman tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Turkmanlarning Tarixiy Davlatlari — [[Xorazmshohlar Davlati]] [[Begdili|Begʻdili]] urugʻidan Turkman davlati (Yovmid), [[Saljuqiylar imperiyasi]] Qiniq urugʻidan Turkman davlati (Teke), [[Afshorlar davlati]], Afshor urugiʻdan Turkman davlati.<ref>{{Kitob manbasi |title=Prof Dr.Aydın Tanyeri, Harezmşahlar.}}</ref> | |||
T.ning etnogenezida mahalliy daxmassagetlar, shuningdek, sarmatlar, alanlar qabilalari, qisman qad. Margʻiyona, Parfiya va Xorazm davlatlari aholisi qatnashgan. 1ming yillik oʻrtalarida Kaspiy boʻyi choʻllarida turkiy qabilalar, <nowiki>IX</nowiki> asrda oʻgʻuzlar paydo boʻlgan. Ular T.ning etnogenezida muhim rol oʻynagan. Oʻgʻuzlarning asosiy guruhi <nowiki>XI</nowiki> asrda shimoli-sharqdan kelib, mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. <nowiki>XV</nowiki> asrda turkman elati shakllangan. <nowiki>XX</nowiki> asrgacha T.da qabilaurugʻlarga ajralish saqlangan. Ulardan eng yiriklari: takalar, yovmutlar, ersari, solurlar, sariklar, gyoklan va choudorlar boʻlgan. | |||
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --> | |||
'''Turkmanlar''' ({{lang-tm|Türkmenler}}) — [[Turkiy]] millat. [[Turkman tili]]da gapirishadi. Asosiy xalqi [[Islom]] diniga eʼtiqod qiladi. Turkmanlarning bir qismi [[Eron]], [[Afgʻoniston]] va [[Rossiya]]da istiqomat qilishadi. Boshqa [[turkiy xalqlar]] qardosh xalqlar hisoblanishadi. Eng yaqinlari [[turklar]] va [[ozarbayjonlar]]. Asosiy mashgʻuloti koʻchmanchi chorvachilikdir. Turkmanlar dunyoga oʻzlarining otlari bilan juda mashhurdirlar, ayniqsa [[axaltekin]] otlari. | |||
== Tarix == | |||
[[Fayl:Turkmen man with camel.jpg|left|280px|thumb|Turkman kishisi milliy turkman kiyimida 1905—1915.]] | |||
* Eramizdan oldinga 2000-yillarda hozirga [[Turkmaniston]] hududida [[Margʻiyona]] davlati tashkil topgan. | |||
* [[VI asr|VI]]—[[IV asr|IV]] asrlarda bu hudud [[Ahamoniylar]] keyin esa, [[Iskandar Zulqarnayn]] qoʻli ostida boʻlgan. | |||
* [[Eramizdan oldingi III-asr]]da [[Parfiya|Parfiya qirolligi]] tarkibida (poytaxti — [[Nisa]]), keyinchalik [[Sosoniylar]] imperiyasi tarkibida. | |||
* [[V asr|V]]-[[VIII asr|VIII]] asrlarda [[eftaliylar]]ga qaram boʻlgan, keyin [[Turk xoqonligi]] tarkibiga kirgan, keyin esa [[arablar]] tomonidan bosib olingan. [[776]]—[[783]]-yillarda xalq [[Muqanna]] boshchiligida arablarga qarshi qoʻzgʻalon loʻtargan ([[Muqanna qoʻzgʻaloni]]). | |||
* [[IX asr|IX]]-[[X asr|X]]asrlarda [[Toxiriylar]] va [[Somoniylar]] tarkibiga kirgan. | |||
* [[XI asr|XI]]da Turkmaniston hududini [[oʻgʻuzlar]] ishgʻol qilishadi va mahalliy eroniy xalqlar bilan aralshgan holda turkman etnosini vijudga keltirishadi.[[XI asr]]da birinchi turkman davlati tashkil topadi va bu davlatni nomi [[Saljuqiylar imperiyasi]] deb atalgan poytaxti [[Marv]] shahri boʻlgan. | |||
* [[XII asr]] boshlarida [[moʻgʻullar]] tomonidan bosib olinadi va [[Ilxonlar]] davlati tarkibiga kiradi. Keyin esa [[Temuriylar]] davlati tarkibiga kiradi. | |||
* [[XVI asr|XVI]]-[[XVII asr|XVII]] asrlarda [[Xiva xonligi|Xiva]] va [[Buxoro xonligi|Buxoro]] xonliklari tarkibida boʻlgan. | |||
* [[1869]]—[[1885]] yillarda [[Rossiya imperiyasi|Rossiya]] tomonidan bosib olinadi ([[Kaspiyorti viloyati]]). | |||
