Umumiy kelib chiqish sahifasining manbasini koʻrish

{{Evolutsion biologiya}}

'''Umumiy kelib chiqish''' ({{lang-en|Common descent}}) — bu [[Evolyutsion biologiya|evolyutsion biologiyadagi]] tushuncha bo'lib, bir turning keyinchalik paydo bo'lgan ikki yoki undan ortiq turning ajdodi ekanligini anglatadi. Zamonaviy evolyutsion biologiyaga ko'ra, barcha tirik mavjudotlar [[Yer|Yerdagi]] barcha [[Hayot|hayotning]] [[So'nggi universal umumiy ajdod|so'nggi universal umumiy ajdodi]] (LUCA) deb ataladigan yagona ajdodning avlodlari bo'lishi mumkin.<ref>{{Cite journal|last1=Weiss|first1=Madeline C.|last2=Sousa|first2=Filipa L.|last3=Mrnjavac|first3=Natalia|last4=Neukirchen|first4=Sinje|last5=Roettger|first5=Mayo|last6=Nelson-Sathi|first6=Shijulal|last7=Martin|first7=William F.|date=2016-07-25|title=The physiology and habitat of the last universal common ancestor|url=https://www.nature.com/articles/nmicrobiol2016116|journal=Nature Microbiology|language=en|volume=1|issue=9|page=16116|doi=10.1038/nmicrobiol.2016.116|pmid=27562259|s2cid=2997255|issn=2058-5276|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Forterre|first1=Patrick|last2=Gribaldo|first2=Simonetta|last3=Brochier|first3=Céline|date=October 2005|title=[Luca: the last universal common ancestor]|journal=Médecine/Sciences|volume=21|issue=10|pages=860–865|doi=10.1051/medsci/20052110860|issn=0767-0974|pmid=16197904|doi-access=free}}</ref><ref name="theobald">{{cite journal|last=Theobald|first=Douglas L.|date=13 May 2010|title=A formal test of the theory of universal common ancestry|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-05-13_465_7295/page/218|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=465|issue=7295|pages=219–222|doi=10.1038/nature09014|pmid=20463738|bibcode=2010Natur.465..219T|s2cid=4422345}}</ref><ref name="steel">{{cite journal|last1=Steel|first1=Mike|author1-link=Mike Steel (mathematician)|last2=Penny|first2=David|date=13 May 2010|title=Origins of life: Common ancestry put to the test|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-05-13_465_7295/page/168|journal=Nature|volume=465|issue=7295|pages=168–169|doi=10.1038/465168a|pmid=20463725|bibcode=2010Natur.465..168S|s2cid=205055573|doi-access=free}}</ref>

