Ziyosfera

Venern

Венерн — Швеция жанубидаги кўл. Денгиз сатҳидан 44 м баландликда. Майдони - 5,5 минг км2 (Европада Ладога ва Онега кўлларидан кейин 3-ўринда). Узунлиги 140 км, эни 80 км га яқин, чуқурлиги 100 м гача. Кўл ўрни тектоник ҳаракатлар натижасида вужудга келган. Қирғоқлари паст, кучли емирилган, орол кўп. Кўлга 30 дан ортиқ дарё қуйилади ва биргина Гёта-Элв дарёси оқиб чиқади. В. декабр — январ да муз билан қопланиб, апрелда муздан бўшайди. Кемалар қатнайди. В. Гётеборг — Стокголм ички сув йўли (Гётака-нал)нинг бир қисмидир. Энг йирик портлари — шимолида Карлстад, шарқда Мариестад ва жануби-ғарбда Венерсборг.

Тарихи

Вäнерн кўлининг жануби-шарқий қисми — қадимги Палеозой даврига оид чўкинди жинсларнинг музлик даврида (квартар даврида) емирилиши натижасида ҳосил бўлган пасттекисликдир[1]. Бу емирилиш натижасида Субкембрий пенеплейни (я’ни жуда қадимий текисликни) айрим жойларда яна юзага чиқарган[1]. Шу текислик шимол ва ғарб томонга бироз оғиб ётгани сабабли, Вäнерннинг жануби-шарқий қисми нисбатан саёз ҳисобланади[1]. Кўлнинг ғарбий соҳили эса Вäнерн–Гöта ёриқ чизиғи билан боғлиқ бўлган тик қиялик бўйлаб чўзилган[1].

Вäнерн ҳозирги шаклини тахминан 10 000 йил аввал, я’ни сўнгги музлик давридан кейин олган. Ўша пайтда музлар эригач, бутун Швеция сув остида қолган ва Каттегат ҳамда Ботния қўлтиғи ўртасида денгиз бўғози ҳосил бўлган. Кейинчалик, музликдан кейинги ер кўтарилиши денгиз сатҳининг кўтарилишидан тезроқ кечганлиги сабабли, Вäнерн Анcйлус кўли (ҳозирги Болтиқ денгизининг қадимги номи) таркибига кирган[2] . Вäнерн шу кўл билан Вäрмланддаги Дегерфорс орқали боғланган. Вақт ўтиб, ер сатҳи янада кўтарилиб, Вäнерн ва Вäттерн каби кўллар Болтиқ денгизидан ажралиб қолган[2]. Шу сабабли, Вäнернда одатда чучук сув кўлларида учрамайдиган ба’зи денгиз турлари, масалан Монопореиа аффинис (амфипод тури) учрайди. 2009-йил 6-май куни кўл тубидан викингларга оид кема топилган. ХИИИ аср исланд ёзувчиси Снорри Стурлусон ўзининг Проза Эдда асарида Мäларен кўлининг келиб чиқиши ҳақида афсона келтиради. Унда швед қироли Гйлфи сеҳргар аёл Гефжонга тўрт буқа бир кеча-кундузда ҳайдаб чиқара оладиган ер ҳажмидаги ҳудудни ва’да қилади. Гефжон эса улкан буқаларни девлар юртидан олиб келиб, бутун ер қатлами билан ажратиб олиб денгизга ташлайди, ва у ерда Зеландия ороли пайдо бўлади. Проза Эддада “кўл бўғозлари Зеландия оролининг қўлтиғларига мос келади” деб ёзилган — бу та’риф Вäнерн кўлига Мäларенга қараганда анча тўғри келади[3], бу тавсиф Вäнернга ко'проқ тегишли бо'лгани учун, афсона дастлаб Мäларен эмас, балки Вäнерн ҳақида бо'лган бо'лиши мумкин[4]. Шу сабабли, бу афсона аслида Вäнерн ҳақида бўлган, деган фикр мавжуд[5].

Вäнерн устидаги жанг ВИ асрда бўлиб ўтган ва у скандинав сагаларида ҳамда қадимги инглиз достонида — Беоwулфда тилга олинган. Беоwулфда Вäнерн кўли Эарнанессдаги аждаҳо қабри яқинида жойлашгани айтилади[6].

