Ulpan (roman)
Ulpan (qozoqcha: Ұлпан) nomi bilan mashhur — yozuvchi Gʻabit Musrepovning 1974-yilda nasabnomaga oid xronika asosida yozilgan romani. Kitob uch qism va yigirma toʻrt bobdan iborat.
| Asl nomi | qozoqcha: Ұлпан |
|---|---|
| Muallif(lar) | Gʻabit Musrepov |
| Mamlakat | Qozogʻiston |
| Til | qozoqcha |
| Nashr etilgan sanasi | 1974-yil |
Qisqacha mazmun
Asar syujeti XIX asrda qozoq dashtida yuz bergan tarixiy voqealarga asoslangan.
Roman qahramonlaridan biri — Eseney, kerey-uaq urugʻidan chiqqan mashhur, nufuzli boy, shuningdek katta sulton Chingizning biyidir. U yirik gavdali, qora narni eslatadigan, oʻtkir tilli odam boʻlgan. Yoshligida u nayzachi sifatida Kenesari lashkari bilan boʻlgan shiddatli jangda mardlik koʻrsatib, uning ikki yuz nafar askarini asir oladi. Oʻshanda Eseney ogʻir yaralanadi va faqat rus-qozoq tabiblarining yordami bilan omon qoladi.
Bir kuni u otlarini boqib yurgan paytda, tasodifan jangdan soʻng falaj boʻlib qolgan doʻsti Artiqbay botirning yayloviga kelib qoladi. U yerda uning qarshisida erkak kiyimida yurgan Artiqbayning qizi — Ulpan paydo boʻladi. U Eseneyni bahsda yengib, begona yaylovda ot boqqani uchun uni jarima toʻlashga majbur qiladi. Bu voqealardan oʻn uch yil oldin Eseney Ulpanni koʻrgan edi. Oʻshanda u uning otasi uyida namoz oʻqiyotgandi, qorachadan kelgan, koʻrkam kichkina qiz esa tinmay uning boʻyniga minib: „Men tuyada sayr qilyapman! Dada, sen uyda qolding!“ deb bezovta qilardi. Endi esa u yosh, jasur, ot minishni mohirona eplaydigan va lochin bilan ov qiladigan ayolga aylangan edi. Eseney Ulpanga oshiq boʻlib qoladi va ular oʻrtasidagi qirq yosh farqiga qaramay, uni ikkinchi xotin qilib oladi. Eseneyning ikki nafar farzandi oldinroq chechakdan vafot etgan edi. U ellikdan oshgan boʻlsa ham, oʻzidan nasl qoldirishni orzu qilardi.
Toʻqqiz yillik turmushdan soʻng Eseney vafot etadi. Ulpan esa kerey-uaq urugʻining donishmand yetakchisiga aylanadi. Uning nomi Eseneyniki qatorida butun Torgʻay uyezdi boʻylab mashhur boʻladi. U yagona qizi Bijiknini Torsan ismli jigitga uzatadi. Biroq Bijiken homiladorlik vaqtida vafot etadi.
Xotinidan ayrilgach, Torsan Eseney mulkini isrofgarchilik bilan sarflay boshlaydi, yaqin urugʻlar bilan janjallashadi va Ulpan fikrini hisobga olmay qoʻyadi. Haqoratga chidolmay, Ulpan uni: „Menga qilgan xorliging oʻzingga ham nasib etsin“, deb laʼnatlaydi. Kechasi zahar ichib, vafot etadi. Torsanning Shokan ismli toʻngʻich oʻgʻli otasining qabih ishlariga chidolmay, oʻz joniga qasd qiladi. Ulpan vafotidan soʻng, onasi tomondan boʻlgan yetmish besh yoshli bobosi Sirim-botir qoʻshiqchilar, sozandalar, doʻmbirachilar, kurashchilar va chavandozlar hamrohligida, Ulpanning motamini tutish va u uchun osh berish maqsadida Sirdaryo boʻyiga bir toʻp aygʻirlarni haydab keladi. Oradan yigirma besh yil oʻtgach (taxminan 1906-yilda), temir yoʻl qurilishi davrida Orenburg–Toshkent yoʻnalishidagi, uning osh-ovloqi oʻtkazilgan koʻl boʻyidagi temir yoʻl bekatiga „Ulpan“ nomi beriladi (bu bekat Shalkar shahridan keyingi bekatdir).
1920-yilda, allaqachon sovet hokimiyati oʻrnatilgan paytda, Torsan vafot etadi, uning farzandlari esa yoʻldan ozib, Torsan oilasi parokanda boʻlib ketadi.
Roman xususiyatlaridan biri — XIX asr qozoq ovulining urf-odatlari va turmush tarzining keng tasvirlanishidir: mollarni talon-toroj qilish, sovchilik, urugʻlar oʻrtasidagi yer talashish, boylar va kambagʻallar orasidagi ziddiyatlar, shuningdek, bevalarning achchiq taqdiri shular jumlasidandir[1].
Manbalar
- ↑ N. Yildiz. «Ұлпан» романындағы әйел тағдыры (uk) // Вестник КазНУ. Серия филологическая. — 2023-07-03. — Т. 190, вип. 2. — С. 149–157. — ISSN 2618-0782. Архивировано 10 dekabr 2023 года.
Adabiyotlar
- Musrepov, Gʻabit Mahmudovich. Ulpan uning ismi [Matn]: Roman. Bir marta va umrbod: Qissa; Gʻabit Musrepov; Avtoriz. tarj. s kaz. A. Belyaninov; [Rassom. M. Kisamedinov]. — Olmaota: Yozuvchi, 1977. — 367 s., 4 l. sv. il.; 21 sm
- Ulpan uning ismi: Roman / Gʻabit Musrepov; Tarj. V. Tarnaste. — Tallin: Eesti raamat, 1982. — 310 b.; 21 sm; ISBN Tarj. (Tarj.) : 1 r. 30 k.
- Ulpan uning ismi: Roman; Bir marta va umrbod / Gʻabit Musrepov; Avtoriz. tarj. s kaz. A. Belyaninova. — Olmaota: Yozuvchi, 1982. — 367 b.; 21 sm; ISBN Tarj. (Tarj.) : 1 r. 50 k.
- Ulpan uning ismi [Matn]: Roman. Bir umrga: Qissa / Gʻabit Musrepov; Avtoriz. tarj. s kaz. A. Belyaninov; [Rassom. M. Kisamedinov]. — Olmaota: Yozuvchi, 1976. — 367 s., 4 l. sv. il.; 20 sm.