Ultrabinafsha nurlanish sahifasining manbasini koʻrish

'''Ultrabinafsha nurlanish''', ultrabinafshanurlar — toʻlqin uz. 10* m dan 410 7 m gacha boʻlgan [[elektromagnit nurlanish]]. Ultrabinafsha [[nurlanish]] koʻzga koʻrinadigan nurlanishning qisqa toʻlqinli qismi bilan rentgen nurlarning uzun toʻlqinli qismi oraligʻida joylashgan. Toʻlqin uz. 2YU*7 m dan katta boʻlgan Ultrabinafsha nurlanishni lyuminoforlar bilan qoplangan ekran orqali sezish mumkin. Bunda ekranga tushiriladigan spektrning binafsha nur tushgan joyining yonboshi oʻzidan nur chiqara boshlaydi. Bunday Ultrabinafsha nurlanishni dastlab nemis olimi N.Ritter va ingliz olimi U. X. Vollaston xlorli kumushga fotokimyoviy modda taʼsir qilib sezishgan (1801). Toʻlqin uz. 210 7 m dan kichik Ultrabinafsha nurlanish barcha moddalar, hatto havoning yupqa qatlamida ham kuchli yutiladi. Uni aniklash uchun vakuum spektral asboblardan foydalaniladi. [[Toʻlqin uzunligi]] qisqa Ultrabinafsha nurlanishni birinchi boʻlib nemis olimi V.Shuman oʻzi yaratgan flyuoritdan yasalgan prizmali vakuum spektrografi yordamida qayd etgan (1885—1903).

Ultrabinafsha nurlanishning hosil boʻlishi quyidagicha: atom yoki [[molekula]] uygʻotilgan holatdan normal holatga oʻtganida Ultrabinafsha nurlanish chiqaradi va elektronlarning tormozlanishi hamda rekombinatsiyasi paytida temperaturasi 3000 K dan yuqori boʻlgan qizigan moddalar Ultrabinafsha nurlanishni tutash spektr koʻrinishda chiqara boshlaydi. Atom, ion va yengil molekulalar chikargan Ultrabinafsha nurlanish spektri alohidaalohida chiziklardan iborat boʻlib, maʼlum bir qonuniyat bilan joylashgan spektral seriyalarni hosil qiladi. Ogʻir molekulalar chiqargan Ultrabinafsha nurlanish spektrining tuzilishi murakkab boʻlib, maʼlum kenglikdagi polosalardan iborat. Quyosh, yulduz kabi koinot obʼyektlari Ultrabinafsha nurlanishning tabiiy manbalaridir. Quyosh tik paytida Ultrabinafsha nurlanishning koʻp qismi Yerga yetib keladi. Sunʼiy usulda Ultrabinafsha nurlanishni hosil qilish uchun turli gaz bilan toʻldirilgan lampalar qoʻllanadi. Bular ichida yuqori bosimli PRK2, PRK7 va boshqa tipdagi simobli lampalar keng tarqalgan. Bundan tashqari, sanoatda Ultrabinafsha nurlanish ni hosil qilish uchun [[vodorod]], ksenon va boshqa gaz razryadli lampalar ishlab chiqarilgan. Koʻmir tayoqchalar orasida hosil qilingan [[elektr yoyi]] ham Ultrabinafsha nurlanish manbai boʻlishi mumkin. Undan chiqayotgan butun nurlanishning 80% Ultrabinafsha nurlanish spektriga toʻgʻri keladi.

Fan va texnikada hozirgi paytda Ultrabinafsha nurlanish optik kvant generatori — [[lazer]] yordamida olinadi. U spektrograf monoxromatorlar yordamida oʻrganiladi. Spektrning bu qismi uchun moʻljallangan optik asboblar boshqa optik asboblardan obyektiv va prizmalarning kvarsdan tayyorlanganligi bilan farq qiladi. Chunki shisha 3,210~7 m dan qisqatoʻlqindagi Ultrabinafsha nurlanishni oʻzida yutib qoladi. 1,810 7 m dan qisqa toʻlqindagi Ultrabinafsha nurlanish ni kvars ham yutib qoladi. Shuning uchun bunday qisqa toʻlqinli Ultrabinafsha nurlanishni oʻrganishda flyuorit yoki ftorli litiydan foydalaniladi.

