Ziyosfera

Usmon I: Versiyalar orasidagi farq

Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
{{tahrirlayapman|[[Foydalanuvchi:FreetimeeditorII|FreetimeeditorII]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:FreetimeeditorII|munozara]])}}
{{Qirollik bilgiqutisi
| embed          =
| ismi          = Ertugrul oʻgʻli Usmon<ref name="Gündüz">{{Kitob manbasi |first1=Akgündüz |last1=Ahmed |first2=Öztürk |last2=Said |title=Ottoman History - Misperceptions and Truths |date=2011 |publisher=IUR Press |isbn=978-90-90-26108-9 |pages=35|url=https://books.google.se/books?hl=sv&id=WKfIAgAAQBAJ&q=Ertu%C4%9Frul#v=snippet&q=Ertu%C4%9Frul&f=false |access-date=2019-yil 28-dekabr |language=inglizcha |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150910083958/https://books.google.se/books?hl=sv#v=snippet&q=Ertu%C4%9Frul&f=false |archivehistory=10 Eylül 2015 |deathurl=evet }}</ref><ref name="OsmanGazi">{{Kitob manbasi|url=|title=Âb-ı Hayât’ı Aramak: Gönül Tekin’e Armağan|access-date=2020-yil 14-iyul|chapter=Osman Gâzî’nin Kayıp İkinci Sikkesi ve Osmanlı Kuruluş Tartışmalarına Etkisi|chapterl=https://www.academia.edu/37593688/_Osman_G%C3%A2z%C3%AE_nin_Kay%C4%B1p_%C4%B0kinci_Sikkesi_ve_Osmanl%C4%B1_Kurulu%C5%9F_Tart%C4%B1%C5%9Fmalar%C4%B1na_Etkisi_%C3%82b-%C4%B1_Hay%C3%A2t_%C4%B1_Aramak_G%C3%B6n%C3%BCl_Tekin_e_Arma%C4%9Fan_ed._Ozan_Kolba%C5%9F-Or%C3%A7un_%C3%9C%C3%A7er_%C4%B0stanbul_Yeditepe_Yay%C4%B1nlar%C4%B1_2018_ss._pp._763-788?source=swp_share|date=2018|language=turkcha|sayfa=|pages=763-788|publisher=Yeditepe Yayınevi|first=Hakan|last=Yılmaz|isbn=}}</ref><ref name="Vakanüvis">{{Jurnal manbasi|url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/907431|title=Osman Gâzî’nin 700/1300-1301’de Yenişehir’de Bastırdığı Üçüncü Sikkesi|access-date=2020-yil 14-iyul|history=2019|pages=81-120|çalışma=|publisher=Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi|last=Hakan|first=Yılmaz|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200301091616/https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/907431|archivedate=2020-yil 1-mart|deathurl=evet}}</ref>
| title = [[Bey]]<br />[[Gʻozi]]
| titletext =
| more =
| tur =
| tasvir = Osman Gazi2.jpg
| tasvir_eni =
| alt =
| izoh = Usmon Gʻozining [[Konstantin Kapıdağlı]] tomonidan chizilgan portreti
| succession = 1-[[usmoniylar imperiyasi|usmoniylar sultoni]]
| moretext =
| reign = 1299-yil — 1324-yil
| reign-type =
| coronation =
| cor-type =
| oʻtmishdoshi =
| pre-type =
| davomchisi = [[Oʻrxon I]]
| suc-type =
| regent =
| reg-type =


| succession1 = [[Kayı qabilasi|Kayı qabilasi beyi]]
| moretext1 =
| reign1 = 1281-yil — 1299-yil
| reign-type1 =
| coronation1 =
| cor-type1 =
| oʻtmishdoshi1 = [[Ertugrul]]
| pre-type1 =
| davomchisi1 = [[Usmoniylar imperiyasi]]ga asos soldi
| suc-type1 =
| regent1 =
| reg-type1 =
| succession2 = [[Koʻniya sultonligi]]ning [[Söğüt]] [[uch beyi]]
| moretext2 =
| reign2 = 1281-yil — 1299-yil
| reign-type2 =
| coronation2 =
| cor-type2 =
| oʻtmishdoshi2 = [[Ertugrul]]
| pre-type2 =
| davomchisi2 = [[Usmoniylar imperiyasi]]ga asos soldi
| suc-type2 =
| regent2 =
| reg-type2 =
| succession3 =
| moretext3 =
| reign3 =
| reign-type3 =
| coronation3 =
| cor-type3 =
| oʻtmishdoshi3 =
| pre-type3 =
| davomchisi3 =
| suc-type3 =
| regent3 =
| reg-type3 =
<!-- succession4 to succession9 are also available -->
| tugʻilgan_paytidagi_ismi =
| tugʻilgan_sanasi = 1254-1258-yillar orasi
| tugʻilgan_joyi = [[Söğüt]], [[Uch beyi|Söğüt uch beyligi]], [[Koʻniya sultonligi]]
| vafot_sanasi = 1324-yil (66-70 yoshlarda)
| vafot_joyi = [[Bursa]], [[Usmoniylar imperiyasi|Usmonli beyligi]]
| dafn_etilgan_sana =
| dafn_etilgan_joy = [[Usmon Gʻozi maqbarasi]], [[Bursa]], [[Usmoniylar imperiyasi|Usmonli beyligi]]
| turmush_oʻrtogʻi = [[Rabia Bala Xotun]]<br />[[Malxun Xotun]]
| turmush_oʻrtoq-tur =
| consort = <!-- yes (ha) yoki no (yoʻq) -->
| issue = <!--{{plainlist}} yoki {{unbulleted list}} --> [[Oʻrxon I]]<br />[[Alovuddin Posho]],<br />[[Fatma Hatun]], <br />[[Çobanbey]]<br />Hamid Bey<br />Pazarlı Bey<br />[[Melik Bey]]
| issue-link =
| issue-pipe =
| issue-type =
| toʻliq nomi =
| era name =
| era dates =
| shohlik ismi =
| posthumous name=
| temple name =
| uy = [[Usmonlilar sulolasi]]
| house-type =
| otasi = [[Ertugrul]]
| onasi = [[Halime Sultan]]
| dini =[[Islom|Sunni Islom]]
| kasbi =
| imzo_turi =
| imzo =
| modul =
}}
'''Usmon I''' yoki '''Usmon Gʻozi''' ({{lang-ota|عثمان بك|}}, 58-1254, [[Söğüt]] — 1324, [[Bursa]]) — [[Usmoniylar imperiyasi|Usmonli beyligi]] va [[Usmonlilar sulolasi]]ning asoschisi va davlatning ilk podishohi boʻlgan [[Turklar|turk]] hukmdor va qoʻmondon. U asos solgan davlat dastlab kichik turk beyligi boʻlgan boʻlsa, uning vafotidan keyingi asrlar davomida katta imperiyaga aylandi. Bobosining [[Süleyman Şah]] yoki [[Gündüz Alp]]dan biri ekanligi va nasl-nasabi [[Oʻgʻuzlar]]ning [[Bozoklar|Bozok]] tarmogʻiga kiruvchi [[Kayı qabilasi]]ga borib taqalishi taxmin qilinadi<ref name="Gündüz" /><ref name="OsmanGazi" /><ref name="Vakanüvis" /><ref name="Ertuğrul" />. Buvisi [[Hayme Hatun]], dadasi [[Ertoʻgʻrul]]<ref name="Ertuğrul">{{Kitob manbasi|url=https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/11/C11004200.pdf|title=ERTUĞRUL GAZİ|access-date=2020-yil 3-avgust|kısım=|history=1995|cilt=11|dil=Türkçe|sayfa=|pages=314-315|çalışma=|publisher=TDV İslâm Ansiklopedisi|first=Fahameddin|last=Başar|isbn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191216203344/https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/11/C11004200.pdf|archive-date=2019-yil 16-dekabr|deathurl=yes}}</ref> va onasi [[Halime Hatun]]dir. Tarixchi [[Âşıkpaşazâde]]ga koʻra, Usmon Gʻozi bir tomondan oʻgʻuzlarning Uchok tarmogʻiga mansub boʻlgan „Gök Alp“ naslidan ekanligini daʼvo qilgan boʻlsa, boshqa tomondan bobosining ismi „[[Kaya Alp]] oʻgʻli [[Süleyman Şah]]“ emasligi, balki [[Süleyman Şah I]] ekanligini iddao qiladi.
== Beylikning mustaqillik eʼloni ==
[[Tasvir:I. Osman Han.jpg|thumb|upright=0.82|Usmon Gʻozining 1579-yilda chizilgan [[miniatyura]]si]]
Usmon [[1299-yil]]da uch beylik vazifasini toʻxtatdi va [[Söğüt]] va [[Bursa]] atrofidagi hududlarni oʻz ichiga olgan hududlarda [[Usmoniylar davlati|Usmoniylar Beyligiga]] asos soldi. Oz vaqt oʻtgandan soʻng, beylikning mustaqilligini eʼlon qildi. Tarixchi [[Halil İnalcık]]ning fikriga koʻra, [[Usmoniylar davlati|Usmoniylar Beyligi]] oʻz mustaqilligini [[1302-yil]]da boʻlib oʻtgan [[Bafeus jangi]]dan soʻngra eʼlon qilgandir. [[Moʻgʻullar istilosi]]dan qochib kelgan turkmanlarning beylik hududiga boshpana istab kelishi va shu yerda joylashishi beylikning siyosiy va harbiy qudratining yanada oshishiga xizmat qildi. Usmon Bey va beyligi tanazzulga yuz tutgan [[Vizantiya imperiyasi]]dagi tartibsizliklar taʼsirida qisqa vaqt ichida [[Onadoʻli]] va [[Vizantiya imperiyasi]]ning katta hududlarining egasiga aylandi. Usmon Bey vafot etgan vaqtda, beylik [[Eskishehir]] va [[Bursa]] orasidagi hududlarga egalik qilib, [[Iznik]] va [[Bursa]] shaharlarni qamal qilayotgan edi<ref>İnalcık, Halil; sf. 479</ref>.
[[Tasvir:Sultan Osman.jpg|thumb|upright=1.14|Beylikning asos solinishiga muhim hissa qoʻshgan Usmon Gʻozining yaqin safdoshlari [[Akça Koca]] (oʻngda) ve [[Konur Alp]] (chapda)]]
== Dastlabki yillari ==
Usmon Gʻozi [[1258-yil]]da [[Söğüt]]da tugʻilgan<ref name="yaşamyapıt">Sakaoğlu, Necdet „Osman I“, (1999) ''Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi'', C.2 s.392-395 İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, ISBN 975-08-0073-7.</ref>. Hayotining dastlabki yillari haqida ishochli manbalar mavjud emas. Usmon Beyning nasl-nasabi va qabilasi haqida turli maʼlumotlar mavjud boʻlib, ularning eng eskisi Usmon Beyning oʻlimidan 100 yil oʻtib yozilgan. Bu maʼlumotlarning eng qadimgilari [[Ahmedî]]ning ''Dâstân ve Tevarih-i Mûlûk-i Âl-i Osman'', [[Şükrullah]]ning ''Behçetu’t-Tevarih'' va [[Âşıkpaşazâde]]ning ''Tevarih-i Âl-i Osman'' asarlarini oʻz ichiga oladi. Taʼkidlanishicha, oʻsha davrning barcha zamonaviy asarlari asosan 1422-yil yoki undan koʻp oʻtmay yozilgan va asl matni saqlanib qolinmagan, hozir saqlanib qolinganlari esa asl matndan nusxa qilib olingan<ref>[[Elizabeth Zachariadou|Elizabeth A. Zachariadou]] (haz.): ''Osmanlı Beyliği (1300-1389)''. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997.</ref>. Ayrim tarixchilarning fikricha, Usmon Gʻozining hayoti va olib borgan janglari tarixiylikdan koʻra koʻproq ertak, xalq mish-mishlari, qissalar va rivoyatlar bilan qorishib ketgan<ref name="yaşamyapıt" />.
