Ziyosfera

Usmonli turk tili: Versiyalar orasidagi farq

Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Usmonli turk tili
Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Usmonli turk tili]]
{{Til
|nom = Usmonli turk tili
|milliy nom = لسان عثمانى, (lisân-ı Osmânî)
|mamlakatlar = [[Usmonli imperiyasi]]
|biluvchilar =
|tartiblovchi tashkilot =
|oʻrni =
|holati = XX asrning boshlarida o'lgan
|yozuv = [[Arab alifbosi|arab]]
|rasmiy = [[Usmonli imperiyasi]]
|turkum = [[Yevroosiyo tillari]]
|til oilasi = [[Oltoy tillari]]
:[[Turkiy tillar|Turkiy tarmoq]]
:: [[Oʻgʻuz tillari|Oʻgʻuz guruhi]]
:::[[Turk tili|Turk ostguruhi]]
|iso1=
|iso2= ota
|iso3= ota
|sil=
|lc2=
|lc3=
|turkumlanishi = Turkumlanishi
|til_kodlari = Til kodlari
}}
'''Usmonli turk tili''' — [[Usmonli imperiyasi]]da adabiyot va davlat tili boʻlgan. [[Turk tili]]ning bir turi. Uning tarkibida [[Arab tili|arab]] va [[Fors tili|fors]] tilidan kirib kelgan soʻzlar k’op. Shu sababli usmonli turkchasi davlatning uncha bilimi yoʻq fuqorolariga uncha tushunarli boʻlmadi. Asta sekinlik bilan turk aloqa tiliga usmonli turkchaning taʼsiri katta boʻldi.
 
== Tarixi ==
Usmonli turk tilining tarixini 3 davrga boʻlishga boʻladi
 
* ''Eski Osmanlı Türkçesi'' (Qadimgi usmonli turkchasi): <nowiki>XVI</nowiki> asrgacha foydalangan. Turk tiliga juda yaqin. Ularni biriktirib ayrim vaqtda ''Eski Anadolu Türkçesi'' (Qadimgi Anatoliya turkchasi) deb ataydi.
* ''Orta Osmanlı Türkçesi'' (Oʻrta usmonli turkchasi) yoki ''Klasik Osmanlıca'' (Klassik usmonli turkchasi): <nowiki>XVI</nowiki> asrdan boshlab [[Tanzimat]] reformalarigacha foydalangan adabiyot va davlat tili. Usmonli turkchasi deganda koʻpincha shu davrning tili haqida boʻladi.
* ''Yeni Osmanlı Türkçesi'' (Yangi usmonli turkchasi): [[1850]] yillardan boshlab XX-asrgacha shakllandi.
 
== Til reformasi ==
 
Usmonli imperiyasi [[Birinchi jahon urushi]]dan keyin magʻlub boʻlgandan keyin va [[Turkiya|Turk Respublikasi]] tashkil topgandan soʻng [[1928]]-yili til reformasi yurgizilib, tildagi koʻplab arab va fors tilidan kirgan soʻzlar olib tashlandi va oʻrniga turkcha yangi soʻzlar qoʻshildi<ref name="sieps">{{Citation |year= |title=Prof.Dr. Muharrem Ergin, Osmanlı Türkçesi |url=http://www.turkceciler.com/osmanlica_osmanli_turkcesi.html |access-date=2012-10-23 |archivedate=2008-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219102613/http://www.turkceciler.com/osmanlica_osmanli_turkcesi.html }}</ref>. [[Arab alifbosi]]ning oʻrnini [[lotin alifbosi]] egalladi. Bu reforma [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafo Kamol Otaturk]] yuritgan [[Otaturk feformalari]]ning bir boʻlagi edi. Bu oʻzgarishlarning asosiy maqsadi — adabiy turk tilining ogʻzaki tilga yaqinroq turini shakllantirib, Turkiyani Usmonli imperiyasining oʻrniga paydo boʻlgan milliy davlat qilish edi.
 
Quyida turk tilidagi almashtirilgan soʻzlarning tizimidan olingan uchta misol keltirilgan. Usmonli turkchadagi uchta fors soʻzining hozirgi turk tilida qanday soʻzlar bilan almashtirilgani koʻrsatilgan:
 
{| class="wikitable"
! [[Oʻzbek tili|Oʻzbekcha]] !! Usmonlicha !! [[Turk tili|Hozirgi turkcha]]
|-
| kerakli || {{lang|ota|واجب}} vâcib || gerekli
|-
| mushkul || {{lang|ota|مشکل}} müşkül || güçlük, zorluk
|-
| shahar/kent || {{lang|ota|شهر}} şehir || kent/şehir
|}
 
== Alifbosi ==
Usmonli turkchasi asosan Usmonli turk tilining alifbosi bilan (الفبا ''elifbâ'') yozilar edi. Old alibosi [[fors alifbosi]]ning taʼsiriga uchragan [[arab alifbosi]]ning bir turi edi. Biroq usmonli turkchasining armen alifbosi bilan yozgan paytlari ham boʻlgan: masalan, Usmanli imperiyasida yozilgan ilk [[roman]] ''Akabi'' romanini 1851-yili Vartan Poshsho armen alifbosi bilan yozgan. Shunga oʻxshash, Abdulmajid sultonning davrida usmonlilarning tangasi ishlash bilan shugʻullangan armen millatidan chiqqan Duzogʻlilar sulolasi oʻz yozmalarini usmonli turkchada, biroq armen alifbosi bilan yozishgan. Boshqa alifbolar ham foydalanilgan, masalan [[yunon alifbosi]]ni, [[jo'hit alifbosi]]ning Rashi xatini musulmon emas guruhlar foydalangan, sababi [[arab alifbosi]] [[islom]] dini bilan bogʻliq boʻlgan. Aksincha sharoitlar ham boʻlgan. Masalan, yunoncha gapiradigan musulmonlar usmonli turk alifbosi foydalanib, yunon tilida yozadigan edi.
 
{| class="wikitable"
|-
! colspan="4"|Soʻzdagi oʻrni boʻyicha yozilish turlari
! rowspan="2"|Ati
! rowspan="2"|[[ALA-LC romanlantirishi|ALA-LC]]<br />trasliteratsiyasi
! rowspan="2"|[[Turk tili|hozirgi<br />turkchada]]
|-
!alohida
!oxirida
!oʻrtada
!boshida
|- align="center"
| <font size="5">{{lang|ota|ا}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ا}}</font>||colspan="2"|—
| elif || a, â || a, e
|- align="center"
| <font size="5">{{lang|ota|ء}}</font>||colspan="3"|—
| hemze || {{Unicode|ˀ}} || ', a, e, i, u, ü
|- align="center"
| <font size="5">{{lang|ota|ب}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ب}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ب}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ب}}</font>
| be || b, p || b
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|پ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|پ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|پ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|پ}}</font>
| pe || p || p
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ت}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ت}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ت}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ت}}</font>
| te || t || t
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ث}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ث}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ث}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ث}}</font>
| se || <u>s</u> || s
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ج}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ج}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ج}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ج}}</font>
| cim || c, ç || c
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|چ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|چ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|چ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|چ}}</font>
| çim || ç || ç
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ح}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ح}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ح}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ح}}</font>
| ha || {{Unicode|ḥ}} || h
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|خ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|خ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|خ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|خ}}</font>
| hı || {{Unicode|ẖ}} || h
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|د}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|د}}</font>||colspan="2"|—
| dal || d || d
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ذ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ذ}}</font>||colspan="2"|—
| zel || <u>z</u> || z
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ر}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ر}}</font>||colspan="2"|—
| re || r || r
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ز}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ز}}</font>||colspan="2"|—
| ze || z || z
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ژ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ژ}}</font>||colspan="2"|—
| je || j || j
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|س}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|س}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|س}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|س}}</font>
| sin || s || s
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ش}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ش}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ش}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ش}}</font>
| şın || ş || ş
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ص}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ص}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ص}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ص}}</font>
| sat, sad || {{Unicode|ṣ}} || s
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ض}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ض}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ض}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ض}}</font>
| dat, dad || ż, {{Unicode|ḍ}} || d, z
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ط}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ط}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ط}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ط}}</font>
| tı || {{Unicode|ṭ}} || t
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ظ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ظ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ظ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ظ}}</font>
| zı || {{Unicode|ẓ}} || z
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ع}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ع}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ع}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ع}}</font>
| ayın || {{Unicode|ʿ}} || ', h
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|غ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|غ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|غ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|غ}}</font>
| gayın || ġ || g, ğ
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ف}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ف}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ف}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ف}}</font>
| fe || f || f
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ق}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ق}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ق}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ق}}</font>
| kaf || {{Unicode|ḳ}} || k
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ك}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ك}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ك}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ك}}</font>
| kef || k, g, ñ || k, g, ğ, n
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|گ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|گ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|گ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|گ}}</font>
| gef¹ <!-- See footnote 1 -->
| g
| g, ğ
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ڭ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ڭ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ڭ}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ڭ}}</font>
| nef, sağır kef || ñ || n
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ل}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ل}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ل}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ل}}</font>
| lam || l || l
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|م}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|م}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|م}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|م}}</font>
| mim || m || m
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ن}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ن}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ن}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ن}}</font>
| nun || n || n
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|و}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|و}}</font>||colspan="2"|—
| vav || v, o, ô, ö, u, û, ü || v, o, ö, u, ü
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ه}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ه}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ه}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ه}}</font>
| he || h, e, a || h, e, a
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|لا}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|لا}}</font>||colspan="2"|—
| lamelif || lâ || la
|- align="center"
|<font size="5">{{lang|ota|ى}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ى}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ي}}</font>||<font size="5">{{lang|ota|ي}}</font>
| ye || y, ı, i, î || y, ı, i
|}
 