География

Satellite image of Värnen
Вäнерн ко'лининг сун'ий ё'лдош тасвири

Вäнерн кўлининг майдони 5 655 км² (я’ни 2 183 квадрат мил) бўлиб, бу Люксембург давлатининг майдонидан қарийб икки баробар катта. Кўл сатҳи денгиз сатҳидан 44 метр баландда жойлашган, ўртача чуқурлиги 27 метр, энг чуқур жойи эса 106 метрга етади[7]. Вäнерн сув сатҳи Варгöн гидроэлектр стансияси томонидан бошқариб турилади[8]. Вäнерн Гöталанд ва Свеаланд минтақалари чегарасида жойлашган бўлиб, бир неча швед вилоятлари ҳудудига киради. Кўлнинг ғарбий қисми Далбосжöн деб аталади ва асосан Далсланд вилоятига қарашли; шарқий қисми эса Вäрмландсжöн номи билан танилган бўлиб, унинг шимолий қисми Вäрмланд, жанубий қисми эса Вäстергöтланд вилоятига тегишли. Кўлнинг энг йирик ирмоғи — Кларäлвен дарёси бўлиб, у Карлстад шаҳри яқинида, кўлнинг шимолий қирғоғига қуйилади. Бошқа ирмоқлар — Гуллспåнгсäлвен, Бйäлвен ва Норсäлвен дарёларидир. Вäнерн сувини жануби-ғарбга Гöта äлв дарёси чиқариб юборади; бу дарё Гöта канали тизимининг бир қисми бўлиб, Вäнернни Вäттерн кўли ва ниҳоят Каттегат денгизи билан боғлайди. Вäнерн атрофидаги шаҳарлар кўл туфайли юзлаб йиллар давомида иқтисодий жиҳатдан ривожланиб келган. Кўл балиқчилик, савдо ва сув транспорти учун қулай шароит яратган. Шу йўл билан Гöта äлв орқали ғарбдаги Каттегат денгизига чиқиш имконияти мавжуд бўлган. Вäнерн бўйидаги муҳим тарихий шаҳарлар қуйидагилар: Карлстад (1584-йилда шаҳар мақоми берилган), Кристинеҳамн (1642), Мариэстад (1583), Лидкöпинг (1446), Вäнерсборг (1644), Åмåл (1643), Сäффле (1951) ва билвосита Троллҳäттан (1916). Кўл ўртасида жойлашган Джурö ороли ва унинг атрофидаги архипелаг Джурö миллий боғи сифатида ҳимоя остига олинган.

Вäнерннинг жануби-шарқий қирғоғига яқин жойда жойлашган Киннекулле тоғ тизмаси (баландлиги тахминан 270 метр) кўлга энг яхши манзарани тақдим этади ва машҳур сайёҳлик жойидир. Шунингдек, яқин атрофда жойлашган Ҳаллеберг тоғи ҳам табиий гўзаллиги билан танилган.

Атроф-муҳит

Ко'л томон ко'риниш, Гамла Экудденс қо'риқхонаси, Вäнерн ко'ли, Швеция. Кузатув минорасидан олинган.

Вäнерн кўлида ҳар йили экологик мониторинг тадқиқотлари ўтказилади. 2002-йилги ҳисобот натижаларига кўра, умумий сув сифати сезиларли даражада ёмонлашмаган, бироқ сувнинг тиниқлиги бироз камайган, бунга сув ўтлари ва сув ўсимликлари (алгаларнинг) кўпайиши сабаб бўлган. 1970–1990-йиллар давомида азот миқдорининг ортиши муаммо бўлиб турган, аммо кейинги йилларда бу кўрсаткич назорат остига олинган ва барқарорлашган.

Ба’зи қўлтиқлар (байс) эса эутрофикация — я’ни озиқа моддаларнинг ҳаддан ташқари кўпайиши туфайли сув ўтлари ва фитопланктонлар билан қопланиб кетиш муаммосига дуч келган.

Фауна

Вäнерн кўлида турли хил балиқ турлари яшайди. Маҳаллий аҳоли ва ҳукумат вакиллари балиқ популяциясини сақлаш лойиҳаларини амалга ошириб келмоқда, чунки сув ҳаёти учун айрим хавфлар мавжуд. Бу хавфларга ирмоқларда сув хўжалиги фаолиятининг кучайиши, ифлосланиш, ҳамда М74 синдроми (балиқларнинг соғлиғига та’сир қилувчи ҳолат) киради.

