Uziguma
Узигуми (шунингдек: узи гуми; умумий пермча „*аž“ — „ангелика“ ва удмуртча „гуми“ — „труба“дан) — соябон ўсимликининг (анжелика ўрмони ёки анжелика) поядан бўйлама най шаклидаги удмурт халқ чолғу асбоби[1].
Тайёрлаш усули
Узигума учун ўсимлик поясининг иккита пастки қисми кесилади, ички тугунли линтеллар тешилади ёки ёндирилади. Поянинг кенг учида бир томонлама қия кесилган ва тўртбурчак шаклидаги ҳуштак тайёрланади[2]. Асбобнинг мўртлиги туфайли анъанавий материал ўрнига замонавийлари қўлланади: пластмасса ёки металл қувурлар (масалан, чанғи устунлари), резина шланг ва бошқалар[2][3].
Шакли
Узигуми — узунлиги 500-800 мм, ҳуштак билан кесилган ва ўйнаш тешиклари бўлмаган очиқ бўйлама лаб тирқишли най (ён тешиклари бўлган намуналар ҳам маълум). Шкафнинг ролини чолғу бошининг қия кесимига киритилган ижрочи лаби бажаради. Узигуманинг барча ўлчамлари инсон танаси қисмларининг ўлчамлари билан боғлиқ: асбобнинг узунлиги — қўлларнинг узунлиги билан, қалинлиги — бош бармоғининг қалинлиги билан[1].
Фойдаланиш
Репертуарни маросим (ёллаш, тўй, меҳмон), меҳнат (рафтинг пайтида ижро этиладиган қўшиқлар), рақс ва дит оҳанглари, импровизациялар ташкил этади[2][3].
Узигума ишлаб чиқаришнинг соддалиги унинг кенг тарқалишига ёрдам берди. Асбоб асосан чўпоннинг муҳитида ишлатилган; бундан ташқари ёшлар байрам давомида унинг садолари остида рақсга тушишди. Улуғ Ватан уруши даврида узигума қишлоқдаги ягона мусиқа асбоби эди [3].
Ўйин давомида узигумалар чап қўл билан вертикал ёки горизонтал ҳолатда (ижрочи учун қулайликка қараб) ушлаб турилади, уни ўнг томонга йўналтиради. Овоз унга ҳаво пуфлаш орқали чиқарилади ва турли хил зарба кучи ва лаб аппаратининг кучланиши, шунингдек, асбобнинг пастки учини ёпиш ёки очиш туфайли ўзгаради [4] [3]. Паст регистрдаги товушнинг табиати шивирлаш эффекти билан бўғилади, юқори регистрда кескин ҳуштак чалинади. Улар узигумаларни яккахон, ҳам ансамблда бошқа чолғу асбоблари билан, агар уларнинг ўлчови мос келса (масалан, аккордеон билан) чалган [2].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Туганаев 2008.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Загребин 2012.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Пчеловодова 2010.
- ↑ Голубкова 1978.
Адабиётлар
- Узигуми // Удмурцкая Республика : Энсиклопедия / гл. ред. В. В. Туганаэв. — 2-э изд., испр. и доп. — Ижевск : Издателство „Удмуртия“, 2008. — 768 с. — 2200 экз. — ИСБН 978-5-7659-0486-2.
- Узигуми // Удмурцкая Республика : Култура и искусство : Энсиклопедия / гл. ред. А. Е. Загребин. — Ижевск : Удмурцкий институт истории, язика и литератури УрО РАН, 2012. — 540 с. — 300 экз. — ИСБН 978-5-901304-62-4.
- Музыкальная культура Советской Удмуртии. 1917—1967. Ижевск: Удмуртия, 1978.
- Аэрофоны в системе традиционной инструментальной культуры удмуртов. — 2010.
Бу мақолага бошқа бирорта саҳифадан
ишорат йўқ. |