Vasiliy Vyatkin
Василий Лаврентиевич Вяткин (30-август (11-сентябр) 1869-йил, Россия империяси Туркистон генерал-губернаторлиги Еттисув, 26-июн 1932-йил, Самарқанд) Россия ва совет археологи ва тарихчи – шарқшунос.
| Василий Вяткин | |
|---|---|
| Таваллуди |
Россия империяси, Туркистон генерал-губернаторлиги, Еттисув |
| Вафоти | Самарқанд, СССР |
| Соҳаси | тарих, археология |
Ҳаёти
Вяткин қозоқ оиласида туғилган, Тошкентдаги ўқитувчилар семинариясини тамомлаб, бир муддат Ўш шаҳрида ўқитувчи бўлиб ишлади. У ерда Осиё халқлари тарихини ўрганишни бошлади.
Олим Самарқанд статистика қўмитаси аъзоси сифатида кутубхоначи бўлиб ишлаган. Унинг фаол иштироки билан 1896-йилда "Самарқанд статистика қўмитасининг ўлкашунослик музейи" очилди (у узоқ вақт давомида археология музейи директори бўлган) ва орадан 15 йил ўтиб, махсус музей биноси қурилишига эришди.
Самарқандда Вяткин ўз тадқиқотини кўплаб вақф ҳужжатларини ўрганишдан бошлаган[1].
У Самарқанд яқинидаги Улуғбек расадхонаси[2] қолдиқларини[3] топиш ва қазиш ишлари билан кенг танилди. Тарих фанининг яна бир йўналиши уни археологияга – тарихий топографияни ўрганишга олиб келди. Бунга Вяткиннинг Самарқанднинг қадимий архитектура ёдгорликларига бўлган иштиёқи, муҳаббати умрининг охиригача сақланиб қолганлиги ёрдам берди.
Самарқанддаги қадимий Афрасиёб манзилгоҳида ҳам қазишмалар олиб борган. Тадқиқотларининг асосий натижалари 1926-йилда „Афросиёб – кўҳна Самарқанд ўрни“ номли асарида эълон қилинган[4].
Илмий доираларда Вяткин шарқий ўрта аср қўлёзмаларининг тўпловчиси ва шарҳловчиси сифатида ҳам танилган.
Туркистон ўлкаси вилоят статистика қўмиталари томонидан чоп этилаётган „Тиббиётлар“ ва „Тарз“ саҳифаларида кўплаб нашрлар муаллифи. Жумладан, „Самарқанд вилоятининг тарихий географиясига оид материаллар“ (1902), „Самарқанд вилояти вақфлари ҳақида“ ва бошқалар шулар жумласидандир. Уларни энг йирик шарқшунос олим, одатда ўзини туташган ва ҳатто мақтовга зиқна бўлган академик Василий Бартолд юқори баҳолаган ва „В. Л. Вяткиннинг асарлари Туркистон тарихига оид асарлар орасида мутлақо алоҳида ўрин тутади“, деб таъкидлаган.
Самарқанд меъморий ёдгорликларини ўрганиш ва муҳофаза қилишга катта эътибор берган („Мирзо Улуғбек ва унинг Самарқанддаги расадхонаси“, „Қадимги Самарқанд ёдгорликлари“, 1927, „Қадимги Самарқанд архитектураси“, 1929). Бухоро (1920) ва Хоразм (1929) да муҳим археологик тадқиқотлар олиб борган. Ўрта асрларга доир кўплаб шарқ қўлёзмаларини тўплаган, шарҳлаган ва нашр эттирган.
Олим тожик, ўзбек, форс тиллари ва араб ёзувларини яхши билган.
Рус мактаблари учун „Ўзбек тили дарслиги“ ва „Форс тили дарслиги“ни тузган (1923)
Вяткин шарқ қўлёзмаларининг катта тўпламини тўплади, унинг ўлимидан сўнг улар Давлат оммавий кутубхонаси тўпламларига кирди[5].
Василий Вяткин 1932-йилда Самарқандда вафот этган ва Улуғбек расадхонаси ёнига дафн этилган. Марҳумнинг васиятига кўра, у томонидан тўпланган ва шахсий тасарруфида бўлган қадимий ашёлар тўпламлари Вяткиннинг она шаҳри Самарқанд музейига топширилган[6].
Манбалар
- ↑ Шамукарамова Ф.Ш. Василий Вяткин и самарскандская старина // Проблемы истории, филологии, культуры : журнал. — 2016. — 1. — С. 408-422. — ИССН 1992-0431. Архивировано 13 июл 2022 года.
- ↑ Раскопки обсерватории Улугбека производилис В. Л. Вяткиним в 1908 – 1909 годах и в 1914 году
- ↑ [1] : Обнаружит точноэ описаниэ места расположения обсерватории (в 2-х километров от Самарканда рядом с Ташкенцкой дорогой) В. Л. Вяткину помогло изучениэ одного из документов ХВИИ века: дарственной на земли для дервишской обители.
- ↑ Изданиэ Главнауки Наркомпроса УзССР. Названиэ на титулном листе: „Афрасиаб – городищэ билого Самарканда“. Названиэ на обложке: „Городищэ Афрасиаб“.
- ↑ Шамукарамова Ф.Ш. Василий Вяткин и самарскандская старина // Проблемы истории, филологии, культуры : журнал. — 2016. — 1. — С. 408-422. — ИССН 1992-0431. Архивировано 13 июл 2022 года.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил