Venern sahifasining manbasini koʻrish

'''Venern''' — [[Shvetsiya]] janubidagi [[koʻl]]. Dengiz sathidan 44 m balandlikda. Maydoni - 5,5 ming km{{sup|2}} ([[Yevropa]]da [[Ladoga]] va [[Onega]] koʻllaridan keyin 3-oʻrinda). Uzunligi 140&nbsp;km, eni 80&nbsp;km ga yaqin, chuqurligi 100 m gacha. Koʻl oʻrni [[tektonik harakatlar]] natijasida vujudga kelgan. Qirgʻoqlari past, kuchli yemirilgan, orol koʻp. Koʻlga 30 dan ortiq daryo quyiladi va birgina Gyota-Elv daryosi oqib chiqadi. V. dekabr — yanvar da muz bilan qoplanib, aprelda muzdan boʻshaydi. Kemalar qatnaydi. V. Gyoteborg — [[Stokgolm]] ichki suv yoʻli (Gyotaka-nal)ning bir qismidir. Eng yirik portlari — shimolida Karlstad, sharqda Mariyestad va janubi-gʻarbda Venersborg.

== Tarixi ==
Vänern ko‘lining janubi-sharqiy qismi — qadimgi [[Paleozoy]] davriga oid cho‘kindi jinslarning muzlik davrida (kvartar davrida) yemirilishi natijasida hosil bo‘lgan pasttekislikdir<ref name=HalletalVästgöt2019/>. Bu yemirilish natijasida Subkembriy penepleyni (ya’ni juda qadimiy tekislikni) ayrim joylarda yana yuzaga chiqargan<ref name=HalletalVästgöt2019>{{Cite report|title=The sub-Cambrian unconformity in Västergötland, Sweden: Reference surface for Pleistocene glacial erosion of basement|date=2019-12-01|url=https://www.skb.com/publication/2495096/TR-19-21.pdf|last=Hall|first=Adrian M.|access-date=2020-11-26|last2=Krabbendam|first2=Maarten|publisher=Swedish Nuclear Fuel and Waste Management Co|publication-date=2019-12-01|last3=van Boeckel|first3=Mikis|last4=Hättestrand|first4=Clas|last5=Ebert|first5=Karin|last6=Heyman|first6=Jakob}}</ref>. Shu tekislik shimol va g‘arb tomonga biroz og‘ib yotgani sababli, Vänernning janubi-sharqiy qismi nisbatan sayoz hisoblanadi<ref name=HalletalVästgöt2019/>. Ko‘lning g‘arbiy sohili esa Vänern–Göta yoriq chizig‘i bilan bog‘liq bo‘lgan tik qiyalik bo‘ylab cho‘zilgan<ref name=HalletalVästgöt2019/>.

Vänern hozirgi shaklini taxminan 10 000 yil avval, ya’ni so‘nggi muzlik davridan keyin olgan. O‘sha paytda muzlar erigach, butun [[Shvetsiya]] suv ostida qolgan va Kattegat hamda Botniya qo‘ltig‘i o‘rtasida dengiz bo‘g‘ozi hosil bo‘lgan. Keyinchalik, muzlikdan keyingi yer ko‘tarilishi dengiz sathining ko‘tarilishidan tezroq kechganligi sababli, Vänern Ancylus ko‘li (hozirgi Boltiq dengizining qadimgi nomi) tarkibiga kirgan<ref name=Bjork1995/> . Vänern shu ko‘l bilan Värmlanddagi Degerfors orqali bog‘langan. Vaqt o‘tib, yer sathi yanada ko‘tarilib, Vänern va Vättern kabi ko‘llar Boltiq dengizidan ajralib qolgan<ref name=Bjork1995>{{jurnal manbasi |last1=Björck |first1=Svante |author-link=Svante Björck |date=1995 |title=A review of the history of the Baltic Sea, 13.0-8.0 ka BP |journal=[[Quaternary International]] |volume=17 |pages=19–40 |doi=10.1016/1040-6182(94)00057-C |bibcode=1995QuInt..27...19B }}</ref>. Shu sababli, Vänernda odatda chuchuk suv ko‘llarida uchramaydigan ba’zi dengiz turlari, masalan Monoporeia affinis (amfipod turi) uchraydi. 2009-yil 6-may kuni ko‘l tubidan vikinglarga oid kema topilgan. <nowiki>XIII</nowiki> asr island yozuvchisi Snorri Sturluson o‘zining ''Proza Edda'' asarida Mälaren ko‘lining kelib chiqishi haqida afsona keltiradi. Unda shved qiroli Gylfi sehrgar ayol Gefjonga to‘rt buqa bir kecha-kunduzda haydab chiqara oladigan yer hajmidagi hududni va’da qiladi. Gefjon esa ulkan buqalarni devlar yurtidan olib kelib, butun yer qatlami bilan ajratib olib dengizga tashlaydi, va u yerda Zelandiya oroli paydo bo‘ladi. Proza Eddada “ko‘l bo‘g‘ozlari Zelandiya orolining qo‘ltig‘lariga mos keladi” deb yozilgan — bu ta’rif Vänern ko‘liga Mälarenga qaraganda ancha to‘g‘ri keladi<ref>Anthony Faulkes (ed. and trans), ''Snorri Sturluson: Edda'' (London: Everyman, 1987), p. 7.</ref>, bu tavsif Vänernga ko'proq tegishli bo'lgani uchun, afsona dastlab Mälaren emas, balki Vänern haqida bo'lgan bo'lishi mumkin<ref>Heimir Pálsson, 'Tertium vero datur: A study of the text of DG 11 4to', p. 44 http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-126249.</ref>. Shu sababli, bu afsona aslida Vänern haqida bo‘lgan, degan fikr mavjud<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.thelocal.se/20090508/19342|title='Viking ship' discovered in Sweden's largest lake|date=2009-05-08|website=www.thelocal.se|language=en-GB|access-date=2019-02-06}}</ref>.

Vänern ustidagi jang  VI asrda bo‘lib o‘tgan va u skandinav sagalarida hamda qadimgi ingliz dostonida — Beowulfda tilga olingan. Beowulfda Vänern ko‘li Earnanessdagi ajdaho qabri yaqinida joylashgani aytiladi<ref>Howell D. Chickering, Jr. (ed. and trans), ''Beowulf'' (New York: Anchor Books, 2006), lines 3030-3032.</ref>.

== Geografiya ==
[[File:Vänern by Sentinel-2.jpg|thumb|left|alt=Satellite image of Värnen|Vänern ko'lining sun'iy yo'ldosh tasviri]]
Vänern ko‘lining maydoni 5 655&nbsp;km² (ya’ni 2 183 kvadrat mil) bo‘lib, bu Lyuksemburg davlatining maydonidan qariyb ikki barobar katta. Ko‘l sathi dengiz sathidan 44 metr balandda joylashgan, o‘rtacha chuqurligi 27 metr, eng chuqur joyi esa 106 metrga yetadi<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.ilec.or.jp/database/eur/eur-16.html |title=World Lakes Database |access-date=2006-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050802092712/http://www.ilec.or.jp/database/eur/eur-16.html |archive-date=2005-08-02 |url-status=dead }}</ref>. Vänern [[suv sathi]] Vargön gidroelektr stansiyasi tomonidan boshqarib turiladi<ref>{{veb manbasi |title=Våra kraftverk: Vargön - Vattenfall |url=https://powerplants.vattenfall.com/sv/vargon |website=powerplants.vattenfall.com |language=sv}}</ref>. Vänern Götaland va Svealand mintaqalari chegarasida joylashgan bo‘lib, bir necha shved viloyatlari hududiga kiradi. Ko‘lning g‘arbiy qismi Dalbosjön deb ataladi va asosan Dalsland viloyatiga qarashli; sharqiy qismi esa Värmlandsjön nomi bilan tanilgan bo‘lib, uning shimoliy qismi Värmland, janubiy qismi esa Västergötland viloyatiga tegishli. Ko‘lning eng yirik irmog‘i — Klarälven daryosi bo‘lib, u Karlstad shahri yaqinida, ko‘lning shimoliy qirg‘og‘iga quyiladi. Boshqa irmoqlar — Gullspångsälven, Byälven va Norsälven daryolaridir. Vänern suvini janubi-g‘arbga Göta älv daryosi chiqarib yuboradi; bu daryo Göta kanali tizimining bir qismi bo‘lib, Vänernni Vättern ko‘li va nihoyat Kattegat dengizi bilan bog‘laydi. Vänern atrofidagi shaharlar ko‘l tufayli yuzlab yillar davomida iqtisodiy jihatdan rivojlanib kelgan. Ko‘l baliqchilik, savdo va suv transporti uchun qulay sharoit yaratgan. Shu yo‘l bilan Göta älv orqali g‘arbdagi Kattegat dengiziga chiqish imkoniyati mavjud bo‘lgan. Vänern bo‘yidagi muhim tarixiy shaharlar quyidagilar:
Karlstad (1584-yilda shahar maqomi berilgan), Kristinehamn (1642), Mariestad (1583), Lidköping (1446), Vänersborg (1644), Åmål (1643), Säffle (1951) va bilvosita Trollhättan (1916).
Ko‘l o‘rtasida joylashgan Djurö oroli va uning atrofidagi arxipelag Djurö milliy bog‘i sifatida himoya ostiga olingan.