* [[1917]]-yilning noyabr-dekabr oylarida sovet tuzumi oʻrnatilgan.[[1921]]-yilning 7-avgustida Turkmaniston hududi [[Turkiston ASSR]] tarkibiga kiritiladi.[[1924]]-yilning 27-oktyabrida milliy chegaralanish tufayli [[Turkmaniston SSR]]ga aylantiriladi. | |||
* [[1991]]-yilda Turkmaniston erkinlika erishadi. | |||
== Tili == | |||
[[Turkman tili|Turkmancha]] [[Oltoy tillar oilasi]]ning [[Turkiy tillar]] boʻlimi [[Oʻgʻuz guruxi]]ga mansubdir. Turkmanchaning [[Arab alifbosi]]dagi, [[Lotin alifbosi]]dagi va [[Kirill alifbosi]]dagi yozuvlarini uchratish mumkin. [[Mustaqillik]]dan soʻng hukumat [[Kirill alifbosi]]dan [[Lotin alifbosi]]ga oʻtishga qaror berdi va ayni paytda bu davom etmoqda. | |||
== Din == | |||
[[Fayl:Turkmen Ersari Carpet.jpg|Turkman Ersari gilami]] | |||
Arablar kelguniga qadar turkmanlar [[Tangritanlik]], [[Zardushtiylik]], [[Buddizm]] dinlariga sigʻinar edi. Milodiy <nowiki>VIII</nowiki> asrlardan boshlab turkmanlar [[Islom dini]]ni qabul qila boshladilar. Ayni paytda turkmanlar musulmonlikning [[Sunnat]] mazhabidadir. | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
{{OʻzME}} | |||
[[Turkum:Turkiy xalqlar]] | |||
[[Turkum:Musulmon xalqlar]] | |||
[[Turkum:Turkmaniston xalqlari]] | |||
[[Turkum:Afgʻoniston xalqlari]] | |||
[[Turkum:Erondagi etnik guruhlar]] | |||
[[Turkum:Rossiya xalqlari]] | |||
[[Turkum:Markaziy Osiyo xalqlari]] | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
| Turkmanlar | |||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Fayl:Turkman girl in national dress.jpg | |||||||||||||||||||||
| A Turkman qizi turkmanlarning milliy kiyimida. | |||||||||||||||||||||
| Umumiy aholi soni | |||||||||||||||||||||
|
~7,5million | |||||||||||||||||||||
| Katta aholiga ega mintaqalar | |||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||
| Tillar | |||||||||||||||||||||
| Turkmancha | |||||||||||||||||||||
| Dinlar | |||||||||||||||||||||
| Sunniy, Islom | |||||||||||||||||||||
| Qarindosh etnik guruhlar | |||||||||||||||||||||
| Turkiy xalqlar |
Turkmanlar — xalq, turkmanlar Oʻrta Osiyodagi millat, asosiy aholisi (2537 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, Oʻzbekiston, Shimoliy Kavkaz, Astraxon viloyati va Rossiya Federatsiyasining bir nechta shaharlarida, Afgʻoniston, Eron va Turkiyada yashaydi. Umumiy soni 7,5 mln. kishi. Turkman tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Turkmanlarning Tarixiy Davlatlari — Xorazmshohlar Davlati Begʻdili urugʻidan Turkman davlati (Yovmid), Saljuqiylar imperiyasi Qiniq urugʻidan Turkman davlati (Teke), Afshorlar davlati, Afshor urugiʻdan Turkman davlati.[1]
T.ning etnogenezida mahalliy daxmassagetlar, shuningdek, sarmatlar, alanlar qabilalari, qisman qad. Margʻiyona, Parfiya va Xorazm davlatlari aholisi qatnashgan. 1ming yillik oʻrtalarida Kaspiy boʻyi choʻllarida turkiy qabilalar, IX asrda oʻgʻuzlar paydo boʻlgan. Ular T.ning etnogenezida muhim rol oʻynagan. Oʻgʻuzlarning asosiy guruhi XI asrda shimoli-sharqdan kelib, mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. XV asrda turkman elati shakllangan. XX asrgacha T.da qabilaurugʻlarga ajralish saqlangan. Ulardan eng yiriklari: takalar, yovmutlar, ersari, solurlar, sariklar, gyoklan va choudorlar boʻlgan.