Otasi [[Ertoʻgʻrul]] [[Söğüt]] va [[Domaniç]] orasida yashagan oʻgʻuz turklar tarkibiga kiruvchi [[Kayı qabilasi]]ning beyi edi. Usmon Gʻozi Ertoʻgʻrulning eng kichik oʻgʻli boʻlgan. Tarixchi [[Ibn Kamolposhsho]]ning ''Tevarih-i Al-i Osman'' nomli asarida Ertoʻgʻrul beyning Onadoʻliga koʻchib kelganida ikki oʻgʻli boʻlganligini, [[Söğüt]]da yashashni boshlagan vaqtida 1258-yilda „sher shaklli oy yuzli“ kichik oʻgʻli Usmonning tugʻulganligini bildirgan<ref name="ibnikemal">İbn-i Kemal (Kemalpaşazade) (haz. Şerafettin Turan) (1992) ''Tevarih-i Al-i Osman I, II ve VII Defterler'', Ankara :Türk Tarih Kurumu</ref>. Xalq mish-mishlariga koʻra, buvisi Hayme Hatundir<ref name="yaşamyapıt2">Onun hakkında hiçbir belgesel bir bilgi bulunmamakla beraber Domaniç halkının Çarşamba köyünde bulunan bir eski türbeyi bu kişiye ait bir ziyaretgah olarak kabul ettikleri bilinmekteydi. [[II. Abdülhamid]] bu eski türbe yerine yeni bir türbe yaptırmıștır.</ref>.
[[Ibn Kamolposhsho]] Usmonning yoshligidan „yigitlar orasiga kirganini“, „urishda, yurishda, turishda va oʻtirishda hammadan oʻzib ketganini“ taʼkidlab, u akalari (Gündüz Bey va Saru Batu Savci) ichidagi eng kichigi boʻlsa ham, „shamshir (qilich) bilan mashq qilishda va boshqa sohalarda yoshligidan birinchi boʻlgan“ligini taʼkidlaydi<ref name="ibnikemal"/>. Koʻrinib turibdiki, [[Ibn Kamolposhsho]]ning yozib qoldirgan maʼlumotlari Oʻgʻuz dostonidagi mavzularga oʻxshash tarzda ishlangan.
Usmon bey 1281-yilda 23 yoshda ekan Abdulaziz Beyning qizi [[Malxun Xotun]] bilan turmush qurgan. Bu turmush natijasida tugʻilgan [[Oʻrxon I]] keyinchalik [[Usmoniylar imperiyasi|Usmoniylar beyligi]]ning taxtiga chiqadi.
== Beylik taxtiga oʻtirish uchun qilgan urunishlari ==
1281-yilda Usmonning otasi [[Ertoʻgʻrul|Ertoʻgʻrul Gʻozi]] taxminan 90 yoshlarda ekan vafot etdi.
Koʻplab tarixchilarning yakdil fikriga koʻra, [[Kayı qabilasi]] uchun beylik lavozimiga yangi beyni tanlash tinch yoʻl bilan amalga oshmagan va Usmon Gʻozi beylik lavozimini egallash uchun oʻz yaqinlariga qarshi taxt uchun kurashgan. Bu kurash kimga qarshi boʻlganligi va qanday davom etganligi munozarali va bu haqida turli tarixchilar turlicha maʼlumot berishadi.
Koʻplab tarixichilar tomonidan taxmin qilingan rivoyatlardan biriga koʻra, Usmon Gʻozi amakisi Dündar Gʻozi bilan beylik taxti uchun mojaroga kirishgan. Dündar bey qabilaning yetakchi insonlari tomonidan, Usmon bey esa koʻproq yosh alplar, yigitlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. Bu kurash qancha davom etgani, qanday davom etgani nomaʼlum, ammo kurash oxirida Usmon bey gʻalaba qozonib, dushmanga qarshi hujumlarga qarshi chiqdi, degan bahona bilan keksa Dündar beyni kamondan oʻq otib oʻldirgan. Ushbu voqeadan soʻng Usmon bey oʻgʻuz urf-odatlariga koʻra [[Kayı qabilasi]]ning boshligʻi va beyiga aylandi<ref name="yaşamyapıt"/>.
[[Tasvir:Paolo Veronese (Nachfolger) - Sultan Osman I. - 2242 - Bavarian State Painting Collections.jpg|thumb|upright=1.23|Rassom [[Paolo Veronese]] tarafidan1560-yillarda chizilgan portret]]
[[Hacı Bektaş-ı Veli]]ning „[[Velâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Velî]]“ asarida Usmonning beylik taxtiga oʻtirish voqeasi boshqacha tarzda aytib oʻtilgan<ref name="sakaoğlu">Firdevsi-i Rumi/Uzun Firdevs, ''Vilayetname-i Hazret-i Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli'', yazma eser. Kaynak: Sakaoğlu, Necdet (1999), ''Bu Mülkün Sultanları'', İstanbul: Oğlak Yayınları ISBN 975-329-299-6 s. 26, 517</ref>. Asarda keltirilishicha [[Kayı qabilasi]] Sultonönü va uning atrofiga koʻchib kelib joylashgach, avval amakisi, keyin esa otasi Erdogʻdu ([[Ertoʻgʻrul|Ertoʻgʻrul Gʻozi]]), undan keyin esa katta akasi [[Gündüz Alp]] Kayi qabilasiga beylik qilgan. Ushbu vaqtlarda Usmon Gʻozi atrofidagi qabilalarning jangchilari bilan [[Vizantiya imperiyasi]]ga tegishli boʻlgan Yarhisar, Bilecik, İnegöl va İznik hududlariga bosqinlar uyushtira boshlagan. [[Bursa]]dagi Vizantiya [[tekfur]]lari [[Koʻniya sultonligi|Koʻniya]]ning saljuqiy sultoniga elchilar yuborib, bu bosqinlardan shikoyat qilganlar. Saljuqiy sulton [[Gündüz Alp]]ga xabar yuborib, bosqinlarni uyushtirgan kichik ukasi Usmon beyni bu yoʻldan qaytarishini istagan. [[Gündüz Alp]] Usmon beyni tutib, jangchilari bilan [[Koʻniya]]ga joʻnatgan.
Saljuqiylar sultoni Usmonni yoqtirib qolgan va xayr-duolarini olishi uchun Sulucakarahöyükda yashaydigan [[Hacı Bektaş-ı Veli]]ning yoniga yuborgan. Hacı Bektaş-ı Veli Usmonni yaxshi kutib oldi va xuddi toj kiydirgandek oʻz sallasini Usmonga kiydirgan. Usmon [[Koʻniya]]ga qaytayotganda Hacı Bektaş sultonga uni maqtagan maktubini berib yuborgan. Sulton maktubni oʻqib chiqib, „Bunga ulugʻ bir unvon beramiz“, degani aytib oʻtilgan.
== Oilasi ==
[[Tasvir:Türbe of Osman I, Bursa.jpg|thumb|upright=1.36|sağ|Usmon Gʻozining [[Bursa]]dagi maqbarasi]]
;Turmush oʻrtogʻlari
# [[Malhun Hatun|Mâlhun Hâtun]] (? — 1326) — Eskişehir beyi [[Ömer Abdülaziz Bey]]ning qizi [[Oʻrxon I|Oʻrxon Gʻozining]] onasi.<ref>İbn-i Kemâl (KemâlPaşazade Ahmed Şemsüddîn), „Tevârîh-i Âl-i 'Osmân“, I. Defter, Millet Ktp. Ali Emîrî, Tarih („Kemalpaşazade Tarihi“ şeklinde de anılır))&nbsp;(son).</ref><ref>Âşık Paşa zade (s. 6 uc 3>5) Neşri (s, 82, 83) Malhon Hatun diyorlar. Oruç bey tarihinde (s. 9, 12)
Kâbia Hatun deniliyor. Rüstem Paşa tarihinde bu isim Bâlâ Hatun dîye geçiyor.&nbsp;</ref>
# [[Rabia Bala Xotun]] (1257/58 — 1324) — islam olimi [[Şeyh Edebali]]ning qizi.
;
;
;
;
;Oʻgʻil farzandlari
# [[Oʻrxon I]]<ref name=":0">{{Web kaynağı|url=https://ttk.gov.tr/osmanli-padisahlari/|başlık=Osmanlı Padişahları|erişimtarihi=5 Kasım 2024|yayıncı=Türk Tarih Kurumu|arşivurl=https://web.archive.org/web/20240624122201/https://ttk.gov.tr/osmanli-padisahlari/|arşivtarihi=24 Haziran 2024|ölüurl=hayır}}</ref> (1281 — 1362)
# [[Çobanbey]]<ref name=":0" /> (1283 — 1337)
# Pazarlı Bey (1285 — 1311)
# [[Alovuddin Posho]]<ref name=":0" /> (? — 1333)
# Hamid Bey<ref name=":0" /> (1288 — 1329)
# [[Melik Bey]]<ref name=":0" /> (1290 — 1366)
;
;
;
;
;Qiz farzandlari
# [[Fatma Hatun]]<ref name=":0" /> (1284 — 1347)
;
;
;
;
;Aka-ukalari
# [[Gündüz Bey]] (1245? — 1299)
# [[Saru Batu Savcı Bey]] (? — 1287)
== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Usmoniylar imperiyasi sultonlari}}
[[Turkum:Usmonlilar imperiyasi hukmdorlari]]
[[Turkum:Usmonli sulolasi]]
[[Turkum:13-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlari]]
[[Turkum:14-asr Usmoniylar imperiyasi sultonlari]]
{{royal-stub}}
{{Ottoman-stub}}
{{bio-stub}}