Umumiy kelib chiqish [[Tur hosil bo'lishi|tur hosil bo'lishining]] (speciation) natijasi bo'lib, bunda bir nechta turlar yagona ajdod populyatsiyasidan kelib chiqadi. Ikki tur umumiy ajdod populyatsiyasiga qanchalik yaqin davrda ega bo'lgan bo'lsa, ular o'zaro shunchalik yaqin qarindosh hisoblanadi. Hozirda yashayotgan barcha organizmlarning eng so'nggi umumiy ajdodi so'nggi universal ajdod bo'lib, u taxminan [[Hayotning evolyutsion tarixi xronologiyasi|3,9 milliard yil oldin]] yashagan.<ref name="theobald" /> Yerdagi hayotga oid eng dastlabki ikki dalil — G'arbiy [[Grenlandiya|Grenlandiyada]] topilgan, yoshi 3,7 milliard yilga teng [[Metach o'kindi jins|metach o'kindi jinslardagi]] [[Biogen modda|biogen]] deb topilgan [[grafit]]<ref name="NG-20131208">{{cite journal|last1=Ohtomo|first1=Yoko|last2=Kakegawa|first2=Takeshi|last3=Ishida|first3=Akizumi|last4=Nagase|first4=Toshiro|last5=Rosing|first5=Minik T.|display-authors=3|date=January 2014|title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks|journal=[[Nature Geoscience]]|volume=7|issue=1|pages=25–28|bibcode=2014NatGe...7...25O|doi=10.1038/ngeo2025}}</ref> hamda [[G'arbiy Avstraliya|G'arbiy Avstraliyada]] topilgan, yoshi 3,48 milliard yilga teng [[Qumtosh|qumtoshlardagi]] [[mikrobial mat]] [[Fossil|qazilmalaridir]].<ref>{{cite journal|last=Doolittle|first=W. Ford|author-link=Ford Doolittle|date=February 2000|title=Uprooting the Tree of Life|url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf|journal=[[Scientific American]]|volume=282|issue=2|pages=90–95|doi=10.1038/scientificamerican0200-90|pmid=10710791|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907081933/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf|archive-date=2006-09-07|access-date=2015-11-22|bibcode=2000SciAm.282b..90D}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Glansdorff|first1=Nicolas|author2=Ying Xu|last3=Labedan|first3=Bernard|date=9 July 2008|title=The Last Universal Common Ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner|journal=[[Biology Direct]]|volume=3|article-number=29|doi=10.1186/1745-6150-3-29|pmc=2478661|pmid=18613974|doi-access=free}}</ref><ref name="AP-20131113">{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |date=13 November 2013 |title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom |publisher=[[Yahoo News]] |agency=[[Associated Press]] |url=https://www.yahoo.com/news/oldest-fossil-found-meet-microbial-mom-223338964.html |url-status=dead |access-date=2015-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110152138/https://www.yahoo.com/news/oldest-fossil-found-meet-microbial-mom-223338964.html |archive-date=2019-11-10}}</ref><ref name="AST-20131108">{{cite journal|last1=Noffke|first1=Nora|author1-link=Nora Noffke|last2=Christian|first2=Daniel|last3=Wacey|first3=David|last4=Hazen|first4=Robert M.|author-link4=Robert Hazen|date=16 December 2013|title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ''ca''. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia|journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]]|volume=13|issue=12|pages=1103–1124|doi=10.1089/ast.2013.1030|pmc=3870916|pmid=24205812|bibcode=2013AsBio..13.1103N}}</ref> Yerdagi barcha hozirgi tirik organizmlar umumiy [[Genetika|genetik]] merosga ega. Biroq, erta evolyutsiya davrida sezilarli darajadagi [[gorizontal gen ko'chishi]] sodir bo'lganligi haqidagi taxminlar hayotning [[Monofiliya|monofiliyasi]] (yagona ajdoddan kelib chiqqanligi) borasida savollar tug'dirmoqda.<ref name="theobald" /> Barcha tirik hayvonlar uchun umumiy bo'lgan 6331 ta [[Gen|genlar]] guruhi aniqlangan; ular [[Prekembriy]] davrida, [[Kriogeniy|650 million yil oldin]] yashagan yagona [[Hayvon#Filogenez|umumiy ajdoddan]] kelib chiqqan bo'lishi mumkin.<ref name="NYT-20180504" /><ref name="NC-20150430" />

Evolyutsion jarayon orqali universal umumiy kelib chiqish g'oyasi birinchi marta britaniyalik [[Tabiat tarixi|tabiatshunos]] [[Charlz Darvin]] tomonidan uning 1859-yilda chop etilgan [[Turlarning kelib chiqishi|«Turlarning kelib chiqishi»]] (On the Origin of Species) kitobining xulosa qismida ilgari surilgan:

{{Blockquote|Hayotga bo'lgan bunday qarashda buyuklik bor: uning turli kuchlari dastlab bir yoki bir nechta shakllarga singdirilgan va sayyoramiz tortishishning o'zgarmas qonuniga muvofiq aylanishda davom etar ekan, bunday oddiy boshlanishdan cheksiz go'zal va ajoyib shakllar paydo bo'lgan va bo'lmoqda.<ref name="origin_490">{{harvnb|Darwin|1859|p=490}}</ref>}}
== Tarix ==
Barcha tirik mavjudotlarning (shu jumladan, fan tomonidan jonsiz deb hisoblanadigan narsalarning ham) o'zaro bog'liqligi dunyo bo'ylab ko'plab tubjoy xalqlarning dunyoqarashida takrorlanuvchi mavzudir.<ref>{{Cite news|last=Staff|first=I. C. T.|title=We Are All Related: Indigenous Knowledge Reaffirmed by Digitized Tree of Life|url=https://indiancountrytoday.com/archive/we-are-all-related-indigenous-knowledge-reaffirmed-by-digitized-tree-of-life|access-date=2021-05-05|newspaper=Ict News|date=13 September 2018 |language=en}}</ref> Keyinchalik, 1740-yillarda fransuz [[matematik]]i [[Pyer Lui Mopertyui]] (Pierre Louis Maupertuis) barcha organizmlar umumiy ajdodga ega ekanligi va ular tasodifiy o'zgaruvchanlik hamda [[tabiiy tanlanish]] orqali turlanganligi haqidagi g'oyaga kelgan.<ref>{{harvnb |Crombie |Hoskin |1970 |pp=[https://books.google.com/books?id=OOgzAAAAIAAJ&dq=Maupertuis+%22for+the+first+time%22&pg=PA62 62–63]}}</ref><ref>{{harvnb |Treasure |1985 |p=142}}</ref>

