Turmalin
Турмалин — таркибида бор тутувчи алюмосиликатлар гуруҳига кирувчи минерал. Унинг номи сингал тилида „турамали“ сўзидан келиб чиққан. Турмалин заргарлик буюмлари ясашда Шри-Ланкада ишлатиб келинган. ХИВ асргача унинг қизил рангда товланувчи турини „лаъл“ деб атаб келишган.
Хоссалари
Турмалин кристаллари, одатда, чўзиқ призма шаклида бўлади. Кўндаланг кесими қаралганда эса, унда қирралари доирага яқинлашган учбурчакларни кўриш мумкин.
Нурнинг иккиламчи синиши −0.014 дан −0.044 гача. Ёруғлик дисперсияси 0.017. Турмалин кристалларида плеохоризм ҳодисаси яққол рўй беради. Бунда тўқ қизил рангдаги турмалин кристалларидан ёруғлик ўтказилганда ранги тўқ қизил, сариқ, оч сариққа ўзгаради; жигарранг кристаллар тўқ қора рангга ўзгаради; кўк кристаллар эса тўқ кўкдан ҳаворанггача ўзгаради.
Ютилиш спектри чизиқлари (нанометрларда): қизил рангли кристалл учун: 555, 537, 525, 461, 456, 451, 428; яшил рангли кристалл учун: 497, 461, 415. [1]
Люминессенсия одатда кучсиз, рангсиз кристалларда — яшил-ҳаворанг, қизил кристалларда — пушти-бинафшаранг, жигарранг, яшил ва кўк кристалларда люминессенсия рўй бермайди.
Турмалин кристалларининг ранги уларнинг кимёвий таркибига боғлиқ. Баъзи турмалин кристаллари ҳар хил ранглар билан бўялган бир нечта зоналарга эга. Бундай кристаллар „полихром кристаллар“ деб аталади. [2].
Шунингдек, табиатда қизил ўзакли яшил кристаллар (Бразилия) ҳам учрайди. Бундай кристалларни коллексионерлар „тарвуз кристаллар“ деб аташади. Яшил ўзакли қизил кристаллар эса Жанубий Африка Республикасида учрайди. Турмалиннинг "мушук ко'зи" кристали турли рангларда товланади.
Турмалин кристалларининг ўзига хос хусусиятларидан бири бу — уларнинг пиро- ва пезоэлекртик хоссаларига эгалигидир (улар қиздирилганда, ишқаланганда, босим таъсирида электрланади. Бунда кристаллнинг бир учи мусбат, бошқа учи манфий зарядланади).
Ёруғликнинг қутбланиши ҳодисаси биринчи бўлиб турмалин кристалларида аниқланган.
Турмалин кристалларининг ранги турлича бўлгани учун бир қарашда бошқа минераллар (аметист, андалусит, везувиан, гидденит, демантоид, кварс, зумрад, перидот, празиолит, ёқут, сиркон, ситрин) билан адаштириб қўйиш мумкин.
- ↑ Гемстонес оф тҳе Wорлд: Неwлй Ревисед & Эхпандед Фоуртҳ Эдитион Счуманн, Wалтер , ИСБН 9781402768293 %2C%20537%2C%20525%2C%20461%2C%20456%2C%20451%2C%20428&ф=фалсе
- ↑ Рангига қараб турмалиннинг бир нечта турлари ажратилади:
- Ахроит — жуда камёб бўлган рангсиз ёки деярли рангсиз кристалл. Номланиши грек тилидан таржима қилинганда „рангсиз“ деган маънони билдиради.
- Верделит — яшил рангнинг турли жилолари. Табиатда энг кўп тарқалган. Номланиши ранги туфайли келиб чиққан (италян тилида „яшил“ деган маънони билдиради). Турмалин кристаллари ичида энг қимматбаҳоси зумрад-яшил рангдагиси.
- Дравит — сарғиш-жигаррангдан тўқ жигарранггача. Номланиши топилган жой номидан келиб чиққан: Каринтиядаги Драве манзилгоҳидан топилган (Австрия).
- Индиголит — кўк рангнинг турли жилолари. Номланиши ҳам ранги туфайли келиб чиққан.
- Рубеллит — пуштидан қизилгача.
- Сибирит — тўқ малинаранг, қизғиш, қизил-бинафшаранг. Номи топилган жойи туфайли берилган (Сибир). Бундан ташқари Уралда ҳам топилган. Баъзида номи рубеллитга синоним сифатида ҳам ишлатилади.
- Шерл — қора рангдаги кристалл. Номини немис кончилари беришган (қора сўзидан келиб чиққан). Кўпинча дафн маросимларида безак сифатида ишлатилади.
- Мавр боши — бош қисми қора рангда бўлган рангли кристаллар.