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Ertugrul oʻgʻli Usmon[1][2][3]
Bey
Gʻozi

Usmon Gʻozining Konstantin Kapıdağlı tomonidan chizilgan portreti
1-usmoniylar sultoni
Saltanat 1299-yil — 1324-yil
Davomchisi Oʻrxon I
Kayı qabilasi beyi
Saltanat 1281-yil — 1299-yil
Oʻtmishdoshi Ertugrul
Davomchisi Usmoniylar imperiyasiga asos soldi
Koʻniya sultonligining Söğüt uch beyi
Saltanat 1281-yil — 1299-yil
Oʻtmishdoshi Ertugrul
Davomchisi Usmoniylar imperiyasiga asos soldi
Tugʻilishi 1254-1258-yillar orasi
Söğüt, Söğüt uch beyligi, Koʻniya sultonligi
Vafoti 1324-yil (66-70 yoshlarda)
Bursa, Usmonli beyligi
Dafn etilgan joy
Usmon Gʻozi maqbarasi, Bursa, Usmonli beyligi
Turmush oʻrtogʻi Rabia Bala Xotun
Malxun Xotun
Farzandlari Oʻrxon I
Alovuddin Posho,
Fatma Hatun,
Çobanbey
Hamid Bey
Pazarlı Bey
Melik Bey
Uy Usmonlilar sulolasi
Otasi Ertugrul
Onasi Halime Sultan
Dini Sunni Islom

Usmon I yoki Usmon Gʻozi (usmonli turkcha: عثمان بك‎‎, 58-1254, Söğüt — 1324, Bursa) — Usmonli beyligi va Usmonlilar sulolasining asoschisi va davlatning ilk podishohi boʻlgan turk hukmdor va qoʻmondon. U asos solgan davlat dastlab kichik turk beyligi boʻlgan boʻlsa, uning vafotidan keyingi asrlar davomida katta imperiyaga aylandi. Bobosining Süleyman Şah yoki Gündüz Alpdan biri ekanligi va nasl-nasabi Oʻgʻuzlarning Bozok tarmogʻiga kiruvchi Kayı qabilasiga borib taqalishi taxmin qilinadi[1][2][3][4]. Buvisi Hayme Hatun, dadasi Ertoʻgʻrul[4] va onasi Halime Hatundir. Tarixchi Âşıkpaşazâdega koʻra, Usmon Gʻozi bir tomondan oʻgʻuzlarning Uchok tarmogʻiga mansub boʻlgan „Gök Alp“ naslidan ekanligini daʼvo qilgan boʻlsa, boshqa tomondan bobosining ismi „Kaya Alp oʻgʻli Süleyman Şah“ emasligi, balki Süleyman Şah I ekanligini iddao qiladi.