1790-yilda faylasuf [[Immanuel Kant]] o'zining «[[Hukm qilish qobiliyatini tanqid]]» (''Kritik der Urteilskraft'') asarida hayvon shakllarining o'xshashligi{{efn|Hozirgi kunda bu [[Gomologiya (biologiya)|gomologiya]] deb ataladi.}} umumiy birlamchi turni va shu tariqa umumiy ota-onani nazarda tutishini yozgan.<ref>{{harvnb |Kant |1987 |p=[https://books.google.com/books?id=y5wQD-ioaUUC&dq=Critique+of+Judgment+%22original+mother%22&pg=PA304 304]}}: "Ushbu shakllar orasidagi barcha xilma-xillikka qaramay, ular umumiy arxetip asosida yaratilgandek tuyuladi va ular orasidagi bu o'xshashlik ularning aslida qarindosh ekanligi, umumiy birlamchi onadan hosil bo'lganligi haqidagi shubhamizni kuchaytiradi".</ref>

1794-yilda Charlz Darvinning bobosi [[Erazm Darvin]] (Erasmus Darwin) quyidagi savolni o'rtaga tashlagan:
<blockquote>Yer mavjud bo'la boshlaganidan beri o'tgan uzoq vaqt mobaynida, ehtimol insoniyat tarixi boshlanishidan millionlab asrlar oldin, barcha issiq qonli hayvonlar {{Smallcaps |buyuk Birlamchi Sabab}} hayotiylik baxsh etgan, ta'sirlanishlar, sezgilar, irodaviy harakatlar va assotsiatsiyalar orqali yo'naltirilgan yangi moyilliklarga ega yangi qismlarni orttirish qudratiga ega bo'lgan bitta tirik toladan paydo bo'lganini tasavvur qilish juda dadil bo'lmasmikin? Va shu tariqa u o'zining ichki faolligi bilan takomillashishni davom ettirish hamda bu takomillashuvlarni nasldan-naslga, avloddan-avlodga cheksiz dunyo bo'ylab yetkazish qobiliyatiga ega bo'lganini tasavvur qilish-chi?<ref>{{harvnb |Darwin |1818 |p=397 [§&nbsp;39.4.8]}}</ref></blockquote>

[[Charlz Darvin]]ning umumiy kelib chiqish haqidagi qarashlari «[[Turlarning kelib chiqishi]]» asarida ifodalangan bo'lib, unga ko'ra barcha hayot shakllari uchun faqat bitta ajdod bo'lishi ehtimoli yuqori edi:

<blockquote>Shunday qilib, men analogiyadan kelib chiqib, ehtimol bu yerda yashagan barcha organik mavjudotlar hayot birinchi marta nafas olgan qandaydir bitta birlamchi shakldan kelib chiqqan degan xulosaga kelishim kerak.<ref>{{harvnb |Darwin |1859 |p=484}}</ref></blockquote>

Ammo u bu mulohazadan oldin shunday deydi: «Analogiya meni yana bir qadam oldinga, ya'ni barcha hayvonlar va o'simliklar qandaydir bitta prototipdan kelib chiqqan degan ishonchga yetaklaydi. Biroq analogiya aldamchi qo'llanma bo'lishi mumkin». Keyingi nashrda<ref>Darwin, C. R. 1860. On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life. London: John Murray. 2nd edition, second issue, page 466</ref> esa u shunday ta'kidlaydi: <blockquote>«Biz eng oddiy va eng mukammal organlar orasidagi barcha mumkin bo'lgan o'tish darajalarini bilmaymiz; uzoq yillar davomida Tarqalishning barcha xilma-xil vositalarini bilamiz yoki Geologik Solnoma qanchalik nomukammal ekanligini bilamiz deb da'vo qilib bo'lmaydi. Bu qiyinchiliklar qanchalik jiddiy bo'lmasin, mening fikrimcha, ular bir nechta yaratilgan shakllardan keyingi modifikatsiyalar orqali kelib chiqish nazariyasini rad eta olmaydi».</blockquote>

