Uran (kimyoviy unsur)
| 92 | Уран
|
У | |
| 5ф36д17с2 | |

Уран (лотинча: Ураниум) – кулранг тусли металл. Унинг 3 та аллотропик модификацияси маълум: аУ, 3У, йУ. Уран (кимёвий унсур)нинг атом массаси З=238, суюқланиш температураси 1132°, қайнаш температураси 3818°, зичлиги 19,120 г/см3. Уран (кимёвий унсур) инерт газлардан ташқари деярли ҳамма элементлар билан реаксияга киришади, металлар билан интерметалл бирикмалар ҳосил қилади. Бирикмаларида 2, 3, 4, 5, 6 валентли. Уран нинг 6 ва қисман 4 валентли бирикмалари деярли баркарор. Уран (кимёвий унсур) ҳавода сует оксидланади. 150°да оксидланиш жараёни тезлашади. Уран (1У)оксид УО2 асос, Уран (кимёвий унсур) (У1)оксид УО, амфотер хоссаларга эга. (Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО3}}), сувда эритилганда диуранат (Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{Ҳ2У2О7}}) ва уранат (Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{Ҳ2УО4}}) кислоталар ҳосил бўлади. Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО3}} ишқорлар билан металл уранатлар ҳосил қилади. Уран (кимёвий унсур) фтор билан одатдаги трада, бошқа галогенлар билан эса фақат қиздирилганда бирикади. Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО3}} нинг ўзи уранил нитратни қиздириб, Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО2}} эса Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО3}} ни водород билан қайтариб олинади. Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО2}} ни металл ҳолдаги Уран (кимёвий унсур) билан қиздириб, уран §оксид Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО}}, Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО2}} га водород пероксид таъсир эттириб, уран пероксид Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{УО42Ҳ2О}} хреил қилинади[1].
Уран (кимёвий унсур) рудаларини бойитишда гидрометаллургия усуллари қўлланади. Кўпинча Уран (кимёвий унсур) рудасига кўп миқдорда сулфат ёки нитрат кислота ёхуд уларнинг аралашмасидан қўшиб, Уранни эритмага ўтказилади. Эритмага аминлар ва алкилфосфатлар қўшиб, Уран (кимёвий унсур) экстраксия ёки ион алмаштириш йўли билан ёт жинслардан ажратиб бойитилади. Сўнгра бойитилган эритмалардан аммоний диуранат Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{(НҲ4)У2О7}} ёки натрий диуранат Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{На2У2О7}} ёхуд уран (ИВ)гидроксид Фаилед то парсе (Ункноwн фунcтион \cе): {\дисплайстйле \cе{У(ОҲ)4}} ҳолида чўктирилади. Бу чўкмалар Уран (кимёвий унсур) бирикмаларини хреил қилишда дастлабки модда сифатида ишлатилади.
Уран (кимёвий унсур) ядро реакторларида асосий ёқилғи сифатида қўлланади. Уран тузлари фотографияда, аналитик кимёда, шиша тайёрлашда (шишани сариқяшил тусли қилишда) ва юқори трага чидамли сирлар учун бўягич модда сифатида ишлатилади[2].
Одам, ҳайвон ва ўсимлик тўқималарида жуда оз (10"с—10"8%) миқдорда, ўсимлик кулида 1,510~5%, баъзи бир қўзиқорин ва сувўтларда кўпроқ Уран бўлади. Уран (кимёвий унсур) одам ва ҳайвон организмига – ошқозонга сув ва овқатдан, нафасга ҳаводан ва тери орқали киради. Уран (кимёвий унсур) қонда узоқ вақт айланмайди. Одам ва ҳайвон организмида Уран (кимёвий унсур) миқдори 10"7 г дан ошмайди. Уран (кимёвий унсур) ҳайвон ва ўсимликнинг нормал ҳаёт фаолияти учун зарур элемент қисобланади, лекин унинг физиологик функсияси яхши аник, ланмаган. Уран (кимёвий унсур)ни қазиб олишда ва ишлов беришда ундан заҳарланиш мумкин. Уран (кимёвий унсур) организмга кирганида барча орган ва тўқималарга таъсир этади. Заҳарланшдан сақланиш учун герметик қурилмалардан фойдаланиш, ҳаво ва сувни тоза тутиш, ишчиларни тиббий назоратдан ўтказиб туриш ва гигиена қоидаларига риоя қилиш керак.
Манбалар
- ↑ Ж.Тҳео Клопрогге, Cонcепcион П. Понcе, Том А. Лоомис, Тҳе периодиc табле : натуреъс буилдинг блоcкс : ан интродуcтион то тҳе натураллй оccурринг элеменц, тҳеир оригинс анд тҳеир усес
- ↑ Эмслей,Жоҳн, Натуреъс буилдинг блоcкс : ан А-З гуиде то тҳе элеменц
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
| Кимёга оид уşбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. |