Beylikning mustaqillik eʼloni

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Usmon Gʻozining 1579-yilda chizilgan miniatyurasi

Usmon 1299-yilda uch beylik vazifasini toʻxtatdi va Söğüt va Bursa atrofidagi hududlarni oʻz ichiga olgan hududlarda Usmoniylar Beyligiga asos soldi. Oz vaqt oʻtgandan soʻng, beylikning mustaqilligini eʼlon qildi. Tarixchi Halil İnalcıkning fikriga koʻra, Usmoniylar Beyligi oʻz mustaqilligini 1302-yilda boʻlib oʻtgan Bafeus jangidan soʻngra eʼlon qilgandir. Moʻgʻullar istilosidan qochib kelgan turkmanlarning beylik hududiga boshpana istab kelishi va shu yerda joylashishi beylikning siyosiy va harbiy qudratining yanada oshishiga xizmat qildi. Usmon Bey va beyligi tanazzulga yuz tutgan Vizantiya imperiyasidagi tartibsizliklar taʼsirida qisqa vaqt ichida Onadoʻli va Vizantiya imperiyasining katta hududlarining egasiga aylandi. Usmon Bey vafot etgan vaqtda, beylik Eskishehir va Bursa orasidagi hududlarga egalik qilib, Iznik va Bursa shaharlarni qamal qilayotgan edi[5].

Beylikning asos solinishiga muhim hissa qoʻshgan Usmon Gʻozining yaqin safdoshlari Akça Koca (oʻngda) ve Konur Alp (chapda)

Dastlabki yillari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Usmon Gʻozi 1258-yilda Söğütda tugʻilgan[6]. Hayotining dastlabki yillari haqida ishochli manbalar mavjud emas. Usmon Beyning nasl-nasabi va qabilasi haqida turli maʼlumotlar mavjud boʻlib, ularning eng eskisi Usmon Beyning oʻlimidan 100 yil oʻtib yozilgan. Bu maʼlumotlarning eng qadimgilari Ahmedîning Dâstân ve Tevarih-i Mûlûk-i Âl-i Osman, Şükrullahning Behçetu’t-Tevarih va Âşıkpaşazâdening Tevarih-i Âl-i Osman asarlarini oʻz ichiga oladi. Taʼkidlanishicha, oʻsha davrning barcha zamonaviy asarlari asosan 1422-yil yoki undan koʻp oʻtmay yozilgan va asl matni saqlanib qolinmagan, hozir saqlanib qolinganlari esa asl matndan nusxa qilib olingan[7]. Ayrim tarixchilarning fikricha, Usmon Gʻozining hayoti va olib borgan janglari tarixiylikdan koʻra koʻproq ertak, xalq mish-mishlari, qissalar va rivoyatlar bilan qorishib ketgan[6].

Otasi Ertoʻgʻrul Söğüt va Domaniç orasida yashagan oʻgʻuz turklar tarkibiga kiruvchi Kayı qabilasining beyi edi. Usmon Gʻozi Ertoʻgʻrulning eng kichik oʻgʻli boʻlgan. Tarixchi Ibn Kamolposhshoning Tevarih-i Al-i Osman nomli asarida Ertoʻgʻrul beyning Onadoʻliga koʻchib kelganida ikki oʻgʻli boʻlganligini, Söğütda yashashni boshlagan vaqtida 1258-yilda „sher shaklli oy yuzli“ kichik oʻgʻli Usmonning tugʻulganligini bildirgan[8]. Xalq mish-mishlariga koʻra, buvisi Hayme Hatundir[9].