Umumiy kelib chiqish nazariyasi Darvinning nashridan so'ng [[ilmiy hamjamiyat]] orasida keng qabul qilindi.<ref>Krogh, David. (2005). ''Biology: A Guide to the Natural World''. Pearson/Prentice Hall. p. 323. {{ISBN|978-0321946768}} "O'zgarishlar bilan kelib chiqish g'oyasi Darvinning «Turlarning kelib chiqishi» asari 1859-yilda nashr etilgandan ko'p o'tmay ko'pchilik olimlar tomonidan qabul qilindi. Olimlar buni qabul qildilar, chunki u tirik dunyoning ko'plab qirralarini tushuntirib berardi".</ref> 1907-yilda [[Vernon Layman Kellogg]] «amalda hech bir nufuzli va tan olingan yutuqlarga ega tabiatshunos kelib chiqish nazariyasiga shubha qilmaydi», deb ta'kidladi.<ref>[[Vernon Lyman Kellogg|Kellogg, Vernon L]]. (1907). [https://archive.org/stream/darwinismtodaydi00kell#page/3/mode/2up ''Darwinism To-Day'']. Henry Holt and Company. p. 3</ref>

2008-yilda biolog [[T. Rayan Gregori]] (T. Ryan Gregory) quyidagilarni qayd etdi:

<blockquote>Umumiy kelib chiqish haqidagi umumiy tushunchaga zid keladigan hech qanday ishonchli kuzatuv topilmagan. Shunday ekan, keng ilmiy hamjamiyat evolyutsion kelib chiqishni Darvin davridan beri tarixiy haqiqat sifatida qabul qilgani va uni butun fan olamidagi eng ishonchli tarzda o'rnatilgan va fundamental ahamiyatga ega faktlardan biri deb hisoblashi ajablanarli emas.<ref>{{Cite journal | doi=10.1007/s12052-007-0001-z|title = Evolution as Fact, Theory, and Path| journal=Evolution: Education and Outreach| volume=1| pages=46–52|year = 2008|last1 = Gregory|first1 = T. Ryan|doi-access=free}}</ref></blockquote>

== Dalillar ==
=== Umumiy biokimyo ===

Hayotning barcha ma'lum shakllari bir xil fundamental biokimyoviy tashkilotga asoslangan: genetik axborot [[DNK]]da kodlanadi, [[Oqsil]] va RNK-[[ferment]]lar ta'sirida [[RNK]]ga transkripsiya qilinadi, so'ngra (juda o'xshash) [[ribosoma]]lar tomonidan oqsillarga translyatsiya qilinadi. Bunda [[Adenozintrifosfat|ATF]], [[Nikotinamid adenin dinukleotid fosfat|NADF]] va boshqalar energiya manbai sifatida xizmat qiladi. [[Sitoxrom c]] kabi keng tarqalgan moddalardagi kichik ketma-ketlik farqlarini tahlil qilish universal umumiy kelib chiqishni yanada tasdiqlaydi.<ref name=Knight>{{cite journal |last1=Knight |first1=Robin |last2=Freeland |first2=Stephen J. |last3=Landweber |first3=Laura F. |date=January 2001 |title=Rewiring the keyboard: evolvability of the genetic code |journal=[[Nature Reviews Genetics]] |volume=2 |issue=1 |pages=49–58 |doi=10.1038/35047500 |pmid=11253070 |s2cid=12267003 }}</ref> DNK replikatsiyasi kabi asosiy funksiyalarni bajaruvchi fermentlar sifatida xizmat qiladigan 23 ta oqsil barcha organizmlarda uchraydi. Bunday fermentlar to'plamining faqat bittasi mavjudligi yagona ajdodning ishonchli dalilidir.<ref name="theobald" /><ref name="Than2010">{{cite magazine |last1=Than|first1=Ker |title=All Species Evolved From Single Cell, Study Finds |url=https://news.nationalgeographic.com/news/2010/05/100513-science-evolution-darwin-single-ancestor/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515123853/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/05/100513-science-evolution-darwin-single-ancestor |url-status=dead |archive-date=May 15, 2010 |magazine=National Geographic |access-date=22 November 2017 |date=14 May 2010}}</ref> Barcha tirik hayvonlar uchun umumiy bo'lgan 6331 ta [[gen]]lar guruhi aniqlangan; ular [[Prekembriy]] davrida, [[Kriogeniy|650 million yil oldin]] yashagan yagona [[Hayvon#Filogenez|umumiy ajdod]]dan kelib chiqqan bo'lishi mumkin.<ref name="NYT-20180504">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |title=The Very First Animal Appeared Amid an Explosion of DNA |url=https://www.nytimes.com/2018/05/04/science/first-animal-genes-evolution.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2018/05/04/science/first-animal-genes-evolution.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited |date=4 May 2018 |work=[[The New York Times]] |access-date=4 May 2018 }}{{cbignore}}</ref><ref name="NC-20150430">{{cite journal |last1=Paps |first1=Jordi |last2=Holland |first2=Peter W. H. |title=Reconstruction of the ancestral metazoan genome reveals an increase in genomic novelty |date=30 April 2018 |journal=[[Nature Communications]] |volume=9 |pages=1730 |number=1730 (2018) |doi=10.1038/s41467-018-04136-5 |pmid=29712911 |pmc=5928047 |bibcode=2018NatCo...9.1730P }}</ref>

