Usmonli turk tili
Усмонли турк тили — Усмонли империясида адабиёт ва давлат тили бўлган. Турк тилининг бир тури. Унинг таркибида араб ва форс тилидан кириб келган сўзлар к’оп. Шу сабабли усмонли туркчаси давлатнинг унча билими йўқ фуқороларига унча тушунарли бўлмади. Аста секинлик билан турк алоқа тилига усмонли туркчанинг таъсири катта бўлди.
| Усмонли турк тили | |
|---|---|
| Миллий номи | لسان عثمانى, (лисâн-ı Осмâнî) |
| Мамлакатлар | Усмонли империяси |
| Расмийлик ҳолати | Усмонли империяси |
| Ҳолати | ХХ асрнинг бошларида о'лган |
| Туркумланиши | |
| Туркум | Евроосиё тиллари |
| Тил оиласи | |
| Алифбоси | араб |
| Тил кодлари | |
| ИСО 639-2 | ота |
| ИСО 639-3 | ота |
Тарихи
Усмонли турк тилининг тарихини 3 даврга бўлишга бўлади
- Эски Османлı Тüркçэси (Қадимги усмонли туркчаси): ХВИ асргача фойдаланган. Турк тилига жуда яқин. Уларни бириктириб айрим вақтда Эски Анадолу Тüркçэси (Қадимги Анатолия туркчаси) деб атайди.
- Орта Османлı Тüркçэси (Ўрта усмонли туркчаси) ёки Класик Османлıcа (Классик усмонли туркчаси): ХВИ асрдан бошлаб Танзимат реформаларигача фойдаланган адабиёт ва давлат тили. Усмонли туркчаси деганда кўпинча шу даврнинг тили ҳақида бўлади.
- Ени Османлı Тüркçэси (Янги усмонли туркчаси): 1850 йиллардан бошлаб ХХ-асргача шаклланди.
Тил реформаси
Усмонли империяси Биринчи жаҳон урушидан кейин мағлуб бўлгандан кейин ва Турк Республикаси ташкил топгандан сўнг 1928-йили тил реформаси юргизилиб, тилдаги кўплаб араб ва форс тилидан кирган сўзлар олиб ташланди ва ўрнига туркча янги сўзлар қўшилди[1]. Араб алифбосининг ўрнини лотин алифбоси эгаллади. Бу реформа Мустафо Камол Отатурк юритган Отатурк феформаларининг бир бўлаги эди. Бу ўзгаришларнинг асосий мақсади — адабий турк тилининг оғзаки тилга яқинроқ турини шакллантириб, Туркияни Усмонли империясининг ўрнига пайдо бўлган миллий давлат қилиш эди.
Қуйида турк тилидаги алмаштирилган сўзларнинг тизимидан олинган учта мисол келтирилган. Усмонли туркчадаги учта форс сўзининг ҳозирги турк тилида қандай сўзлар билан алмаштирилгани кўрсатилган:
| Ўзбекча | Усмонлича | Ҳозирги туркча |
|---|---|---|
| керакли | واجب вâcиб | герекли |
| мушкул | مشکل мüşкüл | гüçлüк, зорлук |
| шаҳар/кент | شهر şэҳир | кент/şэҳир |
Алифбоси
Усмонли туркчаси асосан Усмонли турк тилининг алифбоси билан (الفبا элифбâ) ёзилар эди. Олд алибоси форс алифбосининг таъсирига учраган араб алифбосининг бир тури эди. Бироқ усмонли туркчасининг армен алифбоси билан ёзган пайтлари ҳам бўлган: масалан, Усманли империясида ёзилган илк роман Акаби романини 1851-йили Вартан Пошшо армен алифбоси билан ёзган. Шунга ўхшаш, Абдулмажид султоннинг даврида усмонлиларнинг тангаси ишлаш билан шуғулланган армен миллатидан чиққан Дузоғлилар сулоласи ўз ёзмаларини усмонли туркчада, бироқ армен алифбоси билан ёзишган. Бошқа алифболар ҳам фойдаланилган, масалан юнон алифбосини, жо'ҳит алифбосининг Раши хатини мусулмон эмас гуруҳлар фойдаланган, сабаби араб алифбоси ислом дини билан боғлиқ бўлган. Аксинча шароитлар ҳам бўлган. Масалан, юнонча гапирадиган мусулмонлар усмонли турк алифбоси фойдаланиб, юнон тилида ёзадиган эди.
| Сўздаги ўрни бўйича ёзилиш турлари | Ати | АЛА-ЛC траслитерацияси |
ҳозирги туркчада | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| алоҳида | охирида | ўртада | бошида | |||
| ا | ا | — | элиф | а, â | а, э | |
| ء | — | ҳемзе | ˀ | ', а, э, и, у, ü | ||
| ب | ب | ب | ب | бе | б, п | б |
| پ | پ | پ | پ | пе | п | п |
| ت | ت | ت | ت | те | т | т |
| ث | ث | ث | ث | се | с | с |
| ج | ج | ج | ج | cим | c, ç | c |
| چ | چ | چ | چ | çим | ç | ç |
| ح | ح | ح | ح | ҳа | ḥ | ҳ |
| خ | خ | خ | خ | ҳı | ẖ | ҳ |
| د | د | — | дал | д | д | |
| ذ | ذ | — | зел | з | з | |
| ر | ر | — | ре | р | р | |
| ز | ز | — | зе | з | з | |
| ژ | ژ | — | же | ж | ж | |
| س | س | س | س | син | с | с |
| ش | ش | ش | ش | şıн | ş | ş |
| ص | ص | ص | ص | сат, сад | ṣ | с |
| ض | ض | ض | ض | дат, дад | ż, ḍ | д, з |
| ط | ط | ط | ط | тı | ṭ | т |
| ظ | ظ | ظ | ظ | зı | ẓ | з |
| ع | ع | ع | ع | айıн | ʿ | ', ҳ |
| غ | غ | غ | غ | гайıн | ġ | г, ğ |
| ف | ف | ف | ف | фе | ф | ф |
| ق | ق | ق | ق | каф | ḳ | к |
| ك | ك | ك | ك | кеф | к, г, ñ | к, г, ğ, н |
| گ | گ | گ | گ | геф¹ | г | г, ğ |
| ڭ | ڭ | ڭ | ڭ | неф, саğıр кеф | ñ | н |
| ل | ل | ل | ل | лам | л | л |
| م | م | م | م | мим | м | м |
| ن | ن | ن | ن | нун | н | н |
| و | و | — | вав | в, о, ô, ö, у, û, ü | в, о, ö, у, ü | |
| ه | ه | ه | ه | ҳе | ҳ, э, а | ҳ, э, а |
| لا | لا | — | ламелиф | лâ | ла | |
| ى | ى | ي | ي | е | й, ı, и, î | й, ı, и |
Сонлар
| бир | ||
| ики | ||
| üç | ||
| дöрт | ||
| беş | ||
| алтı | ||
| еди | ||
| секиз | ||
| докуз | ||
| он |
Манбалар
- ↑ Проф.Др. Муҳаррем Эргин, Османлı Тüркçэси, 2008-12-19да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2012-10-23