Ibn Kamolposhsho Usmonning yoshligidan „yigitlar orasiga kirganini“, „urishda, yurishda, turishda va oʻtirishda hammadan oʻzib ketganini“ taʼkidlab, u akalari (Gündüz Bey va Saru Batu Savci) ichidagi eng kichigi boʻlsa ham, „shamshir (qilich) bilan mashq qilishda va boshqa sohalarda yoshligidan birinchi boʻlgan“ligini taʼkidlaydi[8]. Koʻrinib turibdiki, Ibn Kamolposhshoning yozib qoldirgan maʼlumotlari Oʻgʻuz dostonidagi mavzularga oʻxshash tarzda ishlangan.

Usmon bey 1281-yilda 23 yoshda ekan Abdulaziz Beyning qizi Malxun Xotun bilan turmush qurgan. Bu turmush natijasida tugʻilgan Oʻrxon I keyinchalik Usmoniylar beyligining taxtiga chiqadi.

Beylik taxtiga oʻtirish uchun qilgan urunishlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1281-yilda Usmonning otasi Ertoʻgʻrul Gʻozi taxminan 90 yoshlarda ekan vafot etdi.

Koʻplab tarixchilarning yakdil fikriga koʻra, Kayı qabilasi uchun beylik lavozimiga yangi beyni tanlash tinch yoʻl bilan amalga oshmagan va Usmon Gʻozi beylik lavozimini egallash uchun oʻz yaqinlariga qarshi taxt uchun kurashgan. Bu kurash kimga qarshi boʻlganligi va qanday davom etganligi munozarali va bu haqida turli tarixchilar turlicha maʼlumot berishadi.

Koʻplab tarixichilar tomonidan taxmin qilingan rivoyatlardan biriga koʻra, Usmon Gʻozi amakisi Dündar Gʻozi bilan beylik taxti uchun mojaroga kirishgan. Dündar bey qabilaning yetakchi insonlari tomonidan, Usmon bey esa koʻproq yosh alplar, yigitlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. Bu kurash qancha davom etgani, qanday davom etgani nomaʼlum, ammo kurash oxirida Usmon bey gʻalaba qozonib, dushmanga qarshi hujumlarga qarshi chiqdi, degan bahona bilan keksa Dündar beyni kamondan oʻq otib oʻldirgan. Ushbu voqeadan soʻng Usmon bey oʻgʻuz urf-odatlariga koʻra Kayı qabilasining boshligʻi va beyiga aylandi[6].

Rassom Paolo Veronese tarafidan1560-yillarda chizilgan portret

Hacı Bektaş-ı Velining „Velâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Velî“ asarida Usmonning beylik taxtiga oʻtirish voqeasi boshqacha tarzda aytib oʻtilgan[10]. Asarda keltirilishicha Kayı qabilasi Sultonönü va uning atrofiga koʻchib kelib joylashgach, avval amakisi, keyin esa otasi Erdogʻdu (Ertoʻgʻrul Gʻozi), undan keyin esa katta akasi Gündüz Alp Kayi qabilasiga beylik qilgan. Ushbu vaqtlarda Usmon Gʻozi atrofidagi qabilalarning jangchilari bilan Vizantiya imperiyasiga tegishli boʻlgan Yarhisar, Bilecik, İnegöl va İznik hududlariga bosqinlar uyushtira boshlagan. Bursadagi Vizantiya tekfurlari Koʻniyaning saljuqiy sultoniga elchilar yuborib, bu bosqinlardan shikoyat qilganlar. Saljuqiy sulton Gündüz Alpga xabar yuborib, bosqinlarni uyushtirgan kichik ukasi Usmon beyni bu yoʻldan qaytarishini istagan. Gündüz Alp Usmon beyni tutib, jangchilari bilan Koʻniyaga joʻnatgan.

Saljuqiylar sultoni Usmonni yoqtirib qolgan va xayr-duolarini olishi uchun Sulucakarahöyükda yashaydigan Hacı Bektaş-ı Velining yoniga yuborgan. Hacı Bektaş-ı Veli Usmonni yaxshi kutib oldi va xuddi toj kiydirgandek oʻz sallasini Usmonga kiydirgan. Usmon Koʻniyaga qaytayotganda Hacı Bektaş sultonga uni maqtagan maktubini berib yuborgan. Sulton maktubni oʻqib chiqib, „Bunga ulugʻ bir unvon beramiz“, degani aytib oʻtilgan.

Oilasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Usmon Gʻozining Bursadagi maqbarasi
Turmush oʻrtogʻlari
  1. Mâlhun Hâtun (? — 1326) — Eskişehir beyi Ömer Abdülaziz Beyning qizi Oʻrxon Gʻozining onasi.[11][12]
  2. Rabia Bala Xotun (1257/58 — 1324) — islam olimi Şeyh Edebalining qizi.
Oʻgʻil farzandlari
  1. Oʻrxon I[13] (1281 — 1362)
  2. Çobanbey[13] (1283 — 1337)
  3. Pazarlı Bey (1285 — 1311)
  4. Alovuddin Posho[13] (? — 1333)
  5. Hamid Bey[13] (1288 — 1329)
  6. Melik Bey[13] (1290 — 1366)
Qiz farzandlari
  1. Fatma Hatun[13] (1284 — 1347)
Aka-ukalari
  1. Gündüz Bey (1245? — 1299)
  2. Saru Batu Savcı Bey (? — 1287)

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ 1,0 1,1 , arxivsana= parametri ham koʻrsatilishi zarur. Ahmed, Akgündüz; Said, Öztürk. Ottoman History - Misperceptions and Truths (inglizcha). IUR Press, 2011 — 35-bet. ISBN 978-90-90-26108-9. Qaraldi: 2019-yil 28-dekabr. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Yılmaz, Hakan „Osman Gâzî’nin Kayıp İkinci Sikkesi ve Osmanlı Kuruluş Tartışmalarına Etkisi“, . Âb-ı Hayât’ı Aramak: Gönül Tekin’e Armağan (turkcha). Yeditepe Yayınevi, 2018 — 763-788-bet. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Hakan, Yılmaz. „Osman Gâzî'nin 700/1300-1301'de Yenişehir'de Bastırdığı Üçüncü Sikkesi“. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. 81–120-bet. 2020-yil 1-martda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2020-yil 14-iyul. {{cite magazine}}: Cite magazine requires |magazine= (yordam); Andozada hech qanday qiymat berilmagan (boʻsh) nomaʼlum parametr mavjud: |çalışma= (yordam); Unknown parameter |deathurl= ignored (yordam); Unknown parameter |history= ignored (yordam); sana kiritilishi kerak boʻlgan parametrga berilgan qiymatni tekshirish lozim: |access-date= va |archivedate= (yordam)
  4. ↑ 4,0 4,1 Başar, Fahameddin. ERTUĞRUL GAZİ. TDV İslâm Ansiklopedisi — 314-315-bet. Qaraldi: 2020-yil 3-avgust (2019-yil 16-dekabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  5. ↑ İnalcık, Halil; sf. 479
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Sakaoğlu, Necdet „Osman I“, (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, C.2 s.392-395 İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, ISBN 975-08-0073-7.
  7. ↑ Elizabeth A. Zachariadou (haz.): Osmanlı Beyliği (1300-1389). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1997.
  8. ↑ 8,0 8,1 İbn-i Kemal (Kemalpaşazade) (haz. Şerafettin Turan) (1992) Tevarih-i Al-i Osman I, II ve VII Defterler, Ankara :Türk Tarih Kurumu
  9. ↑ Onun hakkında hiçbir belgesel bir bilgi bulunmamakla beraber Domaniç halkının Çarşamba köyünde bulunan bir eski türbeyi bu kişiye ait bir ziyaretgah olarak kabul ettikleri bilinmekteydi. II. Abdülhamid bu eski türbe yerine yeni bir türbe yaptırmıștır.
  10. ↑ Firdevsi-i Rumi/Uzun Firdevs, Vilayetname-i Hazret-i Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli, yazma eser. Kaynak: Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu Mülkün Sultanları, İstanbul: Oğlak Yayınları ISBN 975-329-299-6 s. 26, 517
  11. ↑ İbn-i Kemâl (KemâlPaşazade Ahmed Şemsüddîn), „Tevârîh-i Âl-i 'Osmân“, I. Defter, Millet Ktp. Ali Emîrî, Tarih („Kemalpaşazade Tarihi“ şeklinde de anılır)) (son).
  12. ↑ Âşık Paşa zade (s. 6 uc 3>5) Neşri (s, 82, 83) Malhon Hatun diyorlar. Oruç bey tarihinde (s. 9, 12) Kâbia Hatun deniliyor. Rüstem Paşa tarihinde bu isim Bâlâ Hatun dîye geçiyor. 
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Andoza:Web kaynağı 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Usmon_I?oldid=839488" dan olindi