Hayvon va oʻsimliklar tarixini oʻrganish (paleontologiya)da, qad. qoʻlyozma va yozuvlarni tekshirish (arxeologiya)da, kartinalardagi oddiy koʻz bilan koʻrib boʻlmaydigan restavratsiya izlarini tiklash (sanʼatshunoslik)da, hujjatlarning haqiqiyligini (kriminalistika), qon guruhini aniklashda, baʼzi kasalliklar, mas, bolalarda raxit kasalligini davolashda, havo, suv, sut kabilarni sterillash (tibbiyot)da va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi. Uzun toʻlqinli Ultrabinafsha nurlanish atmosferada kam yutiladi. Bunday nurlar taʼsirida badan qorayadi. Quyosh nurlari tik tushgan joyda maʼlum vaqt davomida muhim hayotiy funksiyalarni yaxshilaydi. Ultrabinafsha nurlanishtaʼsirida gazlar ionlashadi, baʼzi kimyoviy jarayonlar tezlashadi, xonalar bakteriyalardan dezinfeksiya qilinadi. Ultrabinafsha nurlanish koʻz toʻr pardasiga kuchli taʼsir etib, uni yemiradi. Shu sababli, quyoshga himoya koʻzoynagisiz qarash zararlidir.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{OʻzME}}


{{chala|Ultrabinafsha nurlanish=Ultrabinafsha nurlanish - rentgen va ko‘rinuvchi nurlanish 
diapazoni oralig‘idajoylashuvchi elektromagnit nurlanish spektri (^ 
=100-400 nm) hisoblanadi. Shuningdek, biologik ta’sir xususiyatiga 
ko‘ra, ultrabinafsha nurlanish quyidagi diapazonlarga tasniflanadi:
• A - ultrabinafsha nurlanish diapazoni ( X = 3 1 5 ^0 0 ш ) ;
• В - ultrabinafsha nurlanish diapazoni ( X =280-315 nm);
• С - ultrabinafsha nurlanish diapazoni ( X =200-280 nm);
• D - Vakuum tavsifidagi ultrabinafsha nurlanish diapazoni 
( X — I 00—200 nm).
C- ultrabinafsha nurlanish diapazoni (X =200-280 nm) bakteriya 
va viruslarga nisbatan yo‘q qiluvchi (bakteritsid ta’sir) ta’sirga 
ega hisoblanadi. Bunda mikroorganizmlarning bakteritsid ta’sirga 
sezgirlik maksimal darajasi 254-265 nm sohaga to‘g‘ri keladi va 
bu holatda mikroorganizmlar DNK va RNK makromolekulalarida 
qaytmas o ‘zgarishlar yuz beradi. Shu sababli, ultrabinafsha 
nurlanishning ushbu diapazonidan suv va havo tarkibini patogen 
mikroorganizmlardan zararsizlantirish maqsadidagi texnologiyalarda foydalaniladi.
Ultrabinafsha nurlanish intensivlik qiymati ortgan holatda, 
o‘simliklarda fotosintez jarayoni susayishi, o ‘z navbatida qishloq 
xo‘jaligi ekinlari hosildorligi keskin kamayishi, okean suvlarida fitoplankton miqdori kamayishi, odam va hayvonlar organizmida 
kasallanishga moyillik ortishi, ko‘rish tizim i, teri kasalliklari, 
jumladan, o‘sma kasalliklari, genetik o ‘zgarishlar yuzaga kelish 
ehtimolligi darajasi ortishi qayd qilingan.
Ozon qavati biosferani zararli ultrabinafsha nurlanish ta’siridan 
himoya qiladi. Stratosfera qatlamida ozon qavati tuzilishi va 
funksiyasining ilmiy asosda o‘rganilishi XX asrning 1970-yillaridan 
boshlangan bo‘lib, hozirgi vaqtda ayrim kimyoviy moddalar ta’sirida 
ozon qavati yemirilishi aniqlangan. Masalan, Antarktika ustida 
Stratosfera qatlamida 1975-1984-yillar davomida ozon qavati ~40 
foizga kamayishi aniqlangan.}}