=== Umumiy genetik kod ===
{| class="wikitable floatright" style="border: none; text-align: center;"
| '''[[Aminokislota]]lar'''
| style="background-color:#ffe75f; width: 50px;" | nopolyar
| style="background-color:#b3dec0; width: 50px;" | polyar
| style="background-color:#bbbfe0; width: 50px;" | asosli
| style="background-color:#f8b7d3; width: 50px;" | kislotali
| style="border: none; width: 75px;" |
| style="background-color:#B0B0B0;" | Stop-kodon
|}
{| class="wikitable floatright"
|+ Standart genetik kod
!rowspan=2| 1-<br />asos
!colspan=8| 2-asos
|-
!colspan=2| T
!colspan=2| C
!colspan=2| A
!colspan=2| G
|-
!rowspan=4| T
| TTT
|rowspan=2 style="background-color:#ffe75f" | [[Fenilalanin|Fenil-<br>alanin]]
| TCT
|rowspan=4 style="background-color:#b3dec0" | [[Serin]]
| TAT
|rowspan=2 style="background-color:#b3dec0" | [[Tirozin]]
| TGT
|rowspan=2 style="background-color:#b3dec0" | [[Sistein]]
|-
| TTC
| TCC
| TAC
| TGC
|-
| TTA
|rowspan=6 style="background-color:#ffe75f" | [[Leysin]]
| TCA
| TAA
| style="background-color:#B0B0B0;" | [[Stop-kodon|Stop]] <!--(''Ochre'')-->
| TGA
| style="background-color:#B0B0B0;" | [[Stop-kodon|Stop]] <!--(''Opal'')-->
|-
| TTG
| TCG
| TAG
| style="background-color:#B0B0B0;" | [[Stop-kodon|Stop]] <!--(''Amber'')-->
| TGG
| style="background-color:#ffe75f;" | [[Triptofan]] <!-- to make the columns roughly the same width -->
|-
! rowspan="4" | C
| CTT
| CCT
|rowspan=4 style="background-color:#ffe75f" | [[Prolin]]
| CAT
|rowspan=2 style="background-color:#bbbfe0" | [[Gistidin]]
|CGT
|rowspan=4 style="background-color:#bbbfe0" | [[Arginin]]
|-
|CTC
|CCC
|CAC
|CGC
|-
|CTA
|CCA
|CAA
|rowspan=2 style="background-color:#b3dec0" | [[Glutamin]]
|CGA
|-
|CTG
|CCG
|CAG
|CGG
|-
! rowspan="4" | A
|ATT
|rowspan=3 style="background-color:#ffe75f" | [[Izoleysin]]
|ACT
|rowspan=4 style="background-color:#b3dec0" | [[Treonin]] <!-- to make the columns roughly the same width -->
|AAT
|rowspan=2 style="background-color:#b3dec0" | [[Asparagin]]
|AGT
|rowspan=2 style="background-color:#b3dec0" | [[Serin]]
|-
|ATC
|ACC
|AAC
|AGC
|-
|ATA
|ACA
|AAA
|rowspan=2 style="background-color:#bbbfe0" | [[Lizin]]
|AGA
|rowspan=2 style="background-color:#bbbfe0" | [[Arginin]]
|-
|ATG
| style="background-color:#ffe75f;" | [[Metionin]]
|ACG
|AAG
|AGG
|-
! rowspan="4" | G
|GTT
|rowspan=4 style="background-color:#ffe75f" | [[Valin]]
|GCT
|rowspan=4 style="background-color:#ffe75f" | [[Alanin]]
|GAT
|rowspan=2 style="background-color:#f8b7d3" | [[Asparagin kislotasi|Asparagin<br>kislotasi]]
|GGT
|rowspan=4 style="background-color:#ffe75f" | [[Glitsin]]
|-
|GTC
|GCC
|GAC
|GGC
|-
|GTA
|GCA
|GAA
|rowspan=2 style="background-color:#f8b7d3" | [[Glutamin kislotasi|Glutamin<br>kislotasi]]
|GGA
|-
|GTG
|GCG
|GAG
|GGG
|-
|}
[[Genetik kod]] (DNK ma'lumotlari [[aminokislota]]larga va shunga mos ravishda oqsillarga tarjima qilinadigan "tarjima jadvali") [[bakteriya]]lar va [[arxeya]]lardan tortib, [[hayvon]]lar va [[o'simlik]]largacha bo'lgan barcha ma'lum hayot shakllari uchun deyarli bir xildir. Ushbu kodning universalligi biologlar tomonidan odatda universal umumiy kelib chiqish foydasiga hal qiluvchi dalil sifatida qaraladi.<ref name=Knight/>