Вäнернда ҳаваскор балиқ овлаш эркин ва асосан чекловсиз тарзда амалга оширилади — қирғоқдан ҳам, қайиқдан ҳам балиқ тутиш мумкин. Фақат айрим қоидалар мавжуд, масалан, бир киши кунига учта лосос ёки форел тутиш билан чекланади. Тижорий балиқ овлаш эса рухсатнома асосида амалга оширилади. Кўлнинг очиқ сувларида энг кенг тарқалган балиқ тури — смелт бўлиб, у айниқса Далбосжöн қисмида устунлик қилади; бу ерда ҳар бир гектарда ўртача 2 600 дона смелт мавжуд. Иккинчи ўринда эса вендаcе туради — бу ҳам асосан Далбосжöн ҳудудида, ҳар гектарда 200–300 дона миқдорида учрайди. Уларнинг сони йилма-йил сув ҳарорати, сатҳи ва сифатига қараб сезиларли ўзгаради.

Кўлдаги энг муҳим йирик балиқ турлари — қизил форел ва судак, энг муҳим майда балиқ тури эса стиcклебаcк ҳисобланади.

Вäнерн кўлида беш хил оқбалиқ тури фарқланади:

1. Cорегонус палласии — (Невада, Финляндия қўлтиғи ва Болтиқ денгизида ҳам учрайди) ;

2. Cорегонус мегалопс — (кўл ичида яшовчи оқбалиқ тури) ;

3. Cорегонус махилларис — (асосан, Швеция атрофида тарқалган)[9] ;

4. Cорегонус нилссони ;

5. Валаам оқбалиқи.

Қушлар

Гамла Экудден қо'риқхонасидаги ёг'очни кузатиш минораси, Вäнерн ко'ли, Швеция

Вäнерн атрофида энг кўп учрайдиган қуш турлари — чархчи қушлар ва чайкалар ҳисобланади. Сўнгги йилларда катта баклан турлари яна қайтиб келиб, кўлда муваффақиятли кўпаймоқда. Бу эса ўз навбатида оқдум денгиз бургути сонининг ортишига ёрдам берди, чунки бу йиртқич қушлар асосан бакланлар билан озиқланади.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Ҳалл, Адриан М.; Краббендам, Маартен; ван Боэcкел, Микис; Ҳäттестранд, Cлас; Эберт, Карин; Ҳейман, Жакоб (2019-12-01). Тҳе суб-Cамбриан унcонформитй ин Вäстергöтланд, Сwеден: Референcе сурфаcе фор Плеистоcене глаcиал эросион оф басемент (Репорт). Сwедиш Нуcлеар Фуэл анд Wасте Манагемент Cо. ҳттпс://www.скб.cом/публиcатион/2495096/ТР-19-21.пдф. Қаралди: 2020-11-26. 
  2. ↑ 2,0 2,1 Бжöрcк, Сванте (1995). „А ревиэw оф тҳе ҳисторй оф тҳе Балтиc Сеа, 13.0-8.0 ка БП“. Қуатернарй Интернатионал. 17-жилд. 19–40-бет. Бибcоде:1995ҚуИнт..27...19Б. дои:10.1016/1040-6182(94)00057-C.
  3. ↑ Антҳонй Фаулкес (эд. анд транс), Снорри Стурлусон: Эдда (Лондон: Эверйман, 1987), п. 7.
  4. ↑ Ҳеимир Пáлссон, 'Тертиум веро датур: А студй оф тҳе техт оф ДГ 11 4то', п. 44 ҳттп://урн.кб.се/ресолве?урн=урн:нбн:се:уу:дива-126249.
  5. ↑ „'Викинг шип' дисcоверед ин Сwеден'с ларгест лаке“ (эн-ГБ). www.тҳелоcал.се (2009-йил 8-май). Қаралди: 2019-йил 6-феврал.
  6. ↑ Ҳоwелл Д. Чиcкеринг, Жр. (эд. анд транс), Беоwулф (Неw Ёрк: Анчор Боокс, 2006), линес 3030-3032.
  7. ↑ „Wорлд Лакес Датабасе“. 2005-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2006-йил 22-апрел.
  8. ↑ „Вåра крафтверк: Варгöн - Ваттенфалл“ (св). поwерпланц.ваттенфалл.cом.
  9. ↑ Фишбасе

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ташқи ҳаволалар

Викиомборда „Венерн“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. 


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Venern" dan olindi