== Sonlar ==
 
{| class="wikitable"
| <center>1</center> || <center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|بر}}</span></center> || bir
|-
| <center>2</center>|| <center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|ایكی}}</span></center> || iki
|-
| <center>3</center> ||<center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|اوچ}}</span></center> || üç
|-
| <center>4</center> ||<center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|درت}}</span></center> || dört
|-
| <center>5</center> ||<center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|بش}}</span></center> || beş
|-
| <center>6</center> ||<center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|التی}}</span></center> || altı
|-
| <center>7</center> || <center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|یدی}}</span></center> || yedi
|-
| <center>8</center> || <center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|سكز}}</span></center> || sekiz
|-
| <center>9</center> || <center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|طقوز}}</span></center> || dokuz
|-
| <center>10</center> || <center><span style="font-size:135%;line-height:150%">{{lang|ota|اون}}</span></center> || on
|}
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
* [http://orientalia.ucoz.com/forum/15 Forum orientalia: Osmanskie teksti, ix transkripsiya i perevodi]
 
{{turkiy tillar}}
{{Turk tili}}

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Usmonli turk tili
Milliy nomi لسان عثمانى, (lisân-ı Osmânî)
Mamlakatlar Usmonli imperiyasi
Rasmiylik holati Usmonli imperiyasi
Holati XX asrning boshlarida o'lgan
Turkumlanishi
Turkum Yevroosiyo tillari
Til oilasi

Oltoy tillari

Turkiy tarmoq
Oʻgʻuz guruhi
Turk ostguruhi
Alifbosi arab
Til kodlari
ISO 639-2 ota
ISO 639-3 ota

Usmonli turk tili — Usmonli imperiyasida adabiyot va davlat tili boʻlgan. Turk tilining bir turi. Uning tarkibida arab va fors tilidan kirib kelgan soʻzlar k’op. Shu sababli usmonli turkchasi davlatning uncha bilimi yoʻq fuqorolariga uncha tushunarli boʻlmadi. Asta sekinlik bilan turk aloqa tiliga usmonli turkchaning taʼsiri katta boʻldi.

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Usmonli turk tilining tarixini 3 davrga boʻlishga boʻladi

  • Eski Osmanlı Türkçesi (Qadimgi usmonli turkchasi): XVI asrgacha foydalangan. Turk tiliga juda yaqin. Ularni biriktirib ayrim vaqtda Eski Anadolu Türkçesi (Qadimgi Anatoliya turkchasi) deb ataydi.
  • Orta Osmanlı Türkçesi (Oʻrta usmonli turkchasi) yoki Klasik Osmanlıca (Klassik usmonli turkchasi): XVI asrdan boshlab Tanzimat reformalarigacha foydalangan adabiyot va davlat tili. Usmonli turkchasi deganda koʻpincha shu davrning tili haqida boʻladi.
  • Yeni Osmanlı Türkçesi (Yangi usmonli turkchasi): 1850 yillardan boshlab XX-asrgacha shakllandi.