[[Genetik kod|Kodon]]lar (DNK tripletlari)ning [[aminokislota]]larga biriktirilishi usuli jiddiy optimallashtirilganga o'xshaydi. Richard Egelning ta'kidlashicha, ayniqsa [[gidrofob]] (qutbsiz) yon zanjirlar yaxshi tashkil etilgan bo'lib, bu eng dastlabki organizmlarga energiya uzatish uchun zarur bo'lgan elektron almashinuvi ([[redoks]]) reaksiyalarini ta'minlay oladigan, suvni qaytaruvchi sohalarga ega [[peptid]]larni yaratishga imkon berganligini ko'rsatadi.<ref name=Egel>{{cite journal |last1=Egel |first1=Richard |title=Primal Eukaryogenesis: On the Communal Nature of Precellular States, Ancestral to Modern Life |journal=Life |date=March 2012 |volume=2 |issue=1 |pages=170–212 |doi=10.3390/life2010170 |pmc=4187143 |pmid=25382122|bibcode=2012Life....2..170E |doi-access=free }}</ref>

=== Selektiv neytral o'xshashliklar ===

Adaptiv ahamiyatga ega bo'lmagan o'xshashliklarni [[konvergent evolyutsiya]] bilan tushuntirib bo'lmaydi va shuning uchun ular universal umumiy kelib chiqish uchun ishonchli dalil bo'lib xizmat qiladi. Bunday dalillar ikki sohadan olingan: [[aminokislota]] ketma-ketliklari va DNK ketma-ketliklari. Bir xil uch o'lchovli tuzilishga ega bo'lgan oqsillar aynan bir xil aminokislota ketma-ketligiga ega bo'lishi shart emas; ketma-ketliklar orasidagi har qanday ahamiyatsiz o'xshashlik umumiy kelib chiqishdan dalolat beradi. Ba'zi hollarda, bir xil aminokislotani kodlovchi bir nechta [[Genetik kod|kodon]]lar (DNK tripletlari) mavjud bo'lib, ular ortiqcha (redundant) hisoblanadi. Ko'pgina turlarning bir xil aminokislotani belgilash uchun aynan bir joyda bir xil kodondan foydalanishi (holbuki bu aminokislota bir nechta kodon bilan ifodalanishi mumkin) ularning yaqin umumiy ajdodga ega ekanligini ko'rsatadi. Agar aminokislota ketma-ketliklari turli ajdodlardan kelib chiqqan bo'lsa, ular har qanday ortiqcha kodonlar bilan kodlangan bo'lar edi va to'g'ri aminokislotalar allaqachon o'z o'rnida bo'lganligi sababli, [[tabiiy tanlanish]] qancha vaqt o'tmasin, kodonlarda hech qanday o'zgarishni keltirib chiqarmagan bo'lar edi. [[Genetik dreyf]] kodonlarni o'zgartirishi mumkin, ammo butun ketma-ketlikdagi barcha ortiqcha kodonlarning bir nechta nasllar bo'ylab aynan mos kelishi ehtimoldan juda yiroq. Xuddi shunday, umumiy nukleotid ketma-ketliklari, ayniqsa [[intron]]lar va [[psevdogen]]larning joylashuvi kabi ko'rinishidan neytral bo'lganlar, umumiy ajdodning kuchli dalilidir.<ref name="Sharma2005">{{cite book |last=Sharma |first=N. S. |title=Continuity And Evolution Of Animals |url=https://books.google.com/books?id=x7Q47fvCfLIC&pg=PA32 |year=2005 |publisher=Mittal Publications |isbn=978-81-8293-018-6 |pages=32–}}</ref>