Turkmanlar (turkm. Türkmenler) — Turkiy millat. Turkman tilida gapirishadi. Asosiy xalqi Islom diniga eʼtiqod qiladi. Turkmanlarning bir qismi Eron, Afgʻoniston va Rossiyada istiqomat qilishadi. Boshqa turkiy xalqlar qardosh xalqlar hisoblanishadi. Eng yaqinlari turklar va ozarbayjonlar. Asosiy mashgʻuloti koʻchmanchi chorvachilikdir. Turkmanlar dunyoga oʻzlarining otlari bilan juda mashhurdirlar, ayniqsa axaltekin otlari.
Tarix
[tahrir | manbasini tahrirlash]
- Eramizdan oldinga 2000-yillarda hozirga Turkmaniston hududida Margʻiyona davlati tashkil topgan.
- VI—IV asrlarda bu hudud Ahamoniylar keyin esa, Iskandar Zulqarnayn qoʻli ostida boʻlgan.
- Eramizdan oldingi III-asrda Parfiya qirolligi tarkibida (poytaxti — Nisa), keyinchalik Sosoniylar imperiyasi tarkibida.
- V-VIII asrlarda eftaliylarga qaram boʻlgan, keyin Turk xoqonligi tarkibiga kirgan, keyin esa arablar tomonidan bosib olingan. 776—783-yillarda xalq Muqanna boshchiligida arablarga qarshi qoʻzgʻalon loʻtargan (Muqanna qoʻzgʻaloni).
- IX-Xasrlarda Toxiriylar va Somoniylar tarkibiga kirgan.
- XIda Turkmaniston hududini oʻgʻuzlar ishgʻol qilishadi va mahalliy eroniy xalqlar bilan aralshgan holda turkman etnosini vijudga keltirishadi.XI asrda birinchi turkman davlati tashkil topadi va bu davlatni nomi Saljuqiylar imperiyasi deb atalgan poytaxti Marv shahri boʻlgan.
- XII asr boshlarida moʻgʻullar tomonidan bosib olinadi va Ilxonlar davlati tarkibiga kiradi. Keyin esa Temuriylar davlati tarkibiga kiradi.
- XVI-XVII asrlarda Xiva va Buxoro xonliklari tarkibida boʻlgan.
- 1869—1885 yillarda Rossiya tomonidan bosib olinadi (Kaspiyorti viloyati).
- 1917-yilning noyabr-dekabr oylarida sovet tuzumi oʻrnatilgan.1921-yilning 7-avgustida Turkmaniston hududi Turkiston ASSR tarkibiga kiritiladi.1924-yilning 27-oktyabrida milliy chegaralanish tufayli Turkmaniston SSRga aylantiriladi.
- 1991-yilda Turkmaniston erkinlika erishadi.
Tili
[tahrir | manbasini tahrirlash]Turkmancha Oltoy tillar oilasining Turkiy tillar boʻlimi Oʻgʻuz guruxiga mansubdir. Turkmanchaning Arab alifbosidagi, Lotin alifbosidagi va Kirill alifbosidagi yozuvlarini uchratish mumkin. Mustaqillikdan soʻng hukumat Kirill alifbosidan Lotin alifbosiga oʻtishga qaror berdi va ayni paytda bu davom etmoqda.
Din
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Arablar kelguniga qadar turkmanlar Tangritanlik, Zardushtiylik, Buddizm dinlariga sigʻinar edi. Milodiy VIII asrlardan boshlab turkmanlar Islom dinini qabul qila boshladilar. Ayni paytda turkmanlar musulmonlikning Sunnat mazhabidadir.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Prof Dr.Aydın Tanyeri, Harezmşahlar..
 | Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |