Umayya ibn Abi as-Salt sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Umayya ibn Abi as-Salt
 | asl oti              = أمية بن أبي الصلت
 | izoh                 = 
 | tavallud_sanasi      = 6-asr oxiri
 | tavallud_joyi        = [[Toif]]
 | vafot_sanasi         = 626-yil, (90 yosh)
 | partiyasi            = [[Hanif]]
}}
'''Umayya ibn Abi as-Salt''' ([[arabcha]]:أمية بن أبي الصلت) – islomgacha boʻlgan arab shoiri boʻlib, butlarga sigʻinish oʻrniga [[Monoteizm|yakkaxudolikni]] targʻib qilgan. Banu Saqif qabilasidan boʻlib, onasi tomonidan [[Quraysh]] qabilasidan boʻlgan deb hisoblangan. Islom tarqalishi davrida Umayya Muhammadning keksa zamondoshi boʻlib, islom manbalarida islomni qabul qilganligi bahsli boʻlgan.

== Biografiyasi ==
Anʼanaga koʻra, Umayya [[Toif|Toifda]] tugʻilgan. Uning toʻliq ismi Umayya ibn Abu as-Salt as-Saqafiy, toʻliq nasl-nasabi ''Umayya ibn Abu as-Salt ibn Abdulloh ibn Abu Rabi’a ibn Avf ibn Saqifdir'' . Demak, uning nasl-nasabi Banu Saqif qabilasiga borib taqaladi<ref name=":0">{{Kitob manbasi |last=Ibn Kathir |url= |title=Al-Bidāya wa l-Nihāya |isbn=978-9953520841 |language=ar |chapter=On the news of Umayya ibn Abi as-Salt}}</ref>. Uning onasi arab patriarxi [[Qusay ibn Kilab|Qusay ibn Kilabning]] nevarasi Ruqayya ismli ayol boʻlib, onalik jihatdan [[Quraysh]] qabilasidandir<ref name=":0" />.

== Dini ==
Aytishlaricha, Umayya islomgacha boʻlgan arab monoteisti boʻlib, oʻsha zamondagi butlarga sigʻinishni rad etgan<ref name=":02">{{Kitob manbasi |last=Ibn Kathir |url= |title=Al-Bidāya wa l-Nihāya |isbn=978-9953520841 |language=ar |chapter=On the news of Umayya ibn Abi as-Salt}}</ref><ref name=":3">{{Kitob manbasi |last= |first= |url=https://books.google.com/books?id=ywZNnQAACAAJ |title=Mukhtasar Tarikh Dimashq |date=2013 |publisher=Turath For Solutions |isbn=978-9957-67-104-4 |language=ar}}</ref><ref name=":4">Khan, Maulana Wahiduddin. ''[https://quran.com/en/7:176/tafsirs/tazkirul-quran-en Tazkirul Quran]''. New Delhi, India: Goodword Books. {{ISBN|9789663351629}}.</ref>. U yahudiy va nasroniylarni ziyorat qilib, ularning bitiklari bilan tanishgan, arablarga paygʻambar kelayotganini bilganligi qayd etilgan. Ammo Muhammad bilan tanishib, rashk tufayli uni rad etdi. Shu sababli, u baʼzan [[Tafsir|tafsirda]] (Qur’on tafsirida) Qur’on 7:175 ga murojaat qilish uchun nomzod sifatida tilga olinadi{{Sfn|Hawting|2017}}<ref name=":3" />. [[Kitob al-Agʻoniy|''"Kitob al-Agʻoniy"'']] manbasiga koʻra, Umayya oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilgan, garchi bu rivoyatni sahih deb qabul qilish sabablari juda nozikdir{{Sfn|Hawting|2017}}.

[[Ibn Hajar al-Asqaloniy|Ibn Hajar al-Asqaloniyning]] aytishicha, Umayya umrining oxirlarida, taxminan 626-yilda vafot etganida islomni qabul qilgan<ref>{{Kitob manbasi |last=Ibn Hajar |title=Al Isabah fi Tamyiz Al Sahabah |publisher=Dār al-kutub al-ʿilmiyya |isbn=9782745135070 |location=Beirut, Lebanon}}</ref>.

== Umayya va Muhammad ==
Bir nechta xabarlarda Umayya va Muhammad oʻrtasidagi munosabatlar haqida soʻz boradi, koʻp hollarda ijobiy munosabatlar tasvirlangan. Bir kuni Umayya Muhammadga sheʼrlaridan bir bayt oʻqib berdi. Buni eshitgan Muhammad undan yuztaga yetguncha yana misra oʻqishni davom ettirishni soʻradi. Bularni eshitib, turli xabarlarda Muhammadga nisbatan boshqacha gaplar aytiladi, biroq ularning barchasiga xos boʻlgan fikr shundaki, uning sheʼriyati musulmon yozgan sheʼrga oʻxshardi, garchi Umayya oʻzi butparast boʻlsa ham{{Sfn|Yosefi|2017}}.

== Ishonchlilik ==
Bugungi kunda tarixchilar Umayya haqida yozilgan biografik maʼlumotlarni tarixnavislik dalillaridan mahrum deb hisoblaydilar{{Sfn|Mongellaz|2024}}.