=== Boshqa o'xshashliklar ===

Biologlar ko'pincha{{quantify|date=March 2018}} hujayraviy hayotning ko'plab jihatlaridagi universallikni yuqorida keltirilgan ishonchli dalillarni qo'llab-quvvatlovchi qo'shimcha isbot sifatida ko'rsatadilar. Bu o'xshashliklarga energiya tashuvchi [[adenozintrifosfat]] (ATF) va oqsillarda uchraydigan barcha aminokislotalarning [[Kirallik (kimyo)#Biokimyoda|chap qo'l]] (L-izomer) shaklida ekanligi kiradi. Biroq, bu o'xshashliklar universal umumiy kelib chiqish tufayli emas, balki [[Fan qonunlari|fizika va kimyo qonunlari]] ta'sirida paydo bo'lgan bo'lishi va shu sababli konvergent evolyutsiya natijasi bo'lishi ham mumkin. Bunga qarama-qarshi o'laroq, barcha tirik organizmlarda [[ATFaza#Transmembranal ATF sintazalar|transmembranal ATFazalar]]ning markaziy subbirliklari, ayniqsa aylanuvchi elementlarning membranaga qanday bog'langanligi bo'yicha gomologiya mavjudligi haqida dalillar bor. Bu LUCA (so'nggi universal umumiy ajdod) hujayraviy organizm bo'lgan degan taxminni tasdiqlaydi, garchi birlamchi membranalar yarim o'tkazuvchan bo'lib, keyinchalik zamonaviy bakteriyalar membranalariga, ikkinchi yo'nalishda esa zamonaviy arxeyalar membranalariga aylangan bo'lishi mumkin.<ref>
{{cite book
 |last= Lane |first= Nick |author-link= Nick Lane
 |year= 2015
 |title= The Vital Question: Why Is Life The Way It Is?
 |publisher= Profile Books |isbn= 978-1781250365
 |title-link= The Vital Question
 |page= <!--part 77 of online edition-->
}}
</ref>
=== Filogenetik daraxtlar ===
Yana bir muhim dalil — barcha tirik turlarning taxminiy bo'linishlari va umumiy ajdodlarini aks ettiruvchi batafsil filogenetik daraxtlardan (ya'ni turlarning "shajara daraxtlari"dan) olinadi. 2010-yilda Duglas L. Teobald (Douglas L. Theobald) mavjud genetik ma'lumotlarning statistik tahlilini nashr etdi.<ref name="theobald" /> U ushbu ma'lumotlarni filogenetik daraxtlarga joylashtirib, "rasmiy test orqali hayotning birligi uchun kuchli miqdoriy dalil"ni taqdim etdi.<ref name="steel" />

An'anaga ko'ra, bu daraxtlar tashqi ko'rinish, [[embriologiya]] va boshqalar kabi morfologik usullardan foydalangan holda qurilgan. So'nggi paytlarda genetik va oqsil ketma-ketliklari o'rtasidagi o'xshashliklar va farqlarga asoslangan molekulyar ma'lumotlardan foydalangan holda ushbu daraxtlarni qurish imkoniyati paydo bo'ldi. Barcha bu usullar, garchi ko'pchilik [[genetik o'zgaruvchanlik]] tashqi morfologiyaga ta'sir qilmasa-da, mohiyatan o'xshash natijalarni beradi. Turli xil ma'lumotlarga asoslangan filogenetik daraxtlarning o'zaro mos kelishi haqiqiy asosiy umumiy kelib chiqishning kuchli dalilidir.<ref>{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/section1.html#independent_convergence |title=Prediction 1.3: Consilience of independent phylogenies |last=Theobald |first=Douglas L. |work=29+ Evidences for Macroevolution: The Scientific Case for Common Descent |version=Version 2.89 |publisher=[[TalkOrigins Archive|The TalkOrigins Foundation]] |access-date=2009-11-20}}</ref>

== E'tirozlar ==

[[File:Tree Of Life (with horizontal gene transfer).svg|class=skin-invert-image|thumb|2005-yilgi [[hayot daraxti (biologiya)|hayot daraxti]] ko'plab [[gorizontal gen ko'chishi]] holatlarini ko'rsatib, bir nechta ehtimoliy kelib chiqish manbalarini nazarda tutadi.]]

=== Gen almashinuvi filogenetik tahlilni xiralashtiradi ===
Teobald erta evolyutsiya davrida sezilarli darajadagi [[gorizontal gen ko'chishi]] sodir bo'lgan bo'lishi mumkinligini qayd etdi. Bugungi kunda bakteriyalar uzoq qarindosh bo'lgan nasllar o'rtasida gen almashish qobiliyatini saqlab qolgan. Bu filogenetik tahlilning asosiy taxminini, ya'ni genomlarning o'xshashligi umumiy ajdodni anglatadi degan tushunchani zaiflashtiradi. Chunki yetarli darajadagi gen almashinuvi nasllarga, ular [[monofiliya|umumiy ajdodga ega bo'lishidan]] qat'i nazar, o'z genomining katta qismini bo'lishish imkonini beradi. Bu hayotning yagona ajdoddan kelib chiqqanligi borasida savollar tug'ilishiga olib keldi.<ref name="theobald" /> Biroq, biologlar butunlay qarindosh bo'lmagan proto-organizmlarning gen almashishi ehtimolini juda past deb hisoblaydilar, chunki ularning turli xil kodlash mexanizmlari ishlaydigan tizimlar o'rniga faqat chalkashliklarga olib kelgan bo'lar edi. Ammo keyinchalik, yagona ajdoddan kelib chiqqan ko'plab organizmlar bir xil tarzda ishlaydigan genlarni osongina almashishlari mumkin edi va ular shunday qilganga o'xshaydi.<ref name="theobald" />
=== Konvergent evolyutsiya ===
Agar dastlabki organizmlar bir xil atrof-muhit sharoitlari ta'sirida [[Konvergent evolyutsiya|o'xshash biokimyoni konvergent tarzda rivojlantirishga]] majbur bo'lganida, ular mustaqil ravishda o'xshash genetik ketma-ketliklarga ega bo'lishlari mumkin edi. Teobaldning "rasmiy testi" Takahiro Yonezava va uning hamkasblari tomonidan konvergensiyani hisobga olmaganligi uchun tanqid qilindi.<ref>{{cite journal |last1=Yonezawa |first1=Takahiro |last2=Hasegawa |first2=Masami |title=Was the universal common ancestry proved? |date=16 December 2010 |journal=Nature |volume=468 |issue=7326 |page=E9 |doi=10.1038/nature09482 |pmid=21164432|bibcode=2010Natur.468E...9Y |s2cid=4318346 |doi-access=free }}</ref> Ular Teobaldning testi raqobatdosh gipotezalarni farqlash uchun yetarli emasligini ta'kidladilar. Teobald o'z usulini ushbu da'voga qarshi himoya qilib, uning testlari filogenetik tuzilish va oddiy ketma-ketlik o'xshashligini farqlashini ta'kidladi. Shu sababli, Teobald uning natijalari "haqiqiy universal [[Konservativ ketma-ketlik|konservativ]] oqsillar [[Ketma-ketlik gomologiyasi|gomologik]] ekanligini" ko'rsatishini ta'kidladi.<ref>{{cite journal |last=Theobald |first=Douglas L. |date=16 December 2010 |title=Theobald reply |journal=Nature |volume=468 |issue=7326 |page=E10 |doi=10.1038/nature09483|bibcode=2010Natur.468E..10T |s2cid=4317014 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last=Theobald |first=Douglas L. |date=24 November 2011 |title=On universal common ancestry, sequence similarity, and phylogenetic structure: The sins of P-values and the virtues of Bayesian evidence |journal=Biology Direct |volume=6 |issue=1 |page=60 |doi=10.1186/1745-6150-6-60 |pmc=3314578 |pmid=22114984 |doi-access=free }}</ref>

=== RNK dunyosi ===
{{main|RNK dunyosi nazariyasi}}
Yuqorida barcha tirik organizmlar [[DNK]] [[genom]]iga ega bo'lgan dastlabki bir hujayrali organizmdan kelib chiqqan bo'lishi mumkinligi va bu hayot uchun yagona kelib chiqishni anglatishi haqida so'z yuritildi. Garchi bunday universal umumiy ajdod mavjud bo'lgan bo'lsa-da, bunday murakkab tuzilmaning jonsiz narsalardan o'z-o'zidan paydo bo'lishi ehtimoldan yiroq va shuning uchun DNK genomiga ega hujayrani hayotning boshlanishi deb hisoblash mantiqqa to'g'ri kelmaydi. Hayotning kelib chiqishini tushunish uchun DNKga asoslangan hujayraviy hayot [[tabiiy tanlanish]]ga uchraydigan, nisbatan oddiy, hujayrasiz, o'zini o'zi replikatsiya qiluvchi [[RNK]] molekulalaridan kelib chiqqanligi taklif qilingan. Evolyutsiya jarayonida ushbu RNK dunyosi o'rnini evolyutsion paydo bo'lgan DNK dunyosi egalladi. Mustaqil ravishda o'zini o'zi replikatsiya qiluvchi RNK genomlari dunyosi, aftidan, endi mavjud emas (RNK viruslari DNK genomiga ega xo'jayin hujayralarga bog'liq). RNK dunyosi aftidan yo'q bo'lib ketganligi sababli, barcha hayot kelib chiqqan yagona hayotning paydo bo'lish hodisasi bo'lganmi yoki yo'qmi degan savolga ilmiy dalillarni qanday keltirish mumkinligi noma'lum.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
<references group="lower-alpha"/>
[[Turkum:Evolyutsion biologiya]]