Til reformasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Usmonli imperiyasi Birinchi jahon urushidan keyin magʻlub boʻlgandan keyin va Turk Respublikasi tashkil topgandan soʻng 1928-yili til reformasi yurgizilib, tildagi koʻplab arab va fors tilidan kirgan soʻzlar olib tashlandi va oʻrniga turkcha yangi soʻzlar qoʻshildi[1]. Arab alifbosining oʻrnini lotin alifbosi egalladi. Bu reforma Mustafo Kamol Otaturk yuritgan Otaturk feformalarining bir boʻlagi edi. Bu oʻzgarishlarning asosiy maqsadi — adabiy turk tilining ogʻzaki tilga yaqinroq turini shakllantirib, Turkiyani Usmonli imperiyasining oʻrniga paydo boʻlgan milliy davlat qilish edi.

Quyida turk tilidagi almashtirilgan soʻzlarning tizimidan olingan uchta misol keltirilgan. Usmonli turkchadagi uchta fors soʻzining hozirgi turk tilida qanday soʻzlar bilan almashtirilgani koʻrsatilgan:

Oʻzbekcha Usmonlicha Hozirgi turkcha
kerakli واجب vâcib gerekli
mushkul مشکل müşkül güçlük, zorluk
shahar/kent شهر şehir kent/şehir

Alifbosi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Usmonli turkchasi asosan Usmonli turk tilining alifbosi bilan (الفبا elifbâ) yozilar edi. Old alibosi fors alifbosining taʼsiriga uchragan arab alifbosining bir turi edi. Biroq usmonli turkchasining armen alifbosi bilan yozgan paytlari ham boʻlgan: masalan, Usmanli imperiyasida yozilgan ilk roman Akabi romanini 1851-yili Vartan Poshsho armen alifbosi bilan yozgan. Shunga oʻxshash, Abdulmajid sultonning davrida usmonlilarning tangasi ishlash bilan shugʻullangan armen millatidan chiqqan Duzogʻlilar sulolasi oʻz yozmalarini usmonli turkchada, biroq armen alifbosi bilan yozishgan. Boshqa alifbolar ham foydalanilgan, masalan yunon alifbosini, jo'hit alifbosining Rashi xatini musulmon emas guruhlar foydalangan, sababi arab alifbosi islom dini bilan bogʻliq boʻlgan. Aksincha sharoitlar ham boʻlgan. Masalan, yunoncha gapiradigan musulmonlar usmonli turk alifbosi foydalanib, yunon tilida yozadigan edi.

Soʻzdagi oʻrni boʻyicha yozilish turlari Ati ALA-LC
trasliteratsiyasi 		hozirgi
turkchada
alohida oxirida oʻrtada boshida
ا ا — elif a, â a, e
ء — hemze ˀ ', a, e, i, u, ü
ب ب ب ب be b, p b
پ پ پ پ pe p p
ت ت ت ت te t t
ث ث ث ث se s s
ج ج ج ج cim c, ç c
چ چ چ چ çim ç ç
ح ح ح ح ha ḥ h
خ خ خ خ hı ẖ h
د د — dal d d
ذ ذ — zel z z
ر ر — re r r
ز ز — ze z z
ژ ژ — je j j
س س س س sin s s
ش ش ش ش şın ş ş
ص ص ص ص sat, sad ṣ s
ض ض ض ض dat, dad ż, ḍ d, z
ط ط ط ط tı ṭ t
ظ ظ ظ ظ zı ẓ z
ع ع ع ع ayın ʿ ', h
غ غ غ غ gayın ġ g, ğ
ف ف ف ف fe f f
ق ق ق ق kaf ḳ k
ك ك ك ك kef k, g, ñ k, g, ğ, n
گ گ گ گ gef¹ g g, ğ
ڭ ڭ ڭ ڭ nef, sağır kef ñ n
ل ل ل ل lam l l
م م م م mim m m
ن ن ن ن nun n n
و و — vav v, o, ô, ö, u, û, ü v, o, ö, u, ü
ه ه ه ه he h, e, a h, e, a
لا لا — lamelif lâ la
ى ى ي ي ye y, ı, i, î y, ı, i

Sonlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
1
بر
 bir
2
ایكی
 iki
3
اوچ
 üç
4
درت
 dört
5
بش
 beş
6
التی
 altı
7
یدی
 yedi
8
سكز
 sekiz
9
طقوز
 dokuz
10
اون
 on

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Prof.Dr. Muharrem Ergin, Osmanlı Türkçesi, 2008-12-19da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2012-10-23 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Usmon_tili?oldid=839574" dan olindi