Vänernning janubi-sharqiy qirg‘og‘iga yaqin joyda joylashgan Kinnekulle tog‘ tizmasi (balandligi taxminan 270 metr) ko‘lga eng yaxshi manzarani taqdim etadi va mashhur sayyohlik joyidir. Shuningdek, yaqin atrofda joylashgan Halleberg tog‘i ham tabiiy go‘zalligi bilan tanilgan.

== Atrof-muhit ==
[[File:Shore of Lake Vaenern in Sweden.jpg|thumb|Ko'l tomon ko'rinish, Gamla Ekuddens qo'riqxonasi, Vänern ko'li, Shvetsiya. Kuzatuv minorasidan olingan.]]
Vänern ko‘lida har yili ekologik monitoring tadqiqotlari o‘tkaziladi. 2002-yilgi hisobot natijalariga ko‘ra, umumiy suv sifati sezilarli darajada yomonlashmagan, biroq suvning tiniqligi biroz kamaygan, bunga suv o‘tlari va suv o‘simliklari (algalarning) ko‘payishi sabab bo‘lgan. 1970–1990-yillar davomida azot miqdorining ortishi muammo bo‘lib turgan, ammo keyingi yillarda bu ko‘rsatkich nazorat ostiga olingan va barqarorlashgan.

Ba’zi qo‘ltiqlar (bays) esa eutrofikatsiya — ya’ni oziqa moddalarning haddan tashqari ko‘payishi tufayli suv o‘tlari va fitoplanktonlar bilan qoplanib ketish muammosiga duch kelgan.

== Fauna ==

Vänern ko‘lida turli xil [[baliq]] turlari yashaydi. Mahalliy aholi va hukumat vakillari baliq populyatsiyasini saqlash loyihalarini amalga oshirib kelmoqda, chunki suv hayoti uchun ayrim xavflar mavjud. Bu xavflarga irmoqlarda suv xo‘jaligi faoliyatining kuchayishi, ifloslanish, hamda ''M74'' sindromi (baliqlarning sog‘lig‘iga ta’sir qiluvchi holat) kiradi.

Vänernda havaskor [[baliq ovlash]] erkin va asosan cheklovsiz tarzda amalga oshiriladi — qirg‘oqdan ham, qayiqdan ham baliq tutish mumkin. Faqat ayrim qoidalar mavjud, masalan, bir kishi kuniga uchta losos yoki forel tutish bilan cheklanadi. Tijoriy baliq ovlash esa ruxsatnoma asosida amalga oshiriladi. Ko‘lning ochiq suvlarida eng keng tarqalgan baliq turi — smelt bo‘lib, u ayniqsa Dalbosjön qismida ustunlik qiladi; bu yerda har bir gektarda o‘rtacha 2 600 dona smelt mavjud. Ikkinchi o‘rinda esa vendace turadi — bu ham asosan Dalbosjön hududida, har gektarda 200–300 dona miqdorida uchraydi. Ularning soni yilma-yil suv harorati, sathi va sifatiga qarab sezilarli o‘zgaradi.

Ko‘ldagi eng muhim yirik baliq turlari — qizil forel va sudak, eng muhim mayda baliq turi esa stickleback hisoblanadi.

Vänern ko‘lida besh xil oqbaliq turi farqlanadi:

1. Coregonus pallasii — ([[Nevada]], [[Finlyandiya]] qo‘ltig‘i va [[Boltiq dengizi]]<nowiki/>da ham uchraydi) ;

2. Coregonus megalops — (ko‘l ichida yashovchi oqbaliq turi) ;

3. Coregonus maxillaris — (asosan, [[Shvetsiya]] atrofida tarqalgan)<ref>[http://www.fishbase.org/Summary/SpeciesSummary.php?id=49240 Fishbase]</ref> ;

4. Coregonus nilssoni ;

5. Valaam oqbaliqi.

== Qushlar ==
[[File:Timber observation tower on Lake Vaenern in Sweden.jpg|thumb|Gamla Ekudden qo'riqxonasidagi yog'ochni kuzatish minorasi, Vänern ko'li, Shvetsiya]]
Vänern atrofida eng ko‘p uchraydigan qush turlari — [[charxchi qushlar]] va [[chayka]]lar  hisoblanadi. So‘nggi yillarda katta baklan turlari yana qaytib kelib, ko‘lda muvaffaqiyatli ko‘paymoqda. Bu esa o‘z navbatida oqdum dengiz burguti sonining ortishiga yordam berdi, chunki bu yirtqich qushlar asosan baklanlar bilan oziqlanadi.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* [[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

== Tashqi havolalar ==
{{Commons turkum|Vänern}}
* [http://www.vastsverige.com/en/dalsland/articles/lake-vanern/ Rasmiy veb-sayti]
* [http://www.vanermuseet.se Lidköpingdagi Väner muzeyi]

[[Turkum:Shvetsiya]]


{{geo-stub}}