VY Katta it yulduzi sahifasining manbasini koʻrish

'''VY Katta it yulduzi''' ({{lang-la|VY Canis Majoris.}}, VY CMa) kislorodga juda boy qizil gipergigant, qizil [[Oʻta gigantlar|supergigant,]]pulsatsiyalanuvchi [[Oʻzgaruvchan yulduzlar|oʻzgaruvchan yulduzdir.]] U Yerdan 1,2 kilo parsek (3900 yorugʻlik yili) uzoqlikda [[Katta it|Canis Major]] yulduz turkumida joylashgan. Bu radius boʻyicha maʼlum boʻlgan eng katta, eng yorqin va eng massiv qizil supergigantlardan biridir. U shuningdek, [[Somon yoʻli]] gallaktikasidagi eng yorqin yulduzlardan sanaladi.

VY CMa radiusi Quyosh radiusidan (R☉) taxminan 1420 marta katta. Bu kattalik Xayasinikiga teng. Hajmi boʻyicha Quyoshdan taxminan 3 milliard marta katta. Agar VY CMa Quyosh tizimiga joylashtirilganida edi u Yupiter orbitasidan tashqariga chiqib ketgan boʻlardi. Hozirda ham uning radius hisoblari boʻyicha turli fikrlar mavjud boʻlsada, baʼzilari Saturn orbitasidan kattaroq degan farazni ilgari surishadi.

Yulduzning massasi 17 ± 8 Quyosh massasi deb baholanadi, bu nihoyatda kichik oʻrtacha zichlikni koʻrsatadi. Yaʼni, 0,000005-0,00001&nbsp;kg/m³ (taqqoslash uchun 0&nbsp;°C da [[havo]] zichligi 1,2929&nbsp;kg/m³). Yulduzning bir kub kilometri taxminan 5-10tonna massaga ega.

Yulduzning xususiyatlari haqida qarama-qarshi maʼlumotlar. Baʼzi natijalar u yulduz juda katta qizil gipergigant<ref name="a">Roberta M. Humphreys, [https://arxiv.org/abs/astro-ph?papernum=0610433 ''VY Canis Majoris: The Astrophysical Basis of Its Luminosity''], Arxiv preprintov arxiv.org</ref> ligini koʻrsatadi. Boshqalarning taʼkidlashicha, bu eng oddiy qizil supergigant boʻlib, diametri quyoshdan atigi 600 baravar katta, 2000 emas. Bunday holda, u yanada kengayib boradi<ref name="b">Philip Massey, Emily M. Levesque, Bertrand Plez [https://arxiv.org/abs/astro-ph?papernum=0604253 ''Bringing VY Canis Majoris Down to Size: An Improved Determination of Its Effective Tempeature''], Arxiv preprintov arxiv.org, provereno 05-15-07</ref>.

== Tabiati ==
Katta it yulduzi VY haqidagi birinchi maʼlum kuzatuvlar 1801-yil 7 martda Jozef Jerom de Lalandning yulduzlar katalogida qayd etilgan boʻlib, unda VY CMa yettinchi kattalikdagi yulduzlar roʻyxatiga kiritilgan. Navbatdagi kuzatishlar yulduz 1850-yildan beri xiralashib borgan<ref name="тринадцать">Robinson, L. J. (December 7, 1971). „[http://adsabs.harvard.edu/full/1971IBVS..599….1R Three somewhat overlooked facets of VY Canis Majoris]“. ''Commission 27 of the I. A. U., Information Bulletin on Variable Stars'' (Konkoly Observatory, Budapest) (599).</ref>.

1847-yildan boshlab bu yulduz qip-qizil rangga ega ekanligi maʼlum boʻlgan<ref name="тринадцать"/>. <nowiki>XIX</nowiki> asrda kuzatuvchilar CMa ni kamida oltita alohida komponentga ega ekanligini aniqladilar.Bu uning [[Karrali yuzduz|koʻp yulduzli]] boʻlish ehtimolini koʻrsatdi. Hozirda ushbu „komponentlar“ yulduzni oʻrab turgan tumanliklarning yorqin qismlari ekanligi maʼlum. 1957-yildagi vizual kuzatishlar va 1998-yilda olingan yuqori aniqlikdagi tasvirlar CMada hamroh yulduzlar yoʻqligini koʻrsatdi<ref name="тринадцать" />.

Yulduz — M spektral sinfidagi yuqori yorqinlikdagi yulduz boʻlib, samarali harorat taxminan 3000 K [[Hertzsprung–Russell diagrammasi|ni tashkil etgan. U Gertsshprung-Russell diagrammasining yuqori oʻng burchagida joylashgan.]] Uning rivojlanish jarayoni murakkab hodisa boʻlgan deb taxmin qilinadi.VY CManing Qizil supergigantga aylanishidan oldin massasi 30 dan 40 M <sub>☉</sub> gacha boʻlgan. Asosiy yulduz boʻlgan.

== Masofani oʻlchash ==
Yulduzlargacha boʻlgan masofa ularning Yer bilan birgalikda Quyosh atrofidagi harakati natijasida yuzaga kelgan paralaktik kesishuv bilan aniqlanadi. Biroq, Canis Major juda kam paralaksga egaligi — bu masofani aniqlashning ishonchsiz usuli boʻlishiga sababchidir<ref name="четырнадцать">Pogge, Richard W. [http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit1/distances.html „Stellar distances“]. Astronomy 162: Introduction to Stars, Galaxies and the Universe. Ohio State University.</ref>.

1976-yilda Charlz J. Lada va Mark J. Rid VY CMa dan 15 daqiqa sharqda yoy boʻylab yorqin molekulyar bulut halqasini kashf qilganlarini eʼlon qildilar. Bu bulutning atrofi yulduzning yorqin halqasi bilan chegaradosh. Nurlanish yorqinligining keskin oshishi gaz emissiyasining pasayishi bilan birga olimlarni bu bulut [[NGC 2362]] tumanligining bir qismi ekanligi va yaqin yulduzlar bilan bir xil 1,5±0,5 kiloparsek masofada joylashganligi haqidagi fikrga olib keldi, u Hertzsprung-Ressell diagrammasidan aniqlanadi<ref name="одиннадцать">Lada, Charles J.; Reid, Mark J. (January 1, 1978). „CO observations of a molecular cloud complex associated with the bright rim near VY Canis Majoris“. The Astrophysical Journal (American Astronomical Society) 219: 95-104. Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/1978ApJ…219…95L 1978ApJ…219…95L]. doi: [https://dx.doi.org/10.1086 %2F155758 10.1086/155758]</ref>.

Yulduz molekulyar bulutning halqasiga proyeksiya qilinadi, bu u bilan bogʻlanish imkoniyatini namoyish qiladi. Shuningdek, molekulyar bulutning tezligi yulduz tezligiga juda yaqin. Bu yana bir bor ushbu yulduzning molekulyar bulut va NGC 2362 bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Demakki, VY CMa ham 1,5 kpk masofada joylashgan<ref>Lada, C. J.; Reid, M. (March 1976). „The discovery of a molecular cloud associated with VY CMa“. Bulletin of the American Astronomical Society (American Astronomical Society) 8: 322.</ref>.

== Oʻlchami ==
[[Fayl:Rho_Cassiopeiae_Sol_VY_Canis_Majoris_-_2019-05-14.svg|right|thumb|250x250px| Oʻngdan chapga: VY CMa [[Betelgeyze|Betelgeuse]], Rho Cassiopeia, Pistol yulduzi va [[Quyosh]]ga bilan solishtirilgan(bu rasmda koʻrinmaydigan darajada juda kichik). Shuningdek, [[Yupiter]] (qizil) va [[Neptun]] (koʻk) orbitalari koʻrsatilgan.]]
Minnesota universiteti professori Robert M. Hamfris VY CMa radiusini 1800-2100 Quyosh radiusida baholaydi. Agar bunday yulduz Quyosh oʻrnida boʻlsa, uning yuzasi [[Saturn]] orbitasidan tashqarida boʻladi (taxminan 9 [[:ru:Астрономическая единица|a. e]]). Agar VY Canis Major radiusining yuqori chegarasini 2100 quyoshda radiusida hisobga oladigan boʻlsak, uni aylanib chiqish uchun 8,5 soatdan koʻproq yorugʻlik kerak boʻladi, bu esa Quyoshga nisbatan yorugʻlik tezligini 14,5 soniyani talab etadi xolos oladi. Bu yulduzning hajmi Yernikidan 7 {{E|15}} marta katta.

Agar Quyoshni diametri bir santimetr boʻlgan toʻp sifatida tasavvur qilsak, unda VY CMa radiusi 2100 quyoshga tengligini hisobga olgan holda diametri 21 m boʻlar edi.

== Yoritish darajasi ==
Xamfri 2006-yilda bu Yulduz yorqinligini hisoblash uchun energiya taqsimotining spektral oʻlchovlaridan foydalangan. Yulduzdan kelayotgan nurlanishning katta qismi atrofidagi bulutga chang bilan sochilganligi sababli, atrofdagi tumanlikning umumiy nurlanish oqimi bilan integratsiyani hisobga olgan holda, hisob-kitoblar shuni koʻrsatdiki, „Katta it“ ning yorqinligi 4,3 {{E|5}} L <sub>☉</sub> ga tengdir.