== Sheʼriyat ==
Umayya shoir sifatida islomdan oldingi urushlar, jumladan Avs va [[Banu Xazraj|Xazraj]], Banu Bakr va [[Banu Tagʻlib|Banu Tagʻlib]] oʻrtasidagi Basus urushi haqida sheʼrlar yozgan<ref>{{Kitob manbasi |last=al-Jumahi |first=Ibn Salam |url=https://archive.org/details/tabaqatalshuaraa00jumauoft |title=Tabaqat al-shu'ara' al-jahiliyin wa-al-Islamiyin |publisher=Misr al-Matba'ah al-Mahmudiyah al-Tijariyah al-Kubra |location=Egypt}}</ref>. Uning „Devon“ida aks ettirilgan sheʼrlar hikmat va goʻzallik mavzulariga qaratilgan<ref name=":1">{{Kitob manbasi |last=Yamut |first=Bashir |url=https://www.noor-book.com/en/ebook-Di%CC%84wa%CC%84n-Umayyah-ibn-Abi%CC%84-alS%CC%A3alt-pdf |title=Dīwān Umayyah ibn Abī al-Ṣalt |publisher=Al Ahliya Library |edition=1st |location=Beirut, Lebanon |language=Arabic}}</ref><ref name=":2">{{Kitob manbasi |title=Dīwān Umayyah ibn Abī al-Ṣalt |publisher=Dār Ṣādir lil-Ṭibā‘ah wa-al-Nashr |location=Beirut, Lebanon |language=Arabic}}</ref>.

Sheʼrlarning haqqoniyligi va Umayyaga nisbat berilishi shubha ostiga qoʻyilgan<ref>{{Cite journal|last=Seidensticker|first1=Tilman|date=1996|title=The Authenticity of the Poems ascribed to Umayya Ibn Abī al-Ṣalt|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315026503-8/authenticity-poems-ascribed-umayya-ibn-ab%C4%AB-al-%E1%B9%A3alt-tilman-seidensticker|journal=Tradition and Modernity in Arabic Language and Literature|edition=1st|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315026503-8|doi_brokendate=1 November 2024|isbn=9781315026503}}</ref>. Umayya sheʼriyatining ilk toʻplami Umayya vafotidan taxminan 250 yil oʻtgach, IX asr olimi Musammad Habibning (vaf. 859) ''devonida'' boʻlgan. Bundan tashqari, baʼzi olimlar Umayyaga tegishli sheʼriyat Qur’on va [[tafsir]] (Qur’on tafsiri) taʼsirida oʻzgarganini taʼkidlaydilar. Shu sababli, Teodor Noldeke davridan beri koʻpchilik olimlar sheʼr soxta va haqiqiy islomgacha emas, degan xulosaga kelishdi{{Sfn|Reynolds|2010}}. Soʻnggi yillarda bir qancha olimlar Umayyaga tegishli asarda asl materiallar mavjudligi haqida ikkilanib, baʼzilarini haqiqiy deb bilishni afzal koʻrishdi{{Sfn|Hawting|2017}}. Nikolay Sinay Samud qabilasining tuyasi bilan bogʻliq misralarning haqiqiyligini isbotladi{{Sfn|Sinai|2011}}. Hoting Sinayning argumenti ishonchli yoki ishonchli emasligi haqida aniq gap aytmagan{{Sfn|Hawting|2017}}.

1934–1936-yillarda livanlik olim Bashir Yamut Umayyaga tegishli boʻlgan bir qancha sheʼrlarni toʻplab, ularni „Devon Umayya ibn Abi as-Salt“ deb nomlanuvchi kitobga jamlagan<ref name=":12">{{Kitob manbasi |last=Yamut |first=Bashir |url=https://www.noor-book.com/en/ebook-Di%CC%84wa%CC%84n-Umayyah-ibn-Abi%CC%84-alS%CC%A3alt-pdf |title=Dīwān Umayyah ibn Abī al-Ṣalt |publisher=Al Ahliya Library |edition=1st |location=Beirut, Lebanon |language=Arabic}}</ref>. Yana bir devon 1998-yilda [[Bayrut|Livanning Bayrut]] shahrida Dar Sadr tomonidan nashr etilgan<ref name=":22">{{Kitob manbasi |title=Dīwān Umayyah ibn Abī al-Ṣalt |publisher=Dār Ṣādir lil-Ṭibā‘ah wa-al-Nashr |location=Beirut, Lebanon |language=Arabic}}</ref>.

== Qur’on bilan aloqadorlik ==
Umayya sheʼriyatida [[Qurʼon|Qur’ondagi]] mavular uchrashi uzoq vaqtdan beri qayd etilgan{{Sfn|Huart|1904}}. 1904-yilda Klement Xuart Umayya Qur’onning koʻp qismlarida uchraydigan Injil hikoyalari bilan shugʻullangani va uning sheʼrlari va Qur’on oʻrtasida atamaviy oʻxshashlik borligi, masalan, Qur’onning bir joyidagi toshqin afsonasida ''tannur'' („tandir“) dan foydalanishi eʼtiborga olingan{{Sfn|Reynolds|2010}}.

Umayya ham, Qur’ondagi kabi ham [[Kreatsionizm|yaratilish]], [[esxatologiya]] va [[Paygʻambar|Bibliyadagi paygʻambarlik]] epizodlarida muhim mavzularni koʻrib chiqadi. Yana Samud qabilasi va [[tuya]] haqidagi hikoyani koʻrib chiqadi, samoviy mudofaa tizimlari tomonidan otilgan osmonga koʻtarilishi [[Jin|jinlar]] tomonidan tasvirlanadi{{Sfn|Sinai|2011}} va [[Mariya|Maryamga]] [[Blagovesheniye|xabar berish]] haqidagi shunga oʻxshash hikoyani oʻz ichiga oladi{{Sfn|Anthony|2022}}. Umayyada ham toshqin hikoyasi mavjud.

== Yana qarang ==

* [[Varaqa ibn Navfal]]
* [[Zayd ibn Amr]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:7-asr arab kishilari]]