== Bahsli holatlar ==
[[Fayl:VY_Canis_Majoris.jpg|right|thumb|200x200px| VY Canis Majoris portlash paytida katta miqdorda gaz chiqaradi<ref name="шестнадцать">[https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/03/image/c/ HubbleSite — NewsCenter — Astronomers Map a Hypergiant Star’s Massive Outbursts (01/08/2007) — Release Images]</ref>.]]
„Katta it“ xususiyatlari haqida ikkita qarama-qarshi farazlar mavjud. Bir nuqtai nazarga koʻra, bu yulduz juda katta va juda yorqin qizil gipergigantdir. Boshqa fikrlarga koʻra<ref name="двенадцать">Massey, Philip; Levesque, Emily M.; Plez, Bertrand (August 1, 2006). „Bringing VY Canis Majoris down to size: an improved determination of its effective temperature“. The Astrophysical Journal 646 (2): 1203—1208. arXiv: [[arxiv:astro-ph/0604253|astro-ph/0604253]]. Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/2006ApJ…646.1203M 2006ApJ…646.1203M]. doi: [https://dx.doi.org/10.1086 %2F505025 10.1086/505025]</ref>, bu radiusi taxminan 600 quyosh radiusiga teng boʻlgan oddiy qizil supergigant.

Uning yorqinligi ham oʻlchamlari kabi bahsli. Hamfrisning taʼkidlashicha, spektrning koʻrinadigan qizil va termal infraqizil hududlarida fotometriyani qayta ishlash koʻp miqdorda yulduz atrofidagi changga ega boʻlgan yulduzlar uchun yetarli emas.

VY CMa juda katta yulduzlarning „yuzasini“ (va radiusini) aniqlash muammolarini ham koʻrsatadi. Oʻrtacha [[materiya]] zichligi taxminan 0,000005-0,000010&nbsp;kg / m³ boʻlgan yulduz zichligi hatto dengiz sathidagi [[Atmosfera|Yer atmosferasidan]] ham ming marta kamroqdir. Quyoshimizning radiusini hisoblanganda, uning [[Toj (Korona)|toji]] hech qachon hisobga olinmaydi. Lekin Quyoshning toji VY Canis Majorning „yuzasi“ dan issiqroq va qalinroqdir. Shuning uchun yulduzning aniq radiusi hali aniqlanmagan.

== Evolyutsiya ==
Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, yulduz beqaror va oʻz massasining katta qismini atrofdagi [[Tumanliklar|tumanlik]] ichiga tashlagan. Kelajakda VY Canis Major yo [[Oʻta yangi yulduzlar|oʻta yangi yulduz]] sifatida portlaydi yoki darhol [[qora tuynuk]]ga qulab tushadi.

== Manbalar ==
<references responsive="1"></references>

== Adabiyotlar ==

* Monnier, JD; Danchi, V. C.; Xeyl, D.S.; Lipman, EA; Tuthill, P.G.; Townes, CH (2000-yil 10-noyabr). „Spektral chiziqlardagi oʻrta infraqizil interferometriya. II. IRC +10216 va VY Canis Majoris atrofida doimiy (chang) emissiyasi“. Astrofizika jurnali (Amerika Astronomiya Jamiyati) 543 (2): 861-867. arXiv: [[arxiv:astro-ph/0007393|astro-ph/0007393]]. Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/2000ApJ…543..861M 2000ApJ…543..861M]. doi: [https://dx.doi.org/10.1086 %2F317126 10.1086/317126]
* Monnier, JD; Tuthill, P.G.; Lopes, B.; Cruzalebes, P.; Danchi, V. C.; Haniff, Kaliforniya (1999-yil 10-fevral). „VY Canis Majorisning soʻnggi nafasi: diafragma sintezi va adaptiv optik tasvirlar“. Astrofizika jurnali (Amerika Astronomiya Jamiyati) 512 (1): 351-361. arXiv: [[arxiv:astro-ph/9810024|astro-ph/9810024]]. Bibcode [http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ…512..351M 1999ApJ…512..351M]. doi: [https://dx.doi.org/10.1086 %2F306761 10.1086/306761].

== Havolalar ==
{{Qardosh loyihaga ishorat}}

* {{veb manbasi |url = https://gomel-sat.net/1320-issledovaniya-zvezdy-gipergiganta.html |deadlink = yes |title = Исследования звезды-гипергиганта " Gomel-Sat — Центр космических технологий |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120719215959/http://gomel-sat.net/1320-issledovaniya-zvezdy-gipergiganta.html |archivedate = 2012-07-19 }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120719215959/http://gomel-sat.net/1320-issledovaniya-zvezdy-gipergiganta.html |date=2012-07-19 }}